به گزارش اقتصادسرآمد، حالا برخی از تحلیلگران نظامی معتقدند اینکه نیروی دریایی سپاه توانسته یک شناور زیرسطحی آمریکایی را به غنیمت گیرد و هم یک شهپاد را هدف قرار دهد؛ می‌تواند معادله استفاده آمریکا از سامانه‌های بدون‌سرنشین و هوشمند در تنگه هرمز را پیچیده‌تر کند. پس از ماه‌ها تنش نظامی در تنگه هرمز، این آبراه راهبردی طی روزهای گذشته شاهد نوع تازه‌ای از رویارویی ایران و آمریکا بوده است؛ رویارویی‌ای که براساس گزارش‌های منتشر شده از سوی رسانه‌ها نه میان ناوهای بزرگ و شناورهای نظامی سرنشین‌دار نیست. بلکه این مرتبه مواجهه صورت گرفته مربوط به سامانه‌های هوشمند و بدون‌سرنشین در سطح و زیرسطح آب در خلیج فارس و محدوده تنگه هرمز است.
هفته گذشته نیروی دریایی سپاه پاسداران در فاصله کوتاهی از به‌دام‌انداختن یک شناور زیرسطحی بدون‌سرنشین آمریکایی و سپس هدف قرار دادن یک شناور سطحی بدون‌سرنشین آمریکا خبر داده است؛ تحولاتی که در صورت تداوم، می‌تواند استفاده واشنگتن از سامانه‌های خودمختار برای شناسایی، مین‌روبی، پایش و عملیات رزمی در تنگه هرمز را با ریسک تازه‌ای روبه‌رو کند. شرایطی که به باور تحلیلگران و کارشناسان نظامی باید آن را فراتر از «شکار یک زیردریایی» یا «انهدام یک شهپاد» مورد بررسی قرار داد، چراکه امروز مسئله اصلی، رقابت شکل گرفته در میانه تنش‌های نظامی بر سر کنترل هوشمند تنگه هرمز است.

شکار شناور زیرسطحی و روایت متفاوت آمریکا
نخستین رویداد، روز سه‌شنبه ۸ سپتامبر، زمانی رخ داد که نیروی دریایی سپاه اعلام کرد یک شناور زیرسطحی هوشمند و بدون‌سرنشین آمریکایی را در ورودی تنگه هرمز شناسایی و به «غنیمت» گرفته است. رسانه‌ها این وسیله را Dive-LD معرفی کرده‌اند؛ یک وسیله نقلیه زیرسطحی خودمختار که شرکت آمریکایی Anduril آن را توسعه داده است. بر اساس مشخصات منتشرشده، Dive-LD حدود ۵.۸ متر طول دارد و نزدیک به سه تن وزن آن است و برای مأموریت‌هایی مانند شناسایی زیرسطحی، نقشه‌برداری بستر دریا، مقابله با مین، بازرسی زیرساخت‌های زیرآبی و جمع‌آوری اطلاعات طراحی شده است. تسنیم گزارش داده که این سامانه می‌تواند تا ۱۰ روز به‌صورت مستقل فعالیت کند و عمق عملیاتی اعلام‌شده برای آن تا حدود ۶ هزار متر است.
اهمیت این رویداد تنها به تصرف یک وسیله نظامی محدود نمی‌شود. شناورهای زیرسطحی بدون‌سرنشین در جنگ دریایی مدرن به ابزار مهمی برای جمع‌آوری اطلاعات، شناسایی مین، پایش مسیرهای دریایی و بررسی زیرساخت‌های حساس زیر آب تبدیل شده‌اند. بنابراین اگر روایت ایران درباره نحوه به‌دام‌انداختن Dive-LD دقیق باشد، مسئله اصلی برای آمریکا فقط از دست رفتن یک وسیله بدون‌سرنشین نیست؛ بلکه نشان دادن این واقعیت است که حضور یک سامانه خودمختار در منطقه‌ای مانند تنگه هرمز لزوماً به معنای مصونیت آن از شناسایی و مقابله نیست.
