به گزارش اقتصادسرامد، لکه‌های آلودگی نفتی که در روزهای میانی مردادماه به سواحل جنوبی قشم، بخشی از ساحل جزیره هنگام و بخش‌هایی از محدوده جنگل‌های حرا اطراف روستای نقاشه در جزیره قشم رسید، به باور برخی از کارشناسان فقط یک حادثه زیست‌محیطی ساده نیست؛ بلکه این رویداد نشانه‌ای از انتقال پیامدهای درگیری‌های دریایی ناشی از جنگ تحمیلی نیروهای نظامی ایالات متحده آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران در تنگه هرمز به زیست‌بوم، اقتصاد محلی و جوامع ساحلی است.
بحران ناشی از آلودگی لکه‌های نفتی که در نوار ساحلی شهر سوزا و روستاهای شیب‌دراز و نقاشه و حتی حاشیه جنگل‌های حرای دست‌کاشت پیرامون این روستا را درگیر کرده، از یک سو خطری جدی برای تنوع زیستی منطقه به شمار می‌رود و از سوی دیگر ابعاد حقوقی و بین‌المللی پیچیده‌ای را پیش روی مسئولان قرار داده است. گزارش‌های رسمی منتشر شده از سوی دستگاه‌های مسئول، برآوردهای اولیه مقام‌های ایرانی از آلودگی حدود ۳۲ هزار مترمربع از نوار ساحلی و نزدیک به ۹۰ هزار مترمربع از آب‌های ساحلی حکایت داشت.

کارزاری برای پاک‌سازی سواحل قشم
آنچه در زمان مشاهده آلودگی‌های نفتی در سواحل جزیره قشم، بیش از همه به چشم آمده است، فقط سیاهی لکه‌های نفتی بر شن و سنگ نبود. به باور برخی کارشناسان مسئله، بازگشت احتمالی آلودگی از دریا به ساحل و دشواری تشخیص منشأ دقیق آن است. گزارش‌های رسمی منتشر شده از قشم نشان می‌دهد آلودگی در چند موج به بخش‌هایی از سواحل جزیره رسیده و عملیات شناسایی، مهار و جمع‌آوری آن با مشارکت دستگاه‌های اجرایی، محیط‌زیست، بنادر، مدیریت محلی و نیروهای داوطلب آغاز شده است.
در همین حال کارزاری که مطالبه «پاک‌سازی سواحل قشم» را به‌عنوان اولویت و خواست اصلی خود معرفی کرده، در آخرین روزهای مرداد و کمتر از دو هفته پس از مشاهده آلودگی‌های نفتی در سواحل قشم فعالیت خود را آغاز کرده است. این کارزار تا زمان تهیه این گزارش (ظهر روز دوشنبه ۹شهریورماه) بیش از ۵۲۰ امضای ثبت شده دارد. جمعی از فعالان محیط زیست در متن کارزار «درخواست فوری برای پاک‌سازی آلودگی نفتی در سواحل قشم و نجات زیست‌بوم دریایی» نوشته‌اند: «در روزهای اخیر شاهد نشت توده‌های نفتی از سمت ساحل نقاشه به سوی گامبرون هستیم که لایه‌ای از آلودگی را بر سطح دریا و سواحل ما گسترانده است».
در بخش دیگری از متن این کارزار نیز آمده است: «این آلودگیِ شیمیایی، ضمن ایجاد بوی نامطبوع و غیرقابل تحمل برای ساکنان منطقه، سلامت آبزیان و اکوسیستم حساس ساحلی ما را با خطری جدی روبه‌رو کرده است. با توجه به اهمیت حفظ این زیست‌بوم ارزشمند، از مسئولان محترم محیط‌ زیست و نهادهای مربوطه تقاضا داریم با قید فوریت، نسبت به اعزام نیروهای عملیاتی جهت جمع‌آوری آلودگی و پاک‌سازی سواحل اقدام نمایند. چشم‌انتظار اقدام سریع برای نجات حیات دریایی و بازگشت سلامت به محیط زندگی‌مان هستیم».

مطالبه‌ای فراتر از جمع‌آوری آلودگی
رمضانی، یکی از امضا کنندگان کارزار «پاک‌سازی سواحل قشم» در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «هدف از ایجاد این کارزار در شرایطی که هنوز فضای جنگی است و احتمال بازگشت و مشاهده آلودگی‌های نفتی بیشتری وجود دارد، بیش از یک درخواست ساده برای تمیز کردن ساحل است. هدف از ایجاد این کارزار و امضای آن، مطالبه‌ای برای مدیریت بحران زیست‌محیطی رصد دقیق برای جلوگیری از وقوع چنین حوادثی با حضور موثر و مشارکت فعال جامعه محلی است».
این فعال حوزه محیط زیست با بیان اینکه مردم محلی نخستین کسانی بودند که لکه‌های نفتی را روی آب و ساحل دیدند و به دستگاه‌های مسئول گزارش دادن؛ ادامه داد: «جامعه محلی در سواحل جنوبی و جزایر، سال‌هاست که به درستی دغدغه‌های محیط‌زیستی دارد و برای پاک‌سازی سواحل از آلودگی‌های مختلف اقدام می‌کنند. بخشی از این اقدامات شاید به این خاطر است که جامعه محلی در جزیره قشم به این باور رسیده است که آن‌ها نخستین گروهی هستند که از اختلال در صیادی، گردشگری و فعالیت‌های دریایی آسیب می‌بینند».
در عملیات‌های انجام شده در روزهای گذشته برای پاک‌سازی سواحل جزایر قشم از آلودگی‌های نفتی نیز ظرفیت اجتماعی جامعه محلی به کار گرفته شده است. معاون محیط‌زیست دریایی سازمان حفاظت محیط‌زیست از مشارکت شهرداری‌ها، دهیاری‌ها، گروه‌های محلی و نیروهای داوطلب در جمع‌آوری فیزیکی آلودگی خبر داده است. رمضانی در ادامه گفت: «مشارکت مردم نباید جایگزین مسئولیت تخصصی دستگاه‌های مسئول شود».
این فعال محیط زیست در خاتمه گفت: «جامعه محلی در نقاطی مانند جزیره قشم می‌تواند در رصد، گزارش‌دهی، جمع‌آوری کنترل‌شده و پایش ساحلی مشارکت فعالی داشته باشد، اما این تمام کار نیست. نمونه‌برداری علمی، تعیین نوع آلودگی، ارزیابی خسارت، تعیین منشأ و تصمیم‌گیری درباره روش پاک‌سازی باید زیر نظر متخصصان در دستگاه‌های مسئول انجام شود».

