اقتصادسرآمد- سعید قلیچی - در روزهایی که برخی از رسانه‌ها درباره افزایش تنش‌های نظامی در تنگه هرمز مطرح می‌کنند و دونالد ترامپ، رئیس جمهوری ایالات متحده آمریکا، وزیر خزانه‌داری و برخی دیگر از دولت‌مردان این کشور، از برنامه‌های آینده برای بیشتر شدن محدودیت‌های اقتصادی و اعمال شدیدترین تحریم‌های اقتصادی علیه جمهوری اسلامی ایران سخن می‌گویند؛ قرار است تا چهارمین کمیته مشترک همکاری‌های دریایی و بندری ایران و پاکستان به مدت چهار روز در تهران برگزار شود؛ نشستی که به باور کارشناسان؛ اهمیت مسیرهای جایگزین تجارت و تقویت پیوندهای دریایی و بندری با همسایه شرقی ایران را بیش از گذشته پررنگ کرده است.

به گزارش اقتصادسرآمد، چهارمین کمیته مشترک همکاری‌های بندری و دریایی ایران و پاکستان، این‌بار تنها به‌عنوان یک نشست معمول دیپلماتیک و یا اقتصادی نمی‌شود؛ بلکه در شرایطی برگزار می‌شود که همزمان با تنش‌های نظامی در تنگه هرمز و اقدام غیرقانونی آمریکا برای محاصره دریایی؛ اقتصاد جمهوری اسلامی ایران با یکی از پیچیده‌ترین وضعیت‌های تجاری و لجستیکی سال‌های اخیر مواجه است. آنطور که رسانه‌ها گزارش داده‌اند نشست چهارمین کمیته مشترک همکاری‌های بندری و دریایی ایران و پاکستان طبق زمان‌بندی از پیش اعلام شده در روزهای سوم تا ششم شهریورماه ۱۴۰۵ با حضور مدیران ارشد وزارت دریانوردی پاکستان و رؤسای بنادر این کشور برگزار می‌شود. رسانه‌ها هدف از برگزاری این نشست را تدوین نقشه‌راه میان‌مدت و بلندمدت همکاری‌های بندری و دریایی دو کشور اعلام کرده‌اند.
کارشناسان باور دارند که اهمیت این نشست در مقطع زمانی فعلی و با توجه به تغییرات ایجاد شده در مسیر تجارت و حمل و نقل دریایی در خاورمیانه، فراتر از ادبیات معمول «توسعه تجارت» خواهد بود. در شرایطی که تحریم‌های آمریکا فشار مضاعفی بر مبادلات خارجی ایران وارد آورده و درگیری نظامی و محدودیت‌های کشتیرانی در تنگه هرمز مسیر سنتی ورود و خروج بخش مهمی از کالاها را با ریسک مواجه کرده است، کشور پاکستان می‌تواند بخشی از نقش یک مسیر پشتیبان و مکمل برای زنجیره تأمین ایران را ایفا کند. این نقش البته به معنای جایگزین شدن کامل بنادر پاکستان با بنادر ایران نیست؛ بلکه موضوع اصلی، ایجاد یک شبکه لجستیکی مکمل و چندمسیره است؛ شبکه‌ای که در آن ظرفیت بندر کراچی، بندر قاسم و گوادر در کنار چابهار و سایر بنادر ایران قرار خواهد گرفت.

اولویت‌های نشست دریایی ایران و پاکستان
سازمان بنادر و دریانوردی روز دوشنبه اعلام کرد چهارمین نشست کمیته مشترک همکاری‌های بندری و دریایی ایران و پاکستان، با حضور هیئتی بلندپایه از مدیران ارشد وزارت دریانوردی پاکستان از سوم تا ۶ شهریورماه ۱۴۰۵ در تهران برگزار می‌شود. براساس اعلام این سازمان این نشست در راستای توسعه همکاری‌های حمل‌ونقل و ترانزیت میان ایران و پاکستان و با هدف بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های بنادر دو کشور برای تسهیل تجارت دوجانبه، انتقال کالا و مسافر و همچنین ارتقای حمل‌ونقل چندوجهی برگزار خواهد شد.
