تاریخ انتشار:1405/8/30
تفاهمنامههای ایران کریدور ۲۰۲۶ به کجا رسیدند؟
اقتصادسرآمد - نه ارزش میلیاردی تفاهمنامهها و نه شمار اسناد امضاشده، بهتنهایی گویای موفقیت یک رویداد سرمایهگذاری نیست. آنچه به این توافقها اعتبار میبخشد، سرنوشتی است که پس از پایان مراسم امضا پیدا میکنند؛ از بررسی پیشنهادها و مذاکرات قراردادی تا تأمین منابع مالی و ورود پروژهها به مرحله اجرا. اکنون، حدود ۹ ماه پس از برگزاری همایش بینالمللی ایران کریدور ۲۰۲۶، پرسش اساسی این است که توافقهای اعلام شده در این رویداد چه مسیری را پیمودهاند و چه میزان از ظرفیت سرمایهگذاری معرفیشده به نتایج عملی نزدیک شده است.
به گزارش اقتصادسرآمد از پرتال حملونقل، بررسی سرنوشت تفاهمنامههای سرمایهگذاری همایش ایران کریدور ۲۰۲۶ در چارچوب رسالت تخصصی این رسانه برای پیگیری تحولات زیرساختی و ارزیابی نتایج تصمیمهای کلان حوزه حملونقل آغاز شده است. در نخستین مرحله ، دو توافق شاخص در کانون توجه قرار دارند : تفاهمنامه دو میلیارد یورویی شرکت ساخت و توسعه زیربناهای حملونقل کشور با شرکت ترکیهای «وئو» و تفاهمنامه مشارکت شرکت توسعه راههای پارس در احداث راهآهن زاهدان – بیرجند – یونسی و تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان .
این دو پرونده ، با وجود تفاوت در ماهیت پروژهها و سازوکار پیشنهادی تأمین مالی ، یک وجه مشترک دارند : اطلاعات منتشرشده درباره زمان امضا و ابعاد سرمایهگذاری ، به مراتب روشنتر از گزارشهای عمومی موجود درباره مراحل بعدی آنهاست . همین فاصله اطلاعاتی ، ضرورت بررسی وضعیت مذاکرات، تصمیمهای اتخاذ شده و چشمانداز اجرای پروژهها را مطرح میکند ؛ بیآنکه فقدان اطلاعرسانی عمومی ، به خودی خود نشانه توقف همکاری یا انجام نشدن اقدامات کارشناسی تلقی شود .
۵۳ تفاهمنامه و بیش از ۳۱۰۰ همت سرمایهگذاری پیشنهادی
همایش بینالمللی ایران کریدور ۲۰۲۶ در بهمنماه ۱۴۰۴ با هدف معرفی فرصتهای سرمایهگذاری، گسترش مشارکت بخش خصوصی و تقویت جایگاه ایران در شبکههای ترانزیتی منطقه برگزار شد . در جریان این رویداد، مسئولان شرکت ساخت از تنظیم ۵۳ تفاهمنامه سرمایهگذاری به ارزش بیش از ۳۱۰۰ همت، در پروژههایی به طول بیش از ۴۴۰۰ کیلومتر خبر دادند.
در مراسمی با حضور رئیسجمهور نیز مجموعهای از اسناد همکاری ، تفاهمنامههای اولیه و قراردادهای مرتبط با توسعه زیرساختهای حملونقل امضا یا مبادله شد.
بر اساس گزارشهای منتشر شده ، شش سند شاخص این مراسم عبارت بودند از :
۱. سند تحویل ۱۲۵ کیلومتر اراضی تملکشده راهآهن رشت–آستارا در چارچوب همکاری با طرف روسی و شرکت کاسپین سرویسز.
۲. سند الزامات کارفرمایی راهآهن رشت–آستارا با مشارکت طرف روسی، برای پیشبرد مراحل اجرایی پروژه.
۳. تفاهمنامه اولیه مشارکت در احداث راهآهن زاهدان–بیرجند–یونسی و تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان با شرکت توسعه راههای پارس.
۴. قرارداد نهایی مشارکت در احداث آزادراه قم–سلفچگان–راهجرد.
۵. تفاهمنامه اولیه مشارکت در احداث آزادراه اردکان–یزد–مهریز با سازمان همیاری شهرداریهای استان یزد و سازمان ملی زمین و مسکن.
۶. تفاهمنامه اولیه سرمایهگذاری شرکت ترکیهای وئو در ۱۶ پروژه ریلی و جادهای در چهار استان، با ارزش اعلامشده دو میلیارد یورو.
این اسناد از نظر ماهیت حقوقی یکسان نیستند. برخی قرارداد نهاییاند، برخی چارچوب مذاکرات اولیه را مشخص میکنند و گروهی نیز به مقدمات اجرایی پروژهها مربوط میشوند. بنابراین، ارزیابی نتایج همایش باید متناسب با ماهیت هر سند و میزان پیشرفت تعهدات و اقدامات مرتبط با آن انجام شود.