با این حال، روایت تهران و واشنگتن درباره این حادثه یکسان نیست. رویترز گزارش داد که یک مقام آمریکایی، ضمن تأیید از دست رفتن این شناور، علت آن را نقص فنی اعلام کرده است. به گفته این مقام، وسیله مذکور از مدل قدیمی‌تر بوده و تجهیزات طبقه‌بندی‌شده سونار یا رادار به همراه نداشته است. شرکت Anduril نیز تأکید کرده که این سامانه برای فعالیت در محیط‌های پرخطر طراحی شده و از دست رفتن آن در چنین محیط‌هایی جزو ریسک‌های عملیات محسوب می‌شود. البته رویترز در گزارش دیگری نیز نوشته است که تصرف Dive-LD می‌تواند برای ایران امکان بررسی و مهندسی معکوس برخی اجزای این سامانه را فراهم کند؛ هرچند محدودیت‌های نرم‌افزاری و نبود تجهیزات حساس می‌تواند میزان بهره‌برداری فنی را کاهش دهد. رویترز این موضوع را با سابقه ایران در بررسی و مهندسی معکوس برخی تجهیزات آمریکایی که در اختیار گرفته، مقایسه کرده است.

شکار دوم؛ این‌بار روی سطح آب
پس از آن بود که نیروی دریایی سپاه از هدف قرار دادن یک شناور سطحی بدون‌سرنشین آمریکایی خبر داد. براساس اطلاعیه سپاه، این شناور از نوع Saildrone Explorer و دارای شماره بدنه ۵۸۳۸ بوده و در ورودی تنگه هرمز مورد اصابت قرار گرفته است. فرمانده نیروی دریایی سپاه نیز اعلام کرد که هرگونه تحرک خصمانه در محدوده تنگه هرمز هدف قرار خواهد گرفت. این اطلاعیه سپاه البته طی روزهای گذشته با واکنش متفاوت آمریکا روبه‌رو شده است.
آسوشیتدپرس گزارش داده که ارتش آمریکا ادعای ایران درباره اصابت به یک شناور نظامی بدون‌سرنشین آمریکایی را رد کرده و آن را نادرست دانسته است. در نتیجه، برخلاف ماجرای Dive-LD که اصل از دست رفتن وسیله از سوی مقام آمریکایی تأیید شد، درباره سرنوشت شهپاد Saildrone هنوز روایت‌های متعارض وجود دارد.
با این حال، اهمیت این ادعا در جای دیگری است: آمریکا طی ماه‌های اخیر سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی روی جنگ بدون‌سرنشین دریایی در منطقه انجام داده است. پیش از این نیز گزارش‌هایی درباره استفاده آمریکا از شناورهای بدون‌سرنشین برای عملیات شناسایی، مین‌روبی و حتی حمله منتشر شده بود.

تنگه هرمز آزمایشگاه جنگ دریایی بدون‌سرنشین
تنگه هرمز به دلیل عرض محدود، ترافیک متراکم، عمق‌های متفاوت و اهمیت استثنایی آن برای تجارت جهانی، محیطی متفاوت از اقیانوس‌های باز برای عملیات شناورهای خودمختار است. در چنین محیطی، سامانه‌ای که در آب‌های آزاد می‌تواند برای مدت طولانی به‌صورت مستقل فعالیت کند، باید بتواند با حجم بالایی از شناورها، موانع، امواج، تغییرات صوتی و شرایط پیچیده محیطی مواجه شود. از سوی دیگر، آمریکا در ماه‌های اخیر از سامانه‌های بدون‌سرنشین به‌عنوان ابزاری برای کاهش ریسک عملیات انسانی استفاده کرده است.
گزارش‌ها درباره عملیات مین‌روبی آمریکا در هرمز نیز نشان می‌دهد واشنگتن از ربات‌ها، شناورهای بدون‌سرنشین و تجهیزات زیرسطحی برای شناسایی و پاکسازی مسیرهای دریایی استفاده کرده است. فایننشال‌تایمز در گزارشی از عملیات پرخطر مین‌روبی آمریکا در تنگه هرمز، به حضور شناورهای رباتیک و تجهیزات زیرسطحی در این عملیات اشاره کرده است. این روند نشان می‌دهد سامانه‌های بدون‌سرنشین صرفاً یک ابزار جانبی برای نیروی دریایی آمریکا نیستند، بلکه به تدریج بخشی از معماری عملیاتی آن در منطقه شده‌اند.
به باور برخی کارشناسان اهمیت ماجرا زمانی بیشتر می‌شود که به سابقه استفاده آمریکا از شناورهای بدون‌سرنشین در جنگ با ایران نگاه کنیم. در جریان عملیات‌های ماه ژوئیه، فرماندهی مرکزی آمریکا از استفاده از شناورهای سطحی بدون‌سرنشین Corsair برای حمله به تأسیسات نظامی ایران در بندرعباس خبر داده بود. بررسی فکت‌نامه نیز این عملیات را نخستین استفاده عملیاتی آمریکا از این نوع شناورهای سطحی بدون‌سرنشین در نقش تهاجمی دانسته است.
