به گزارش خبرنگار اعزامی «اقتصاد سرآمد» به دهلی‌نو؛ سران کشورهای عضو بریکس در نخستین روز نشست تلاش کردند نشان دهند که این گروه تنها یک ائتلاف سیاسی نیست، بلکه می‌تواند در شکل‌دهی به قواعد جدید اقتصاد، تجارت و حکمرانی جهانی نیز نقش داشته باشد. شنبه پیش از ظهر، هنوز نشست‌های مقدماتی و جلسات پشت درهای بسته بریکس در حال برگزاری بود که رسانه‌ها از قول مقام‌های آگاه در گزارشی نوشت کشورهای عضو بریکس بر سر بیانیه مشترک هجدهمین اجلاس این گروه توافق کردند. خبرگزاری رویترز از قول چهار منبع نوشت که این بیانیه قرار است بعداً توسط رهبران تصویب شود، بدون اشاره به نام کشور خاصی، جنگ یکجانبه از سوی هر کشوری را محکوم خواهد کرد.
نشست روز گذشته سران بریکس در دهلی‌نو از یک جهت دیگر نیز دارای اهمیت بالایی برای کشور هند، میزبان این نشست بود. روز گذشته و پیش از آغاز رسمی هجدهمین اجلاس سران بربکس بود که رسانه‌ها اعلام کردند، شی جین پینگ، رئیس جمهور چین پس از هفت سال، به هند سفر کرده است. اولین سفر رئیس جمهور چین به هند در هفت سال گذشته و در حالی انجام شد که این همسایگان آسیایی محتاطانه در حال بازسازی روابطی هستند که پس از یک درگیری نظامی در سال ۲۰۲۰ به شدت آسیب دیده بود. رسانه‌های کشور هند، هدف از سفر شی جین پینگ به دهلی‌نو را شرکت در نشست سران بریکس و دیدار با ناراندا مودی، نخست‌وزیر هند اعلام کردند.
 ایجاد شبکه حمایت از دریانوردان بریکس
نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند در آغاز نشست سران بریکس در دهلی‌نو خواستار مشارکت برابر کشورهای جنوب جهانی در تدوین قواعد بین‌المللی و اصلاح شورای امنیت سازمان ملل شد و گفت بریکس اکنون در مرحله «بلوغ» قرار دارد. مودی در سخنرانی افتتاحیه نشست دو روزه سران بریکس در دهلی‌نو گفت: کشورهای جنوب جهانی در خط مقدم بحران‌های جهانی قرار دارند، اما در ردیف‌های عقب تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی ایستاده‌اند. او خواستار تبدیل هرم امتیازات به بستری برای مشارکت و همکاری شد.
نخست‌وزیر هند گفت که اصلاح حکمرانی جهانی باید بر سه محور نمایندگی، پاسخگویی و تدوین قواعد متمرکز باشد و تأکید کرد: اصلاح شورای امنیت سازمان ملل دیگر نمی‌تواند به تعویق بیفتد. مودی همچنین بر ضرورت مشارکت برابر کشورها در تصمیم‌گیری درباره قواعد آینده جهان تأکید کرد و گفت اعضای بریکس به دیدگاه‌های یکدیگر احترام می‌گذارند و با اجماع پیش می‌روند. او افزود این گروه مخالف هیچ کشوری نیست و تلاش می‌کند همه کشورها را در مسیر همکاری با خود همراه کند.
مودی در بخش اقتصادی سخنانش نیز گفت قدرت رأی، سمت‌های مدیریتی و اولویت‌های سیاست‌گذاری در نهادهای مالی بین‌المللی باید بر اساس واقعیت‌های اقتصادی امروز تعیین شود. به گفته او، کشورهایی که به رشد اقتصاد جهانی شتاب می‌دهند، باید در هدایت حکمرانی اقتصادی جهان نیز نقش داشته باشند.