در این میان، تفکیک میان ارزش سرمایهگذاری پیشنهادی، قراردادهای قطعی و منابع مالی تحققیافته اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا مجموع ارقام اعلامشده در مراسم امضا، لزوماً به معنای تجهیز سرمایه یا آغاز عملیات اجرایی نیست.
پرونده نخست ؛ تفاهمنامه دو میلیارد یورویی شرکت ترکیهای وئو
یکی از توافقهای مهم همایش ایران کریدور ۲۰۲۶، تفاهمنامه اولیه شرکت ساخت با شرکت ترکیهای وئو برای سرمایهگذاری در ۱۶ پروژه ریلی و جادهای در چهار استان کشور بود .
ارزش اعلامشده این همکاری دو میلیارد یورو عنوان شد ؛ رقمی که در صورت نهاییشدن قراردادها و تحقق تأمین مالی، میتواند ظرفیت قابل توجهی برای توسعه زیرساختهای حملونقل فراهم کند .
بر اساس توضیحات منتشرشده از سوی مسئولان شرکت ساخت در زمان برگزاری همایش ، سازوکار پیشنهادی تأمین مالی پروژهها با استفاده از عواید حاصل از توسعه و افزایش بهرهوری میدانهای نفتی ارتباط داشته و اجرای آن به تأیید وزارت نفت و سازمان برنامه و بودجه وابسته بوده است .
چنین ساختاری ، افزون بر توافق میان سرمایهگذار و دستگاه اجرایی ، نیازمند بررسیهای اقتصادی و حقوقی ، تعیین نحوه تخصیص منابع و هماهنگی میان نهادهای مسئول است . از این رو ، رقم دو میلیارد یورو را باید ارزش اعلامشده یک پیشنهاد سرمایهگذاری دانست ، نه سرمایهای که تحقق آن در زمان امضای تفاهمنامه قطعی شده باشد.
پس از امضای تفاهمنامه چه گذشته است؟
در گزارشهای عمومی بررسیشده توسط پرتال حملونقل، اطلاعات مشخصی درباره نتیجه ارزیابی مدل تأمین مالی، آخرین وضعیت مذاکرات یا مراحل طیشده برای انعقاد قرارداد نهایی شناسایی نشده است.
این موضوع به معنای توقف مذاکرات یا فقدان اقدامات اداری و کارشناسی نیست؛ زیرا بخشی از فرایندهای قراردادی ممکن است بدون انتشار عمومی جزئیات دنبال شده باشد. با این حال، ابعاد مالی توافق و اهمیت پروژههای موضوع آن، اطلاعرسانی درباره وضعیت کنونی همکاری را ضروری میسازد.
آیا توان فنی و مالی سرمایهگذار ارزیابی شده است ؟ پیشنهاد تأمین مالی به مراجع ذیربط ارائه شده و نتیجه بررسی آن مشخص است ؟ چه تعداد از پروژههای شانزدهگانه وارد مراحل تکمیلی مطالعات یا مذاکرات قراردادی شدهاند ؟ و آیا چارچوب اولیه همکاری همچنان مبنای مذاکرات است یا تغییراتی در آن صورت گرفته است ؟
پاسخ به این پرسشها میتواند روشن کند که توافق دو میلیارد یورویی اعلام شده در همایش ، اکنون در کدام مرحله از فرایند جذب سرمایهگذاری قرار دارد.
پرونده دوم ؛ سرمایهگذاری در دو حلقه راهبردی کریدور ریلی شرق
دومین پرونده ، تفاهمنامه اولیه شرکت ساخت با شرکت توسعه راههای پارس برای اجرای دو پروژه مکمل است: احداث راهآهن زاهدان–بیرجند–یونسی و تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان.
اهمیت این توافق تنها به طول مسیر یا حجم منابع مورد نیاز محدود نمیشود. موضوع آن، تکمیل پیوند ریلی بندر چابهار با شبکه شرق و شمالشرق کشور است؛ پیوندی که در برنامههای توسعه ترانزیت، بهویژه طرح «جهش کریدور ترانزیتی شمال–جنوب»، جایگاهی راهبردی دارد.
بر اساس متن تفاهمنامه اولیه، شرکت ساخت بهعنوان سرمایهپذیر و شرکت توسعه راههای پارس در جایگاه سرمایهگذار معرفی شدهاند. چارچوب پیشنهادی همکاری نیز تأمین مالی، مطالعه، ساخت، بهرهبرداری و انتقال پروژه به روش BOT است.
