به گزارش اقتصادسرآمد، سال‌هاست که قشم با تکیه بر ظرفیت‌های زمین‌شناختی، طبیعی و فرهنگی خود و همچنین از ظرفیت‌ها و توانمندی‌های موجود در ژئوپارک جهانی به‌عنوان ابزاری برای توسعه روابط بین‌المللی و شکل‌دهی به همکاری‌های علمی، گردشگری و اقتصادی استفاده می‌کند. هرچند نمی‌توان معیار موفقیت دیپلماسی ژئوپارک جهان قشم را تنها در تعداد تفاهم‌نامه‌ها و ارتباطات بین‌المللی جست‌وجو کرد؛ اما باید پذیرفت که اگر این ارتباطات بین‌المللی و تفاهم‌نامه‌ها به آموزش و توانمندی بیشتر جامعه محلی و کمک گردش مالی، توسعه کسب‌وکارهای محلی و افزایش سهم جامعه جزیره از اقتصاد گردشگری منجر شود، گام مهمی در مسیر موفقیت برداشته شده است.
سجاد اشگرف، مدیر ژئوپارک جهانی قشم، شامگاه سه‌شنبه در نشست خبری خود باخبرنگاران جزیره قشم که با هدف تشریح دستاوردهای حضور در نهمین کنفرانس شبکه ژئوپارک‌های آسیا و اقیانوسیه، برگزار شد؛ اظهار کرد: امضای تفاهم‌نامه با ژئوپارک جهانی تای‌نینگ چین را یکی از مهم‌ترین نتایج حضور قشم در این رویداد  و این توافق پس از حدود سه هفته ارتباطات مجازی و الکترونیکی در حاشیه نشست لنکاوی نهایی شد. او همچنین از امضای تفاهم‌نامه دیگری با سازمان توسعه لنکاوی موسوم به «لادا» خبر داد و افزود این توافق حاصل ارتباطاتی است که از سفر حدود ۲ سال پیش مسئولان سازمان توسعه لنکاوی و ژئوپارک لنکاوی به قشم شکل گرفته بود.

توسعه دیپلماسی از مسیر ژئوپارک
توسعه کسب‌وکارهای محلی، تقویت جوامع محلی، توسعه شبکه همیاران در دو طرف، آموزش، همکاری‌های شبکه‌ای، توسعه ژئوتوریسم، بازاریابی و معرفی ظرفیت‌ها از جمله محورهای اصلی این تفاهم‌نامه‌ها اعلام شده است. اشگرف، مدیر ژئوپارک قشم در صحبت‌های خود تأکید کرد: «هدف ژئوپارک جهانی قشم صرفاً امضای تفاهم‌نامه و تبادل اسناد نیست، بلکه تلاش می‌شود این توافق‌ها از مرحله امضا و تعاملات اولیه عبور کرده و به یک مسیر مشخص برای همکاری‌های عملیاتی تبدیل شود.»
اهمیت این رویکرد در آن است که ژئوپارک از یک عنوان صرفاً حفاظتی و گردشگری به ابزاری برای ارتباطات بین‌المللی تبدیل می‌شود. در این مدل، توسعه دیپلماسی از طریق ظرفیت‌ها و ارتباطات بین‌المللی ژئوپارک جهانی قشم می‌تواند از طریق تبادل دانش، گردشگر، تجربه مدیریتی و ارتباط میان کسب‌وکارها، بخشی از منافع ارتباطات خارجی را به داخل جزیره منتقل کند. البته میزان موفقیت این مسیر در نهایت نه با تعداد تفاهم‌نامه‌ها، بلکه با میزان تبدیل آنها به پروژه‌های واقعی و سهم جامعه محلی از منافع این همکاری‌ها سنجیده خواهد شد.

از تفاهم‌نامه تا همکاری عملیاتی
مدیر ژئوپارک جهانی قشم گفت ارتباط با تای‌نینگ چین وارد مرحله پیگیری شده و ظرفیت‌های قشم برای همکاری در حوزه‌هایی که این ژئوپارک در آنها تجربه دارد، به طرف چینی اعلام شده است. اشگرف افزود: «در این ارتباط، ضمن معرفی ظرفیت‌ها و تجربیات قشم، بازگشت این ژئوپارک به شبکه جهانی پس از طی دوره دریافت کارت زرد و کارت قرمز نیز مورد توجه قرار گرفته و اکنون منتظر پاسخ طرف مقابل برای توسعه همکاری‌ها هستیم.»
تجربیات سال‌های گذشته نشان می‌دهد که تفاهم‌نامه‌های بین‌المللی معمولاً زمانی ارزش توسعه‌ای پیدا می‌کنند که از سطح تشریفات اداری عبور کنند. در مورد ژئوپارک قشم، حوزه‌هایی مانند آموزش، پژوهش مشترک، توسعه ژئوتوریسم، ارتباط میان فعالان گردشگری و بازاریابی می‌تواند زمینه‌ای برای ایجاد همکاری‌های ملموس باشد. به‌ویژه ارتباط با ژئوپارک‌های آسیایی می‌تواند به انتقال تجربه درباره مدیریت گردشگری و مشارکت جوامع محلی کمک کند؛ حوزه‌ای که برای جزیره‌ای با اقتصاد وابسته به گردشگری اهمیت مستقیم دارد.