اما برای اقتصاد جهانی، بخش مهم‌تر سخنان مودی، پیشنهاد او درباره امنیت دریانوردی بود. نخست‌وزیر هند پیشنهاد ایجاد یک شبکه حمایت اضطراری برای دریانوردان کشورهای بریکس را مطرح کرد؛ ابتکاری که در سایه بحران‌های هرمز، دریای سرخ و دیگر مسیرهای دریایی، اهمیت ویژه‌ای دارد. این پیشنهاد را نباید صرفاً یک ابتکار بشردوستانه دانست. دریانورد، کشتی، بندر و مسیر دریایی چهار حلقه یک زنجیره هستند که اختلال در هر کدام، هزینه تجارت را بالا می‌برد. زمانی که یک کشتی با تهدید امنیتی مواجه می‌شود، هزینه بیمه افزایش می‌یابد؛ با افزایش بیمه، نرخ حمل بالا می‌رود و با طولانی شدن مسیر، مصرف سوخت و زمان تحویل کالا نیز افزایش پیدا می‌کند.
از این منظر، مودی عملاً امنیت دریایی را وارد تعریف جدیدی از امنیت اقتصادی کرده است. هند به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای تجاری آسیا، بیش از بسیاری از اعضای بریکس از اختلال در مسیرهای دریایی آسیب می‌بیند. بنابراین تأکید دهلی‌نو بر آزادی کشتیرانی، ایمنی دریانوردان و باز بودن مسیرهای تجاری، هم یک موضع سیاسی و هم یک ضرورت اقتصادی است.

همکاری با کشورهای عضو بریکس برای صلح در خاورمیانه
شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین در هجدهمین نشست سران بریکس در دهلی‌نو، جنگ در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس را عامل «خسارات سنگین» برای مردم منطقه دانست و اعلام کرد چین در سال ۲۰۲۷ ریاست بریکس را برعهده خواهد گرفت و میزبان نشست بعدی این گروه خواهد بود. شی جین‌پینگ در سخنرانی خود گفت: جنگ در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس خسارات سنگینی به مردم سراسر منطقه وارد کرده است و درگیری نظامی در راستای منافع جامعه بین‌المللی نیست.
رئیس‌جمهور چین گفت پکن آماده کمک به کاهش تنش‌هاست و آمادگی دارد با دیگر کشورهای عضو بریکس برای دستیابی به صلح در خاورمیانه و منطقه خلیج فارس همکاری کند. شی همچنین اعلام کرد چین در سال ۲۰۲۷ ریاست دوره‌ای بریکس را برعهده خواهد گرفت و میزبان نوزدهمین نشست سران این گروه خواهد بود. او با اشاره به نقش بریکس گفت سازوکار همکاری این گروه به «تأثیرگذارترین بستر جهان برای همکاری میان بازارهای نوظهور و کشورهای در حال توسعه» تبدیل شده است.
شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری چین، روز گذشته و در سخنرانی خود یکی از صریح‌ترین مواضع اجلاس درباره جنگ خاورمیانه را مطرح کرد. او گفت جنگ جاری در منطقه «در خدمت منافع مشترک جامعه بین‌المللی نیست» و اعلام کرد چین آماده است همراه با دیگر اعضای بریکس برای ایفای نقش صلح‌ساز همکاری کند. این جمله در شرایط فعلی اهمیت اقتصادی بالایی دارد. چین یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان است و اختلال در خلیج فارس و تنگه هرمز می‌تواند مستقیماً بر هزینه انرژی، حمل‌ونقل و تولید صنعتی این کشور اثر بگذارد. از سوی دیگر، ناامنی در دریای سرخ و مسیر سوئز نیز هزینه تجارت میان آسیا و اروپا را افزایش می‌دهد.
