به گزارش اقتصادسرآمد- حالا هفته‌هاست که آبراه راهبردی و استراتژیک تنگه هرمز دیگر صرفاً یک مسیر برای عبور کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها نیست. در شرایطی که تا پیش از جنگ تحمیلی اخیر، مدل غالب صادرات نفت خلیج‌فارس ساده بود: یک نفتکش بزرگ از پایانه بارگیری می‌کرد و مستقیم از هرمز تا آسیا مسیر را طی می‌کرد. جنگ، این مدل را از نظر اقتصادی پرریسک کرده است. افزایش احتمال اصابت پرتابه‌ها به نفتکش‌ها نیز موجب شده تا هزینه بیمه و ریسک تردد به سطحی برسد که کشورهای مختلف به دنبال دستیابی به شیوه تازه‌ای از حمل و نقل نفتکش‌ها و کشتی‌های حامل انرژی باشند.
طی روزهای گذشته رسانه‌های از جمله رویترز، آکسیوس، بلومبرگ، نیویورک‌تایمز و روزنامه انگلیسی زبان «Times of Oman» چاپ مسقط گزارش‌هایی منتشر کرده‌اند که براساس آن عملیات انتقال نفت از کشتی به کشتی (STS) در ماه‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین سازوکارهای حفظ جریان صادرات نفت کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس تبدیل شده و توانسته بخشی از محموله‌های نفتی را از محدوده پرخطر در آبراه تنگه هرمز به آب‌های امن‌تر دریای عمان منتقل کند. در این میان خبرگزاری آکسیوس در گزارشی دیگر مدعی شده است که ارتش آمریکا در اقدامی محرمانه، یک کریدور دریایی در مسیر ورود و خروج کشتی‌ها از تنگه هرمز ایجاد کرده است تا روزانه میلیون‌ها بشکه نفت از این مسیر عبور کند.
با وجود این، بررسی‌ها نشان از این دارد که هرچند مسیری پرریسک برای انتقال انرژی و نفت از کشورهای صادرکننده حوزه خلیج فارس به بازارهای جهان ایجاد شده است؛ اما هم‌زمان هزینه حمل، بیمه، ریسک زیست‌محیطی و اهمیت بنادر در کشور عمان افزایش پیدا کرده است. طبق گزارش‌های منتشر شده در شیوه جدید انتقال نفت به بازارهای جهانی، نفتکش‌های کوچک‌تر یا شاتل‌تانکرها محموله نفت را از پایانه‌های خلیج فارس دریافت می‌کنند، از تنگه هرمز عبور می‌کنند و در آب‌های امن‌تر خلیج عمان، محموله خود را به نفتکش‌های بسیار بزرگ‌تر منتقل می‌کنند؛ نفتکش‌هایی که سپس راه آسیا را در پیش می‌گیرند.

چه مقدار نفت از تنگه عبور کرده؟
طی روزهای گذشته مقام‌های آمریکایی ادعاهای مختلفی را درباره باز بودن و استمرار تردد کشتی‌های از آبراه راهبردی تنگه هرمز، مطرح کرده‌اند. در حالی که سازمان علمیات تجارت دریایی بریتانیا طی روزهای گذشته درباره اصابت پرتابه‌های ناشناس به برخی نفتکش‌های در هنگام عبور از تنگه هرمز گزارش‌هایی منتشر کرده است؛ دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا مدعی شده که این آبراه باز بوده و مین‌‌روبی آن نیز انجام شده است.
روز پنجشنبه برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) مدعی شد که از زمان آغاز محاصره دریایی بنادر جمهوری اسلامی ایران، نیروهای نظامی آمریکا عبور حدود ۱۵۰۰ کشتی تجاری و انتقال ۷۵۰ میلیون بشکه نفت خام را از تنگه هرمز، تسهیل کرده‌اند. هرچند بررسی‌های خبرنگار «اقتصاد سرآمد» نشان می‌دهد که این آمار و با گزارش‌های منتشر شده از سوی سامانه‌های رصد تردد دریایی کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها طی هفته‌های گذشته همخوانی ندارد. 
