به گزارش اقتصادسرآمد، آخرین گزارش‌ها حاکی از این است که در طول هفته‌های گذشته، هزاران کانتینر متعلق به بازرگانان ایرانی که در پی اختلال گسترده در کشتیرانی منطقه و توقف بخشی از مسیرهای منتهی به بنادر ایران در بندر کراچی پاکستان متوقف شده‌اند، اکنون وارد مرحله تازه‌ای از تعیین تکلیف و ترخیص شده‌اند؛ مرحله‌ای که اگرچه با توافق‌های جدید میان تهران و اسلام‌آباد و ارائه تخفیف‌های قابل توجه در هزینه‌های بندری همراه شده، اما همچنان با چالش‌هایی از جنس اسناد حمل، مسیر زمینی، هزینه‌های لجستیکی و ظرفیت حمل‌ونقل مواجه است. طی هفته‌های گذشته آمار مختلفی از تعداد کانتینرهای ایرانی در انتظار فرآیند در ترخیض در بنادر پاکستان در رسانه‌های منتشر شده بود. روزهای پایانی مردادماه بود که خبرگزاری‌های رسمی از قول پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل و نقل اتاق بازرگانی تهران اعلام کردند که بیش از ۱۷ هزار کانتینر در بندر کراچی متوقف بوده و در جریان سفر هیأت ایرانی به پاکستان، برای تسریع روند ترخیص آنها توافق‌هایی حاصل شده است.
روزهای پایانی هفته گذشته بود که معاون امور بین‌الملل اتاق ایران در مکاتبه با روسای اتاق‌های بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی در سراسر کشور از آغاز فرایند جمع‌آوری اطلاعات مرتبط با کانتینرهای دپوشده در بنادر پاکستان خبر داد. حامد عسگری در این نامه از بازرگانان و صاحبان کالاهایی که کانتینرهایشان در بنادر کراچی، پورت قاسم یا گوادر متوقف‌ شده، درخواست کرد تا با اعلام اطلاعات مورد نیاز به این معاونت، نسبت به تعیین‌ تکلیف محصولاتشان اقدام کنند.
براساس اعلام معاون امور بین‌الملل اتاق ایران، به موجب تفاهم‌نامه‌ای که در چارچوب کمیته مشترک تجاری ایران و پاکستان در مرداد ماه سال جاری میان ایران و پاکستان منعقد شده و ضرب‌الاجل دو ماهه تعیین‌ شده از سوی طرف پاکستانی برای شناسایی صاحبان و ذی‌نفعان کانتینرهای دپو‌ شده در بنادر کراچی، پورت قاسم و گوادر، لازم است هرچه‌ سریع‌تر این اطلاعات احصا شود.

چرا پاکستان مهم شد؟
اهمیت بندر کراچی برای اقتصاد ایران را در شرایط فعلی باید فراتر از سرنوشت چند هزار کانتینر مورد توجه قرار داد. در حال حاضر جنگ و اختلال در تردد از تنگه هرمز، جغرافیای تجارت ایران را تغییر داده است. در شرایط عادی، بخش مهمی از واردات ایران از طریق بنادر جنوبی و شبکه کشتیرانی متصل به خلیج فارس انجام می‌شود. اما وقتی این مسیر با ریسک جنگ، محاصره، افزایش شدید حق بیمه و محدودیت خطوط کشتیرانی مواجه می‌شود، پاکستان از یک همسایه شرقی به یک گره لجستیکی راهبردی تبدیل می‌شود.
این تحول صرفاً برداشت ایران نیست. رسانه انگلیسی زبان Dawn چاپ پاکستان گزارش داده است که در پی اختلال در تنگه هرمز، حجم قابل توجهی از ترافیک دریایی و ترانشیپمنت به پاکستان منتقل شده و بندر کراچی در سال مالی ۲۰۲۵-۲۶ بیش از ۲.۶۵ میلیون TEU کانتینر جابه‌جا کرده که رکوردی برای این بندر محسوب می‌شود. به بیان دیگر، بحران هرمز همزمان با ایجاد فشار بر تجارت ایران، جایگاه بنادر پاکستان را در شبکه تجارت منطقه‌ای افزایش داده است.
فعالان اقتصادی معتقدند که بندر کراچی و بندر قاسم در شرایط محاصره دریایی و تنش در منطقه که بخشی از محموله‌هایی را که امکان ورود مستقیم به بنادر ایران ندارند، می‌توانند نقش بنادر جایگزین برای واردات کالاهای ایرانی را ایفا کنند. بر این اساس کالاها پس از ورود به بندر کراچی یا بندر گوادر می‌تواند از طریق شبکه جاده‌ای پاکستان به مرزهای ایران منتقل شود. با این حال باید پذیرفت که اهمیت واقعی پاکستان در اینجاست که به ایجاد یک مسیر مکمل که در صورت تداوم اختلال در مسیرهای دریایی جنوب ایران کمک کرده و بخشی از نیازهای وارداتی کشور را پوشش می‌دهد.