شی همچنین بریکس را یک گروه پیشرو در جنوب جهانی و الگویی برای خوداتکایی و توسعه مبتنی بر نوآوری توصیف کرد. او اعلام کرد چین سال آینده ریاست بریکس را بر عهده خواهد گرفت و میزبان اجلاس نوزدهم خواهد بود. در واقع، پکن تلاش دارد بریکس را به بستری برای شکل‌دهی به یک نظم اقتصادی چندقطبی تبدیل کند؛ نظمی که در آن کشورهای در حال توسعه سهم بیشتری در تعیین قواعد تجارت، فناوری، سرمایه و حکمرانی جهانی داشته باشند.

پوتین؛ جنگ اقتصادی در کنار جنگ نظامی
ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه نیز در نشست سران بریکس در دهلی‌نو خواستار گسترش شورای امنیت سازمان ملل و مشارکت بیشتر کشورهای جنوب جهانی در سازوکارهای حکمرانی جهانی شد. پوتین در سخنرانی خود گفت: نظام تک‌قطبی در روابط بین‌الملل که در خدمت گروه محدودی از کشورها بود، به گذشته پیوسته و توازن قدرت در جهان به سود مراکز جدید رشد در جنوب جهانی و شرق در حال تغییر است.
رئیس‌جمهور روسیه تأکید کرد: در شرایط شکل‌گیری نظم چندقطبی جهانی، بیش از هر زمان دیگری ضروری است برای تقویت چندجانبه‌گرایی واقعی همکاری شود، کشورهای بیشتری در سازوکارهای حکمرانی جهانی و فعالیت نهادهای سیاسی و اقتصادی اصلی بین‌المللی مشارکت کنند و برای مقابله با چالش‌ها و تهدیدهای جدی و تضمین صلح و ثبات بین‌المللی تلاش شود.
پوتین با اشاره به بریکس گفت که این گروه «بزرگ‌ترین تشکل جهان» است و کشورهای عضو آن حدود ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را در اختیار دارند. او افزود کشورهای عضو بریکس حدود یک‌سوم مساحت خشکی‌های جهان را شامل می شوند و نزدیک به نیمی از جمعیت جهان در کشورهای عضو این گروه زندگی می‌کنند.
او همچنین گفت: اعضای بریکس به تعمیق همکاری در حوزه‌های اصلی از جمله سیاست و امنیت، اقتصاد و امور مالی، فرهنگ و مسائل بشردوستانه ادامه می‌دهند. رئیس‌جمهور روسیه تأکید کرد که مشارکت در بریکس همواره بر اصول برابری، حسن همجواری و در نظر گرفتن متقابل منافع کشورها استوار است و جایگاه و نفوذ این گروه در جهان به‌طور پیوسته در حال افزایش است.
روسیه اکنون تلاش می‌کند تجارت و صادرات انرژی خود را از مسیرهایی عبور دهد که کمتر در معرض فشار تحریم‌های غرب قرار دارند. بنابراین تأکید پوتین بر کریدورهای حمل‌ونقل، در واقع بخشی از رقابت بر سر آینده مسیرهای تجارت جهانی است. او همچنین از گسترش شورای امنیت سازمان ملل برای افزایش نمایندگی آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین حمایت کرد و گفت نظم چندقطبی با مقاومت کشورهایی روبه‌روست که هنوز در چارچوب‌های «استعماری» فکر می‌کنند. از دید اقتصادی، این موضع روسیه با مسئله تحریم‌ها گره خورده است. مسکو می‌خواهد تجارت، انرژی و نظام پرداخت جهانی کمتر تحت تأثیر تصمیم‌های سیاسی کشورهای غربی باشد.