اهمیت زیست‌بوم خلیج‌فارس در قشم
خلیج فارس یک پهنه دریایی بسته و کم‌عمق است که آلودگی در آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از محل اولیه ورود نفت ایجاد کند. جریان‌های دریایی، جزرومد، باد و شکل ساحل ممکن است لکه‌های نفتی را به خورها، پهنه‌های گلی، زیستگاه‌های پرندگان، آبسنگ‌های مرجانی و جنگل‌های حرا منتقل کنند. جزیره قشم نیز به دلیل تنوع زیستگاه‌های ساحلی و دریایی، یکی از حساس‌ترین مناطق جنوب ایران است. جنگل‌های حرا، سواحل گِلی و شنی، آبسنگ‌های مرجانی، زیستگاه آبزیان کم‌سن‌وسال و محدوده‌های تخم‌ریزی و تغذیه، بخشی از سرمایه طبیعی جزیره‌اند.
براساس منابع علمی و نهادهای تخصصی، نفت می‌تواند از چند مسیر به زیست‌بوم‌های ساحلی آسیب بزند که سمیت مستقیم ترکیبات هیدروکربنی، پوشاندن سطح بدن جانوران، کاهش تبادل اکسیژن در رسوبات و اختلال در تغذیه، تنفس و تولیدمثل آبزیان از آن جمله است. برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد هشدار داده است که آلودگی نفتی می‌تواند آبسنگ‌های مرجانی، علفزارهای دریایی، حرا، شیلات، فعالیت‌های تفریحی و سلامت انسان را تحت تأثیر قرار دهد. پژوهش‌های علمی نیز نشان داده‌اند که سواحل منطقه قشم از نظر تنوع زیستی و حساسیت در برابر آلودگی نفتی اهمیت بالایی دارند و وجود جنگل‌های حرا در این منطقه، ضرورت حفاظت ویژه را افزایش می‌دهد.
از طرف دیگر و در نگاه دانشگاه ملل متحد نیز، آلودگی نفتی محدود به مرزهای سیاسی نمی‌ماند و آثار آن می‌تواند از محل حادثه بسیار فراتر برود. این مسئله برای خلیج فارس، که یک پهنه دریایی نیمه‌بسته و متراکم از فعالیت‌های نفتی، بندری، صنعتی و زیست‌محیطی است، اهمیت ویژه‌ای دارد. با این حال، مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست پس از بررسی‌های میدانی نقاط دارای آلودگی نفتی؛ اعلام کرده‌اند که تاکنون تلفاتی در میان گونه‌های دریایی از جمله لاک‌پشت‌های پوزه‌عقابی در مناطق تحت بررسی مشاهده نشده است.

پیام نهایی از ایجاد کارزار
احمد فتحی، کارشناس محیط زیست دریایی پیرامون کارزار ایجاد شده برای پاک‌سازی سواحل قشم از آلودگی نفتی، در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «به نظرم پیام اصلی کارزاری که برای پاک‌سازی آلودگی نفتی در سواحل قشم و نجات زیست‌بوم دریایی خلیج‌فارس آغاز شده این است که اهمیت نقش‌آفرینی جامعه محلی را درک کنیم و بدانیم که پاک‌سازی ساحل پایان کار نیست؛ بلکه پس از آن مسئولیت اصلی برای حفظ زیست‌بوم منطقه و سواحل آغاز می‌شود».
این کارشناس محیط زیست ادامه داد: «مسئولیت برای یافتن منشأ آلودگی، مسئولیت برای جبران خسارت، مسئولیت برای پایش بلندمدت زیست‌بوم، مسئولیت در قبال صیادان و ساکنان محلی و مهم‌تر از همه، مسئولیت در برابر دریایی که اگر امروز از آن حفاظت نشود، هزینه آن را نسل‌های بعدی خواهند پرداخت. تداوم این تلاش‌ها نشان می‌دهد که حفظ زیست‌بوم خلیج فارس نیازمند پایش مداوم، تجهیز بنادر به امکانات پیشرفته مهار آلودگی برای حفظ حیات طبیعی در سواحل قشم است».
باید پذیرفت که جزیره قشم امروز فقط مقصدهای گردشگری نیست؛ بلکه بخشی از شبکه زنده خلیج فارس و سلامت زیست‌بوم آن است و با امنیت غذایی، معیشت ساحل‌نشینان، اقتصاد گردشگری و آینده اقتصاد دریامحور جنوب ایران پیوستگی دارد. با این نگاه می‌توان گفت که کارزار پاک‌سازی فوری سواحل قشم از آلودگی نفتی، در صورت تبدیل‌شدن به برنامه‌ای شفاف و علمی برای مهار، پایش، احیا و جبران خسارت، می‌تواند از یک واکنش اضطراری فراتر رود و به مطالبه‌ای برای حکمرانی مسئولانه بر دریا تبدیل شود.