جامعه محلی؛ قلب حکمرانی ژئوپارک
آنطور که مدیر ژئوپارک جهانی قشم اعلام کرده ارائه مقاله «نوآوری در حکمرانی مشارکتی مکان‌محور بر مبنای شبکه همیاران ژئوپارک جهانی یونسکو جزیره قشم» از دیگر برنامه‌های این ژئوپارک در نهمین کنفرانس و سمپوزیوم شبکه ژئوپارک‌های آسیا و اقیانوسیه در لنکاوی بوده است. اشگرف گفت در این مقاله تجربه قشم در زمینه شبکه همیاران و الگوی حکمرانی مشارکتی میان اعضای این شبکه و مدیریت ژئوپارک تشریح شده است. به گفته وی، آینده ژئوپارک‌های جهانی تنها به حفاظت از مکان‌ها محدود نمی‌شود و مردم و جوامع محلی پیرامون این مکان‌ها نیز محور اصلی این رویکرد هستند.
این تجربه قشم شاید مهم‌تر از خود تفاهم‌نامه‌ها باشد؛ زیرا هر مدل توسعه ژئوتوریسم در نهایت به این پرسش می‌رسد که مردم محلی چه نقشی در آن دارند. اگر جامعه محلی تنها تماشاگر توسعه گردشگری باشد، بخشی از ظرفیت اقتصادی و اجتماعی ژئوپارک بلااستفاده می‌ماند. اما اگر ساکنان، راهنمایان، صاحبان اقامتگاه‌ها، فعالان صنایع‌دستی و کسب‌وکارهای محلی در زنجیره ارزش گردشگری قرار گیرند، حفاظت از میراث طبیعی نیز می‌تواند به یک منفعت مستقیم برای مردم تبدیل شود.

تجربه قشم؛ قابل انتقال، اما نه قابل کپی
اشگرف با اشاره به ارائه تجربه قشم اظهار کرد این الگو قرار نیست به صورت عین‌به‌عین در سایر ژئوپارک‌ها اجرا شود، زیرا هیچ دو ژئوپارکی از نظر مؤلفه‌ها و شاخص‌های طبیعی، اجتماعی و اقتصادی مشابه یکدیگر نیستند. مدیر ژئوپارک قشم در ادامه گفت: «آنچه در این ارائه مورد تأکید قرار گرفت، انتقال منطق و ماهیت الگوی قشم بود تا ژئوپارک‌های دیگر بتوانند متناسب با ویژگی‌های سرزمینی و اجتماعی خود از این تجربه بهره بگیرند.»
اهمیت این نگاه در شیوه ارتباط و عملکرد ژئوپارک‌ها در آن است که مشارکت اجتماعی را نمی‌توان با یک نسخه واحد در مناطق مختلف اجرا کرد. آنچه برای ژئوپارک جهانی قشم کارآمد است، باید با ساختار اجتماعی، اقتصاد محلی و فرهنگ این جزیره پیوند داشته باشد. بنابراین، ارزش تجربه قشم در امکان انتقال «روش» و «منطق» مشارکت بوده و نمی‌توان از آن برای ایجاد یک مدل ثابت برای همه مناطق و سایر ژئوپارک‌ها استفاده کرد.

قشم در شبکه ژئوپارک‌های آسیا
اشگرف، نقش‌آفرینی در ساختار شبکه ژئوپارک‌های آسیا و اقیانوسیه را سومین محور مهم دستاوردهای سفر عنوان کرد و گفت استفاده از تعاملات شبکه‌ای برای آمادگی در فرآیندهای ارزیابی جهانی و آسیایی از موضوعات مورد توجه در این نشست بود. مدیر ژئوپارک قشم اضافه کرد: روز نخست کنفرانس به نشست‌های تخصصی و کمیته‌های مشورتی اختصاص داشت و انتخابات اعضای کمیته مشورتی، هماهنگ‌کننده و معاونان هماهنگ‌کننده منطقه آسیا و اقیانوسیه و مباحث مرتبط با ساختار و فرآیندهای تصمیم‌گیری شبکه برگزار شد. عضویت فعال در یک شبکه بین‌المللی برای ژئوپارک قشم تنها یک اعتبار نمادین نیست. شبکه ژئوپارک‌ها می‌تواند امکان دسترسی به تجربه‌های مدیریتی، ارتباط با مقاصد گردشگری، همکاری‌های علمی و آشنایی با شیوه‌های جدید حفاظت و توسعه پایدار را فراهم کند. در چنین ساختاری، قشم همزمان یک دریافت‌کننده تجربه و یک ارائه‌دهنده تجربه است و همین تعامل دوطرفه می‌تواند جایگاه آن را در مناسبات تخصصی منطقه تقویت کند.