از طرف دیگر، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری ایالات متحده آمریکا نیز در شبکه اجتماعی ایکس (توئیتر سابق) نوشته است: در چهارده روز گذشته ۱۳۰ میلیون بشکه نفت کشورهای عرب حوزه خلیج فارس با کمک نیروهای آمریکایی از تنگه هرمز عبور داده شده و به بازارهای جهانی رفته‌اند. صحبت‌های مطرح شده از سوی وزیر خزانه‌داری آمریکا در حقیقت تایید گزارش خبرگزاری آکسیوس درباره ایجاد یک کریدور دریایی در مسیر ورود و خروج کشتی‌ها از تنگه هرمز و عبور روزانه میلیون‌ها بشکه نفت از این مسیر است.
آکسیوس در گزارش خود نوشته است که این عملیات طی چند هفته گذشته از سوی نیروهای نظامی آمریکا در جریان بوده و هر شب حدود ۱۵ تا ۲۰ نفتکش از طریق یک مسیر جنوبی در امتداد سواحل عمان وارد تنگه هرمز شده یا از آن خارج شده‌اند. مقام‌های آمریکایی نیز گفته‌اند که روزانه حدود ۱۰ میلیون بشکه نفت، معادل تقریبا نیمی از حجم انتقال نفت پیش از جنگ، با پشتیبانی نیروهای نظامی آمریکا از تنگه هرمز عبور کرده و وارد بازار جهانی انرژی می‌شود. گزارش آکسیوس همچنین مدعی شده است که ارتش آمریکا به نفتکش‌های خالی نیز کمک می‌کند تا وارد خلیج فارس شوند، از تنگه هرمز عبور کنند، در بنادر کشورهای منطقه نفت بارگیری کنند و سپس از همان مسیر خارج شوند.

چه کشورهایی سود می‌برند؟
براساس ترجمه اختصاصی «اقتصاد سرآمد» از گزارش خبرگزاری رویترز در ۲۶آگوست (چهارشنبه ۴شهریور) آرامکو برای بارگیری نفت در ماه سپتامبر، محموله‌هایی را از طریق عملیات کشتی‌به‌کشتی در نزدیکی فجیره و صحار به مشتریان عرضه کرده است. براساس داده‌های ردیابی کشتی‌ها، دست‌کم ۴ میلیون بشکه نفت عربستان در ماه اوت از طریق این مدل به چین فروخته شده است. این اتفاق از این منظر دارای اهمیت است که عربستان در تلاش است تا در شرایطی که عبور مستقیم از هرمز پرریسک است، بازار آسیایی خود را حفظ کند.
از طرف دیگر بندر فجیره امارات متحده عربی از سال‌ها قبل یکی از مراکز مهم ذخیره‌سازی، سوخت‌رسانی و خدمات دریایی جهان بوده و اکنون موقعیت جغرافیایی آن ــ در بیرون از تنگه هرمز و در ساحل دریای عمان ــ به یک مزیت ژئو‌اقتصادی تبدیل شده است. در این میان ADNOC نیز در ماه‌های اخیر به سیستم شاتل نفتکش‌ها و انتقال کشتی‌به‌کشتی روی آورده است. رویترز گزارش داده که این شرکت با گسترش ناوگان خود و استفاده از STS تلاش کرده ریسک ناشی از تردد در تنگه را کاهش دهد. به عبارت دیگر، هر بشکه نفتی که در فجیره جابه‌جا می‌شود فقط درآمد نفتی برای صادرکننده نیست؛ درآمدی برای بندر، انبار، یدک‌کش، خدمات دریایی، بازرسی، سوخت‌رسانی، تعمیرات و شرکت‌های لجستیکی نیز ایجاد می‌کند.
در شیوه جدید انتقال نفت از تنگه هرمز، به مانند ماه‌های گذشته از آغاز کشور، سلطنت عمان یکی از مهم‌ترین برندگان غیرنفتی محسوب می‌شود. بندر صحار در حال تبدیل شدن به یکی از نقاط مهم انتقال محموله‌های نفتی در خلیج عمان است. گزارش رسمی منتشر شده از مدیریت بندر صحار کشور عمان حاکی از این است که این بندر در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، ۵۲ میلیون تن کالا جابه‌جا کرده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۵۲ درصد افزایش داشته است. مهم‌تر اینکه حجم عملیات کشتی‌به‌کشتی در همین دوره به ۲۴.۳۸ میلیون تن رسیده است. همچنین جابه‌جایی کانتینری بندر ۴۰ درصد افزایش یافته و به ۵۴۵ هزار TEU رسیده است.