بنابراین، هدف قرار گرفتن یا از دست رفتن یک سامانه سطحی و گرفتار شدن یک سامانه زیرسطحی را باید در چارچوب بزرگ‌تری دید: رقابت ایران و آمریکا برای ایجاد برتری اطلاعاتی و عملیاتی در محیط دریایی هرمز. در این الگو، آمریکا تلاش می‌کند با استفاده از سامانه‌های کوچک، ارزان‌تر و بدون سرنشین، خطر اعزام مستقیم نیروهای انسانی را کاهش دهد و همزمان اطلاعات بیشتری از محیط عملیاتی به دست آورد. ایران نیز در مقابل تلاش می‌کند همین مزیت را از طریق شناسایی، اخلال یا انهدام سامانه‌های خودمختار خنثی کند.
 چرا مسئله فقط یک شناور نیست؟
از منظر نظامی، یکی از مهم‌ترین پیامدهای این حوادث، تغییر محاسبه ریسک برای طرف آمریکایی است. اگر یک سامانه زیرسطحی بدون‌سرنشین که برای فعالیت مستقل و طولانی‌مدت طراحی شده، بتواند در محیط عملیاتی هرمز شناسایی و از دسترس آمریکا خارج شود، این پرسش مطرح می‌شود که سایر سامانه‌های خودمختار تا چه اندازه می‌توانند در این آبراهه بدون ایجاد خطر برای خود فعالیت کنند. این موضوع به‌خصوص درباره سامانه‌های مین‌روبی و شناسایی زیرسطحی اهمیت دارد. اگر ایران بتواند لایه‌های شناسایی خود را در سطح و زیر سطح آب به‌گونه‌ای سازمان دهد که شناورهای خودمختار آمریکا را پیش از انجام مأموریت شناسایی کند، بخشی از مزیت فناوری بدون‌سرنشین آمریکا کاهش خواهد یافت.
از سوی دیگر، هدف قرار گرفتن شناورهای سطحی نیز می‌تواند هزینه استفاده از شهپادهای اطلاعاتی و رزمی را افزایش دهد. در واقع، ارزش راهبردی چنین سامانه‌هایی در این است که قرار است جایگزین بخشی از مأموریت‌های پرخطر شناورهای سرنشین‌دار شوند. اگر این سامانه‌ها خود به هدف‌های قابل دسترس تبدیل شوند، یکی از مزیت‌های اصلی آنها یعنی کاهش ریسک انسانی دیگر به معنای کاهش ریسک عملیاتی نخواهد بود.
تحولات اخیر نشان می‌دهد جنگ دریایی در خلیج فارس وارد مرحله‌ای شده که در آن ماشین‌های بدون‌سرنشین می‌توانند به اندازه ناوها و زیردریایی‌های سنتی اهمیت پیدا کنند. آمریکا با تکیه بر فناوری خودمختار تلاش می‌کند حضور اطلاعاتی و عملیاتی خود را با هزینه انسانی کمتر حفظ کند و ایران نیز در تلاش است نشان دهد که این فناوری‌ها در محیط هرمز مصونیت ایجاد نمی‌کنند. در این میان، موفقیت واقعی برای هر طرف فقط نابودی یک شناور یا تصرف یک سامانه نیست؛ بلکه توانایی ایجاد یک زنجیره کامل از کشف، شناسایی، رهگیری و از کار انداختن سامانه‌های بدون‌سرنشین طرف مقابل است.
تحلیلگران نظامی معتقدند که اگر ایران بتواند این توانایی را در سطح و زیر سطح آب به‌صورت مستمر تکرار کند، حضور سامانه‌های خودمختار آمریکا در هرمز از یک مزیت فناوری به یک مأموریت پرریسک تبدیل خواهد شد. در مقابل، اگر آمریکا بتواند سامانه‌های بدون‌سرنشین خود را با فناوری‌های مقاوم‌تر، ارتباطات امن‌تر و قابلیت‌های ضدشناسایی ارتقا دهد، رقابت وارد مرحله تازه‌ای خواهد شد. به این ترتیب باید پذیرفت که دو عملیات موفق اخیر نیروی دریایی سپاه را باید فراتر از «شکار یک زیردریایی» یا «انهدام یک شهپاد» دید؛ مسئله اصلی، رقابت بر سر کنترل هوشمند تنگه هرمز خواهد بود.