قدرت کشورها نباید جای قانون را بگیرد
مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران در نشست سران بریکس در دهلی‌نو، با انتقاد از یکجانبه‌گرایی و استانداردهای دوگانه در نظام بین‌الملل، خواستار اصلاح ساختارهای حکمرانی جهانی و تقویت نقش کشورهای جنوب جهانی شد. او در هجدهمین نشست سران بریکس با موضوع «حکمرانی فراگیر جهانی و تقویت چندجانبه‌گرایی» گفت: اگر منشور ملل متحد نتواند در برابر توسل غیرقانونی به زور از ملت‌ها حمایت کند و قواعد بین‌المللی برای برخی الزام‌آور و برای برخی دیگر قابل تفسیر باشد، نمی‌توان از چندجانبه‌گرایی واقعی سخن گفت. وی با اشاره به افزایش وابستگی متقابل کشورها و همزمانی آن با بازگشت یکجانبه‌گرایی، فشار و ابزاری‌سازی نظام‌های مالی و فناوری، این روند را تهدیدی برای بنیان‌های حکمرانی جهانی دانست.
رئیس‌جمهور با اشاره به جنگ و حملات نظامی علیه ایران اظهار کرد: تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران به جان انسان‌های بی‌گناه و زیرساخت‌های حیاتی، اقتصادی و غیرنظامی کشور آسیب رسانده است. پزشکیان همچنین تحولات غزه و لبنان را آزمونی برای اعتبار نظام چندجانبه جهانی دانست و تأکید کرد صدور بیانیه به‌تنهایی کافی نیست و جهان به اصلاح واقعی سازوکارهای بین‌المللی نیاز دارد. پزشکیان چهار پایه را برای حکمرانی فراگیر جهانی برشمرد: احترام برابر به حاکمیت کشورها و اجرای بدون تبعیض حقوق بین‌الملل، اصلاح ساختار شورای امنیت و نهادهای مالی بین‌المللی، تبدیل چندجانبه‌گرایی از شعار به عمل و مقابله با تحریم‌های یکجانبه.
رئیس دولت چهاردهم در بخش اقتصادی بر توسعه تجارت با ارزهای ملی، ایجاد سازوکارهای پرداخت مستقل و تقویت نقش بانک توسعه جدید بریکس تأکید کرد. رئیس‌جمهور همچنین گفت امنیت پایدار نمی‌تواند بر پایه «امنیت برای برخی و ناامنی برای دیگران» شکل گیرد و بریکس باید در برابر حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی و تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز ایستادگی کند.
پزشکیان مسئله فلسطین را نیز آزمونی دیگر برای حکمرانی جهانی دانست و گفت بریکس باید در پایان دادن به اشغال و تضمین حقوق مشروع مردم فلسطین نقش فعال‌تری ایفا کند. وی سه اولویت ایران در بریکس را تقویت هماهنگی سیاسی اعضا، توسعه همکاری‌های اقتصادی و مالی مستقل و گسترش همکاری در علم، فناوری، انرژی و امنیت غذایی عنوان کرد.
پزشکیان همچنین بر استقرار دبیرخانه دائمی بریکس و تقویت سازوکارهای هماهنگی میان اعضا تأکید کرد. رئیس‌جمهور در پایان گفت: «ما به دنبال جهانی هستیم که در آن قدرت جای قانون را نگیرد، تحریم جای همکاری را نگیرد، جنگ جای گفت‌وگو را نگیرد و انحصار جای مشارکت را نگیرد.»