همچنین اعلام شد که در جریان این نشست، دو طرف ضمن بررسی تجارب و ظرفیت‌های موجود، نسبت به تدوین نقشه‌راه همکاری‌های میان‌مدت و بلندمدت در حوزه‌های بندری و دریایی اقدام خواهند کرد. از طرف دیگر محورهای همکاری در زمینه‌های فنی، سرمایه‌گذاری، تبادل فناوری و تسهیل فرآیندهای ترانزیت مورد مذاکره و تبادل‌نظر قرار می‌گیرد و تفاهمات لازم در این زمینه‌ها حاصل خواهد شد. براساس اعلام سازمان بنادر و دریانوردی، برگزاری این کمیته مشترک گامی مؤثر در راستای تقویت کریدورهای ترانزیتی و افزایش سهم بنادر ایران و پاکستان در تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی به شمار می‌رود.
کارشناسان معقتدند که در شرایطی که تحریم‌های آمریکا، محدودیت‌های دریایی و تنش نظامی در هرمز، هزینه و ریسک تجارت خارجی ایران را افزایش داده‌اند، چهارمین کمیته مشترک ایران و پاکستان می‌تواند از یک نشست معمول دیپلماتیک به ابزار مدیریت بحران اقتصادی تبدیل شود. در این شرایط اولویت تهران باید ایجاد مسیرهای عملی برای تأمین کالاهای حیاتی، کاهش وابستگی به یک گذرگاه دریایی، استفاده از ظرفیت بنادر پاکستان و فعال‌سازی مرز مشترک باشد.
اولویت اسلام‌آباد نیز می‌تواند افزایش ترانزیت، فعال‌کردن گوادر و مسیرهای بلوچستان، توسعه تجارت دوجانبه و تثبیت نقش پاکستان در شبکه منطقه‌ای حمل‌ونقل باشد. به نظر می‌رسد که اگر نقشه‌راه با فهرست کالاها، مسیرهای مشخص، زمان‌بندی، سازوکار مالی، تسهیلات گمرکی و نقش روشن بخش خصوصی همراه شود، همکاری چابهار، گوادر، کراچی و مرز مشترک می‌تواند بخشی از فشار لجستیکی واردشده بر اقتصاد ایران را کاهش دهد و یک کریدور مکمل و انعطاف‌پذیر در دریای عمان و جنوب آسیا ایجاد کند.

رایزنی برای ایجاد مسیر پشتیبان
در شرایط عادی، مزیت اقتصادی حمل‌ونقل دریایی در مقیاس بزرگ باعث می‌شود بخش قابل توجهی از تجارت خارجی ایران از طریق بنادر جنوبی کشور انجام شود. اما بحران هرمز یک واقعیت مهم را برجسته کرده است: امنیت زنجیره تأمین فقط به ظرفیت بندر وابسته نیست؛ به تعداد مسیرهای دسترسی به آن بندر نیز وابسته است. در همین چارچوب، مرز ایران و پاکستان و به‌ویژه گذرگاه ریمدان ـ گبد می‌تواند اهمیت راهبردی پیدا کند. پاکستان در ماه‌های اخیر امکان عبور کالاهای ترانزیتی به مقصد ایران را از مسیر بنادر خود فعال‌تر کرده است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، شش مسیر زمینی برای اتصال بنادر کراچی، پورت قاسم و گوادر به گذرگاه‌های گبد و تفتان تعریف شده و امکان انتقال کالاهای کشورهای ثالث از خاک پاکستان به ایران فراهم شده است.
این تحول در واقع یک کریدور دریایی ـ زمینی جایگزین ایجاد می‌کند؛ کالا می‌تواند در بندر کراچی، پورت قاسم یا گوادر تخلیه شود، از طریق شبکه جاده‌ای بلوچستان پاکستان به مرز برسد و پس از ورود به ایران، در شبکه داخلی کشور توزیع شود. در این میان، نزدیکی گوادر به مرز ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. بندر گوادر در فاصله حدود ۸۷ کیلومتری از گبد قرار دارد و مقام‌های بندری پاکستان، این مسیر را کوتاه‌ترین مسیر زمینی انتقال محموله از گوادر به ایران معرفی کرده‌اند.