در این میان کویت نیز در این شبکه حضور دارد. رویترز گزارش داده بود که شرکت نفتکش کویت از جمله بازیگران فعال در عملیات انتقال نفت در نزدیکی صحار بوده است. در یکی از عملیات‌های ثبت‌شده، حدود ۲.۳ میلیون بشکه نفت از یکی از نفتکش‌های کویتی در نزدیکی صحار منتقل شد و نفتکش دریافت‌کننده بعداً به سمت چین حرکت کرد. بنابراین کویت، مانند عربستان و امارات، می‌تواند بخشی از صادرات خود را از طریق انتقال کشتی به کشتی برای مشتری‌های بزرگ آسیایی خود حفظ کند.
در میان کشورهای جنوب خلیج فارس، قطر در این داستان وضعیت متفاوتی دارد. اهمیت اصلی قطر در بازار انرژی، LNG است و نه نفت خام. بنابراین نمی‌توان مدل STS نفت خام را مستقیماً به صادرات قطر تعمیم داد. با این حال، اختلال هرمز برای قطر از نظر اقتصادی بسیار مهم است، زیرا صادرات LNG این کشور نیز به امنیت کشتیرانی در منطقه وابسته است. رویترز در گزارش خود آورده است که صادرات LNG قطر در جریان بحران به‌شدت آسیب دیده و درآمد ازدست‌رفته آن به حدود ۲۴ میلیارد دلار رسیده است. در نتیجه، برای قطر، مسئله آینده هرمز بیش از آنکه به انتقال نفت مربوط باشد، به آینده امنیت صادرات گاز مایع ارتباط پیدا می‌کند.

تغییر وضعیت در تنگه هرمز
تنگه هرمز پیش از بحران یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی جهان بود. آژانس بین‌المللی انرژی می‌گوید در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت در روز از این مسیر عبور کرده است. در مقابل، ظرفیت موجود برای انتقال نفت از مسیرهای جایگزین تنها حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز برآورد شده است. با این حال با وجود تنش‌های نظامی و بحران در منطقه، به نظر می‌رسد که که کشورها می‌توانند برای کاهش وابستگی به آن سرمایه‌گذاری کنند.
در چنین شرایطی حسینی، کارشناس اقتصاد بین الملل در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» درباره تغییر وضعیت تردد کشتی‌ها و انتقال انرژی به بازارهای جهان، می‌گوید: «به نظر می‌رسد که تنش‌های موجود در تنگه هرمز موجب ایجاد تغییراتی دائمی در وضعیت تردد از این آبراه راهبردی خواهد شد. ممکن است حتی در صورت بازگشت ثبات کامل، بخشی از عملیات کشتی به کشتی و خدمات لجستیکی به صورت دائمی در منطقه باقی بماند».
این کارشناس اقتصادی در ادامه گفت: «وضعیت الان به نحوی است که دیگر نمی‌توان آینده تنگه را صرفاً با دوگانه باز یا بسته بودن تشریح کرد. هرچند محتمل‌ترین سناریو، شکل‌گیری تنگه‌ای با عبور محدود، گزینشی و سیاسی شده است؛ به این معنا که کشتی‌ها برای عبور باید از مسیرها، زمان‌بندی‌ها و سازوکارهای هماهنگی خاصی پیروی کنند. چیزی شبیه ایجاد کریدور موقت برای تردد کشتی‌ها که در هفته‌های گذشته درباره آن شنیده‌ایم».
حسینی در پایان گفت: «مساله دارای اهمیت این است که ایران توانست مدیریت استراتژیک و مالکیت خود در تنگه هرمز را اثبات کند. تحول اصلی پس از بحران و تنش‌های نظامی، شامل انتقال بخشی از مزیت رقابتی از «منابع نفتی» به «توانایی جابه‌جایی و مدیریت مسیرها» خواهد بود. به نظرم در آیند کشور برنده فقط کشوری نیست که نفت بیشتری تولید می‌کند؛ کشوری برنده است که بتواند نفت را با کمترین ریسک و هزینه به بازار برساند».