قشم؛ یک برند گردشگری در بازار جهانی
معرفی ظرفیت‌های جزیره و تقویت برند بین‌المللی نیز از دیگر دستاوردهای این سفر بود. در نمایشگاه جانبی کنفرانس، غرفه شبکه ژئوپارک‌های جهانی ایران برپا شد و ژئوپارک‌های جهانی قشم، طبس و ارس معرفی شدند. اشگرف همچنین از مطرح شدن درخواست همکاری از سوی چند ژئوپارک جهانی خبر داد و گفت یکی از این موارد مربوط به اندونزی بوده که انعقاد تفاهم‌نامه با این کشور به نشست‌ها و کنفرانس‌های سال‌های آینده موکول شده است.
مدیر ژئوپارک جهانی قشم از تلاش برای میزبانی دوره‌های آینده نشست شبکه ژئوپارک‌های آسیا و اقیانوسیه در قشم نیز خبر داد و گفت موضوع میزبانی پیش از سفر با مسئولان سازمان منطقه آزاد قشم مطرح و فرم نامزدی آن نیز تکمیل شده بود. به گفته اشگرف، هدف از این پیشنهاد استفاده از ظرفیت رویداد برای تقویت برند بین‌المللی قشم و ایجاد دستاوردهای اقتصادی و مالی برای جامعه محلی و فعالان جزیره بود. وی ادامه داد: با این حال، با توجه به شرایط منطقه‌ای، جنگ و محدودیت‌های سفر، میزبانی سال ۲۰۲۸ به یک ژئوپارک جزیره‌ای در فیلیپین واگذار شده است.
میزبانی یک رویداد بین‌المللی می‌تواند فراتر از اعتبار سازمانی، یک رویداد اقتصادی برای مقصد باشد. حضور متخصصان، پژوهشگران و فعالان گردشگری خارجی، تقاضا برای اقامت، حمل‌ونقل، غذا، خدمات گردشگری و صنایع‌دستی ایجاد می‌کند. بنابراین، اگر قشم در آینده میزبان چنین رویدادی شود، طراحی آن با مشارکت فعالان محلی می‌تواند بخشی از هزینه‌های برگزاری را به فرصت اقتصادی برای مردم جزیره تبدیل کند.

بازاعتباربخشی؛ آزمون استمرار عملکرد
یکی از موضوعات مهم مطرح‌شده در این سفر، وضعیت بازاعتباربخشی ژئوپارک جهانی قشم بود. اشگرف گفت طی سه سال گذشته قرار بود ارزیابی مجدد قشم انجام شود، اما به دلیل شرایط منطقه‌ای و فراهم نشدن امکان سفر ارزیابان بین‌المللی، این فرآیند انجام نشده است. اشگرف خاطرنشان کرد: در حاشیه نشست لنکاوی، آخرین ارتباطات با مسئولان شبکه جهانی، برنامه علوم زمین و ژئوپارک‌های یونسکو و شبکه آسیا و اقیانوسیه انجام شده و سفر ارزیابان منوط به فراهم شدن شرایط لازم برای مأموریت آنهاست.
بازاعتباربخشی برای ژئوپارک قشم فقط یک فرآیند اداری نیست؛ این ارزیابی میزان استمرار عملکرد ژئوپارک در حوزه‌هایی مانند حفاظت، آموزش، توسعه پایدار، گردشگری و مشارکت مردم را نیز دربرمی‌گیرد. به همین دلیل، دوره انتظار برای حضور ارزیابان را نمی‌توان دوره توقف فعالیت‌ها دانست. استمرار برنامه‌های محلی و بین‌المللی در این فاصله، بخشی از همان عملکردی است که در آینده مورد ارزیابی قرار خواهد گرفت.

تاب‌آوری قشم از مسیر مردم
مدیر ژئوپارک جهانی قشم در بخش دیگری از سخنان خود آموزش و مدیریت مشارکتی در برابر مخاطرات طبیعی را از برنامه‌های ژئوپارک عنوان کرد و گفت اجرای این برنامه‌ها به زمان و مشارکت مستمر جوامع محلی نیاز دارد. وی با اشاره به سایت‌های زمین‌شناختی جزیره، از نمکدان به عنوان یکی از مناطقی نام برد که آموزش، پدافند غیرعامل و افزایش آگاهی درباره نحوه مواجهه با عوامل طبیعی در آن مورد توجه قرار گرفته است. اشگرف همچنین تأکید کرد: «مدیریت ژئوپارک یک مسئولیت فردی نیست، بلکه یک فرآیند خانوادگی، اجتماعی و مجموعه‌ای است و موفقیت آن به مشارکت مجموعه‌ای از افراد و جوامع محلی وابسته است.»
تاب‌آوری در قشم را نمی‌توان صرفاً با حفاظت فیزیکی از ژئوسایت‌ها تعریف کرد. جزیره در معرض مجموعه‌ای از مخاطرات طبیعی و اقتصادی قرار دارد و جامعه محلی نخستین گروهی است که آثار این مخاطرات را تجربه می‌کند. بنابراین آموزش، مشارکت مردم و ایجاد تنوع در فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با ژئوتوریسم می‌تواند همزمان دو هدف را دنبال کند: حفاظت از میراث طبیعی و کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی جامعه.