یکی از مهم‌ترین موضوعاتی که می‌تواند در چهارمین کمیته مشترک مورد توجه قرار گیرد، تعریف رابطه بنادر ایران و پاکستان بر مبنای مکمل بودن ظرفیت‌ها است. ایران دارای شبکه گسترده‌ای از بنادر در خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر است و چابهار نیز به‌عنوان بندر اقیانوسی کشور، موقعیتی متفاوت از بنادر پاکستان دارد. در مقابل، پاکستان از ظرفیت‌های کراچی، پورت قاسم و گوادر برخوردار است. بنابراین همکاری میان دو کشور می‌تواند به جای رقابت مستقیم، به سمت تقسیم کار لجستیکی حرکت کند.
فعالان اقتصادی و برخی از کارشناسان معقتدند که کالاهایی که ورود مستقیم آنها به بنادر ایران با محدودیت یا ریسک مواجه است، می‌توانند در بنادر پاکستان تخلیه شده و از مسیر زمینی وارد ایران شوند. از سوی دیگر، کالاهایی که از طریق چابهار یا دیگر بنادر ایران وارد می‌شوند، می‌توانند از شبکه حمل‌ونقل ایران برای دسترسی به بازارهای پاکستان و حتی افغانستان و آسیای مرکزی استفاده کنند. به این ترتیب، چابهار و گوادر می‌توانند دو نقطه مکمل در یک شبکه واحد مکران باشند؛ شبکه‌ای که در آن تجارت لزوماً به یک بندر یا یک مسیر دریایی وابسته نباشد.

مقابله دیپلماسی بندری با تحریم‌ها
در حالی که دولت‌مردان ایالات متحده آمریکا از اعمال شدیدترین تحریم‌های اقتصادی علیه جمهوری اسلامی صحبت می‌کنند؛ کارشناسان معقتدند که هرچه تعداد مسیرهای تجاری ایران افزایش پیدا کند، انعطاف‌پذیری اقتصاد نیز بیشتر می‌شود. البته هیچ مسیر جایگزینی به‌تنهایی قادر نیست تمام ظرفیت بنادر جنوبی ایران یا حجم تجارت دریایی کشور را جبران کند؛ اما مسئله اصلی در شرایط جنگی، جبران صددرصدی ظرفیت نیست، بلکه کاهش آسیب‌پذیری است. با چنین نگاهی است که می‌توان گفت، چهارمین کمیته مشترک ایران و پاکستان را می‌توان بخشی از یک «دیپلماسی کریدوری» دانست؛ دیپلماسی‌ای که به جای تمرکز صرف بر حجم تجارت، بر تضمین دسترسی، تنوع مسیرها و تاب‌آوری زنجیره تأمین متمرکز می‌شود.
جغرافیا در این مقطع به سود ایران و پاکستان است. دو کشور در ساحل دریای عمان و مکران، در فاصله‌ای کوتاه از یکدیگر قرار دارند و مرز مشترک آنها می‌تواند یک حلقه زمینی میان ظرفیت‌های بندری دو کشور ایجاد کند. اگر این مزیت جغرافیایی با زیرساخت، تصمیم سیاسی و سازوکار تجاری همراه شود، محاصره یا اختلال در یک مسیر دریایی لزوماً به معنای توقف جریان کالا نخواهد بود. از این منظر، چهارمین کمیته مشترک همکاری‌های بندری و دریایی ایران و پاکستان می‌تواند بیش از یک نشست اداری باشد و در عمل به آزمونی برای ساختن یک «شبکه تنفس اقتصادی» در جنوب شرق ایران تبدیل شود.
شبکه‌ای که در آن چابهار و بنادر ایران همچنان ستون اصلی تجارت دریایی کشور باقی می‌مانند، اما کراچی، پورت قاسم و گوادر نیز به‌عنوان ظرفیت‌های مکمل وارد معادله می‌شوند؛ ریمدان و گبد حلقه اتصال زمینی را تشکیل می‌دهند و در نهایت، اقتصاد ایران از وابستگی مطلق به یک گلوگاه دریایی فاصله می‌گیرد. کارشناسان معتقدند در شرایط جنگ و تحریم، چنین شبکه‌ای شاید نتواند هزینه‌های بحران را حذف کند، اما می‌تواند هزینه آسیب‌پذیری را کاهش دهد؛ و همین، مهم‌ترین ارزش اقتصادی یک مسیر جایگزین است.