مسیر جایگزین یا شریک لجستیکی
تحولات اخیر نشان می‌دهد نقش پاکستان برای تجارت ایران از یک «مسیر اضطراری» در حال تبدیل شدن به یک دارایی راهبردی لجستیکی است. دلیل این تغییر نیز روشن است: وقتی یک اقتصاد با تحریم، محدودیت بانکی، جنگ و اختلال در کریدورهای دریایی مواجه می‌شود، ارزش جغرافیای همسایگان افزایش پیدا می‌کند. در همین چارچوب، توافق‌های اخیر میان تهران و اسلام‌آباد فقط درباره کانتینرهای فعلی نیست. رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق تهران نیز تأکید کرده که هدف مذاکرات، علاوه بر ترخیص محموله‌های موجود، ایجاد سازوکاری برای جلوگیری از تکرار چنین بحرانی در آینده است.
به اعتقاد کارشناسان اگر ایران بتواند از این بحران یک سازوکار پایدار بسازد، پاکستان می‌تواند به بخشی از شبکه چندمسیره تجارت خارجی ایران تبدیل شود؛ شبکه‌ای که در آن بنادر جنوبی، مرزهای شرقی، مسیرهای پاکستان، بنادر شمالی و کریدورهای زمینی و ریلی در کنار یکدیگر عمل کنند. پیش از این خبرگزاری مهر در گزارشی از توقف کالاهای ایرانی در چند بندر منطقه از جمله کراچی، جبل‌علی، جده و برخی بنادر هند خبر داده بود. این یعنی در شرایط بحران، تجارت ایران دیگر نمی‌تواند به یک یا دو بندر متکی بماند.
در مقابل، پاکستان به دلیل همجواری زمینی با ایران یک مزیت مهم دارد که بسیاری از بنادر دیگر ندارند: کالا پس از ورود به خاک پاکستان می‌تواند بدون نیاز به عبور مجدد از تنگه هرمز، از طریق مسیر زمینی وارد ایران شود. همین ویژگی، ارزش ژئو‌اقتصادی کراچی و گوادر را در شرایط جنگی افزایش می‌دهد. از این منظر، بندر کراچی فقط یک بندر خارجی برای واردات ایران نیست؛ می‌تواند به یک بندر پشتیبان تجارت ایران در شرایط بحران تبدیل شود.
اگر ایران برای عبور از بحران هرمز، تنها یک مسیر را جایگزین مسیر قبلی کند، در واقع ریسک را از یک نقطه به نقطه‌ای دیگر منتقل کرده است. تجربه کانتینرهای کراچی نشان داد که حتی مسیر جایگزین نیز می‌تواند در اثر یک مشکل حقوقی، گمرکی یا امنیتی متوقف شود. از همین رو، سیاست تجاری ایران باید از «مسیر جایگزین» به سمت شبکه جایگزین حرکت کند.

نگاه راهبردی به مسیر پاکستان
کانتینرهای ایرانی در کراچی، تصویری از وضعیت جدید تجارت ایران در دوران جنگ و اختلال دریایی را نشان می‌دهند؛ کالاهایی که زمانی قرار بود مستقیم از مسیر دریایی به ایران برسند، اکنون در بندر یک کشور همسایه منتظر اصلاح سند، تخفیف هزینه، کامیون و مجوز عبور هستند. توافق برای ترخیص هزاران کانتینر و اعلام برآورد بیش از ۱۷ هزار کانتینر متوقف‌شده نشان دهنده ضرورت مدیریت شرایط است. در این میان تخفیف ۸۰ درصدی هزینه انبارداری و طراحی دالان سبز گمرکی نیز نشانه‌هایی از همکاری عملی تهران و اسلام‌آباد است.
آزمون اصلی اما این است که ایران و پاکستان توانایی لازم برای عبور از بحران موقت فعلی را تبدیل به یک مسیر تجاری پایدار تبدیل کنند. برای این منظور کراچی و گوادر صرفاً محل توقف کانتینرهای گرفتار در جنگ نخواهند بود؛ بلکه می‌توانند به بخشی از معماری جدید تجارت خارجی ایران تبدیل شوند؛ معماری‌ای که در آن وابستگی به یک آبراه، یک بندر یا یک مسیر حمل‌ونقل کاهش می‌یابد. در این صورت، جنگ و محاصره دریایی اگرچه هزینه سنگینی بر تجارت ایران تحمیل کرده، اما همزمان یک واقعیت ژئو‌اقتصادی را برجسته کرده است.
بحران کانتینرهای ایرانی در کراچی نشان می‌دهد که استفاده از مسیرهای جایگزین در دوران جنگ یا فشارهای اقتصادی، بدون توسعه هم‌زمان زیرساخت‌های مرزی، دیپلماسی گمرکی و توافقات ترانزیتی دوجانبه، می‌تواند آسیب‌پذیری‌های جدیدی ایجاد کند. اگرچه ترخیص ۱۷ هزار کانتینر بلاتکلیف با رایزنی‌های اخیر در حال تسریع است، اما تثبیت نقش راهبردی پاکستان نیازمند ایجاد روان‌سازی گمرکی، توسعه پایانه‌های مرزی و یکپارچه‌سازی پروتکل‌های ترانزیت زمینی بین دو کشور خواهد بود.  
از نگاه راهبردی، پاکستان برای ایران در دوران جنگ، محاصره یا اختلال در مسیرهای دریایی، یک ضریب اطمینان لجستیکی ایجاد می‌کند؛ اما این ضریب تنها زمانی به مزیت اقتصادی تبدیل خواهد شد که همکاری بندری و گمرکی دو کشور از واکنش‌های موردی به یک سازوکار دائمی، شفاف و قابل پیش‌بینی ارتقا پیدا کند.