چهار سخنرانی و یک اقتصاد جهانی شکننده
اگر سخنان امروز مودی، شی و پوتین و جایگاه پزشکیان در مباحث اجلاس را کنار هم قرار دهیم، یک تصویر مشترک شکل می‌گیرد. مودی از امنیت دریانوردان و اصلاح حکمرانی جهانی سخن می‌گوید؛ شی، بر صلح در خاورمیانه و خوداتکایی جنوب جهانی تأکید می‌کند؛ پوتین از مسدود شدن کریدورهای حمل‌ونقل و تحریم‌های ثانویه انتقاد می‌کند و ایران در مرکز بحران هرمز و بحث تحریم‌ها قرار دارد. این یعنی بریکس در دهلی‌نو با مسئله‌ای فراتر از رقابت سیاسی با غرب روبه‌رو است: چگونه می‌توان تجارت جهانی را در برابر جنگ و تحریم مقاوم کرد؟
پاسخ این گروه تاکنون سه مسیر داشته است که عبارت هستند از افزایش استفاده از ارزهای ملی، توسعه کریدورهای جایگزین و تقویت همکاری‌های دریایی و لجستیکی، البته باید در خاطر داشت که هر سه مسیر به یکدیگر وابسته‌اند. اگر مسیر دریایی ناامن باشد، تجارت گران می‌شود. اگر نظام پرداخت در برابر تحریم آسیب‌پذیر باشد، تجارت حتی با وجود مسیر امن متوقف می‌شود. و اگر کریدور جایگزین وجود نداشته باشد، یک تنگه یا بندر می‌تواند به گلوگاه کل زنجیره تأمین تبدیل شود.

هرمز؛ محل طلاقی سیاست بریکس با اقتصاد واقعی
در این میان، تنگه هرمز شاید مهم‌ترین آزمون عملی برای بریکس باشد. هرمز فقط یک آبراه میان ایران و کشورهای عربی خلیج فارس نیست؛ بخشی از شبکه‌ای است که انرژی خلیج فارس را به بازارهای بزرگ آسیا منتقل می‌کند. هند و چین، به‌عنوان دو اقتصاد بزرگ بریکس، مستقیماً به ثبات این مسیر وابسته‌اند. از همین رو، پیشنهاد مودی برای ایجاد شبکه حمایت از دریانوردان و تأکید شی بر ضرورت پایان جنگ، در کنار انتقاد پوتین از مسدود شدن کریدورهای حمل‌ونقل، یک نقطه مشترک دارند: اقتصاد جهانی دیگر تحمل اختلال‌های طولانی در مسیرهای دریایی را ندارد.
این مسئله درباره باب‌المندب نیز صادق است. هرچه ناامنی در هرمز و دریای سرخ افزایش یابد، اهمیت بنادر عمان، دریای عرب، چابهار و سایر مسیرهای جایگزین نیز افزایش خواهد یافت. برای ایران، این وضعیت هم تهدید است و هم فرصت. تهدید از آن جهت که اختلال طولانی در هرمز هزینه تجارت منطقه‌ای و اقتصاد کشورهای آسیایی را افزایش می‌دهد؛ و فرصت از آن جهت که ایران در کنار تنگه هرمز، به دریای عمان و بندر چابهار نیز دسترسی دارد و می‌تواند در صورت توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، بخشی از شبکه جایگزین تجارت منطقه‌ای باشد.

آزمون واقعی پیش روی بریکس
با تصویب بیانیه دهلی‌نو، بریکس نشان داد که اعضا، دست‌کم در سطح سیاسی، می‌توانند در شرایطی که اختلافات میان ایران و برخی کشورهای عربی عضو نیز وجود دارد، به یک متن مشترک برسند. رویترز این توافق را یک موفقیت دیپلماتیک مهم برای هند توصیف کرده است. اما آزمون اصلی در روزهای آینده آغاز می‌شود. اگر بریکس بخواهد به یک قدرت اقتصادی واقعی تبدیل شود، باید بتواند از بیانیه‌های سیاسی به سمت شبکه‌های پرداخت، کریدورهای حمل‌ونقل، همکاری بندری، امنیت دریایی، بیمه و سرمایه‌گذاری مشترک حرکت کند. در غیر این صورت، بریکس با وجود سهم بزرگ خود از جمعیت و اقتصاد جهان، همچنان فاصله‌ای جدی میان ظرفیت و توان عملیاتی خواهد داشت.
اجلاس دهلی‌نو یک پیام روشن دارد: اقتصاد چندقطبی فقط در بانک‌ها و بازارهای مالی ساخته نمی‌شود؛ بخشی از آن در دریاها، بنادر و تنگه‌ها شکل می‌گیرد. و در شرایطی که هرمز و باب‌المندب به متغیرهای تعیین‌کننده تجارت جهانی تبدیل شده‌اند، آینده بریکس تا حدی به این پرسش وابسته است که آیا این گروه می‌تواند برای امن‌تر، ارزان‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر شدن مسیرهای تجارت جهانی، یک راه‌حل عملی ارائه کند یا نه.

تصویب بیانیه بریکس
سران بریکس دیروز (شنبه) و در نخستین روز هجدهمین نشست این گروه در دهلی‌نو، «بیانیه دهلی‌نو» را به اتفاق آرا تصویب کردند. آنها در این بیانیه با ابراز نگرانی عمیق از ادامه خشونت‌ها در غزه، خواستار پایان دادن به هرگونه سیاست با هدف آوارگی اجباری فلسطینی‌ها از این منطقه شدند. در این بیانیه آمده است که راه‌حل عادلانه و پایدار مناقشه اسرائیل و فلسطین تنها از طریق روش‌های مسالمت‌آمیز امکان‌پذیر است و باید حقوق مشروع مردم فلسطین، از جمله حق تعیین سرنوشت و بازگشت، محقق شود. سران بریکس همچنین نسبت به اقداماتی که ممکن است حقوق مسلم فلسطینی‌ها را تضعیف یا اشغالگری را مشروعیت بخشیده و طولانی‌تر کند، ابراز نگرانی کردند.
اعضای بریکس همچنین بر تعهد خود به حاکمیت، استقلال، وحدت و تمامیت ارضی سوریه تأکید کردند و از همه طرف‌ها خواستند از یک روند سیاسی مسالمت‌آمیز و فراگیر در این کشور حمایت کنند. در مورد لبنان نیز اعضا از آتش‌بس استقبال کردند و خواستار پایبندی کامل همه طرف‌ها به مفاد آن و اجرای کامل قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت شدند. آنها ادامه نقض آتش‌بس و حاکمیت و تمامیت ارضی لبنان را محکوم کردند و از اسرائیل خواستند به توافق‌های انجام‌شده با دولت لبنان پایبند باشد و نیروهای خود را از تمامی مناطق باقی‌مانده در خاک لبنان خارج کند.
بیانیه بریکس همچنین بر ضرورت پیشگیری از درگیری‌ها و حل‌وفصل مسالمت‌آمیز بحران‌ها در شرایطی که جنگ‌ها در ایران و اوکراین ادامه دارد، تأکید کرد. اعضای این گروه از جامعه جهانی خواستند برای کاهش زمینه‌های درگیری از ابزارهای سیاسی و دیپلماتیک استفاده کند و به ریشه‌های اصلی بحران‌ها بپردازد. اعضای بریکس همچنین نسبت به افزایش خطر درگیری هسته‌ای ابراز نگرانی کردند و بر خلع سلاح، کنترل تسلیحات و جلوگیری از اشاعه سلاح‌های هسته‌ای تأکید کردند. آنها حملات عمدی به زیرساخت‌های غیرنظامی و تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز را محکوم کرده و بر ضرورت حفظ ایمنی و امنیت هسته‌ای حتی در جریان درگیری‌های مسلحانه تأکید کردند.
در بخش دیگری از بیانیه، اعضای بریکس با اقدامات یکجانبه، تنبیهی، تبعیض‌آمیز و حمایت‌گرایانه مغایر با حقوق بین‌الملل مخالفت کردند و بر مبارزه با تروریسم در تمامی اشکال آن تأکید کردند. رهبران این گروه همچنین نسبت به وخامت اوضاع سودان ابراز نگرانی کردند و خواستار برقراری فوری و پایدار آتش‌بس و دستیابی به راه‌حلی مسالمت‌آمیز برای این بحران شدند.