محدوده توافق، احداث حدود ۹۱۰ کیلومتر راهآهن زاهدان–بیرجند–یونسی و تکمیل و بهرهبرداری از محور ۶۳۵ کیلومتری چابهار–زاهدان را در بر میگیرد .
در سند، هزینه اولیه احداث مسیر زاهدان–بیرجند–یونسی یک میلیون و سیصد هزار میلیارد ریال، معادل ۱۳۰ هزار میلیارد تومان ، برآورد شده است . هزینه تکمیل راهآهن چابهار – زاهدان نیز به این رقم افزوده میشود و تعیین ارزش نهایی مشارکت ، به تکمیل مطالعات و توافق بر سر مدل اقتصادی پروژهها وابسته خواهد بود .
جایگاه دو پروژه در طرح جهش کریدور شمال – جنوب
بر اساس گزارش رسانه مسیر اقتصاد در ۲۶ دی ۱۴۰۱، ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی در نشست ۱۴ دی همان سال، طرح «جهش کریدور ترانزیتی شمال–جنوب» را در شمار برنامههای اولویتدار دولت سیزدهم تصویب کرد و وزارت راه و شهرسازی متولی پیگیری آن معرفی شد.
این برنامه پنج پروژه زیرساختی و یک اقدام مدیریتی را شامل میشد: احداث راهآهن رشت–آستارا، تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان، احداث محور زاهدان–سرخس، دوخطهسازی راهآهن سرخس–بافق، تکمیل راهآهن رشت–کاسپین و یکپارچهسازی مدیریت ترانزیت و افزایش بهرهوری خطوط موجود و جدید، با هدف ارتقای ظرفیت کریدور به ۳۰ میلیون تن در سال.
تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان، یکی از پروژههای تصریحشده در این برنامه است. در مورد محور زاهدان–سرخس نیز باید میان عنوان ارتباط ریلی و محدوده احداث خط جدید تفاوت قائل شد.
مسیر زاهدان–بیرجند–یونسی، با عبور از محدوده نهبندان، سربیشه، بیرجند و قاین، در ایستگاه یونسی به شبکه ریلی موجود متصل میشود. از این نقطه، امکان ادامه حرکت قطارها به سمت مشهد و سرخس از طریق خطوط موجود فراهم است.
بنابراین، اتصال ریلی زاهدان به سرخس لزوماً به معنای احداث خطی مستقل در تمام طول این ارتباط نیست؛ بلکه مسیر زاهدان–بیرجند–یونسی میتواند بخش جدید این پیوند باشد و ادامه آن از ظرفیت شبکه موجود استفاده کند.
در گزارش مسیر اقتصاد نیز هنگام تشریح محور زاهدان–سرخس، به ضرورت بررسی مسیر و پیشنهاد اتصال از بیرجند به خاف اشاره شده است. با این حال، تعیین انطباق نهایی مسیر پیشنهادی تفاهمنامه با آخرین نقشههای مصوب، نیازمند بررسی اسناد رسمی طراحی و تصویب پروژه است.
با این ملاحظه، توافق شرکت توسعه راههای پارس را باید در پیوند با اهداف توسعه بخش شرقی کریدور شمال–جنوب و برنامه اتصال ریلی چابهار به شمالشرق کشور ارزیابی کرد.
از چابهار تا سرخس ؛ اهمیت پیوستگی شبکه ریلی
راهآهن چابهار–زاهدان و محور زاهدان–بیرجند–یونسی، دو بخش مکمل از زنجیره ارتباطی سواحل دریای عمان با شبکه ریلی شمالشرق کشور به شمار میروند.
تکمیل مسیر چابهار–زاهدان، دسترسی ریلی بندر چابهار به شبکه داخلی را فراهم میکند و احداث محور زاهدان–بیرجند–یونسی میتواند ارتباط آن را با خطوط موجود خراسان و مسیرهای منتهی به سرخس تقویت کند .
اهمیت این پیوند در آن است که ظرفیتهای بندری، ریلی و ترانزیتی کشور را در قالب شبکهای منسجم به یکدیگر متصل میسازد . چنین اتصالی ، در صورت وجود تقاضای کافی و فراهمشدن شرایط رقابتی ، میتواند فرصتهای تازهای برای جابهجایی بار میان سواحل جنوبی ، مراکز تولید و مصرف داخلی و کشورهای آسیای مرکزی ایجاد کند .
البته تحقق این ظرفیت به احداث زیرساخت محدود نیست . هزینه تمام شده حمل ، زمان سیر ، ظرفیت خطوط متصل ، هماهنگیهای مرزی و کیفیت خدمات لجستیکی نیز در میزان بهرهبرداری اقتصادی از کریدور نقش تعیینکننده دارند .
از همین رو ، ارزیابی این دو پروژه باید علاوه بر هزینههای ساخت و درآمدهای مستقیم بهرهبرداری ، آثار شبکهای و جایگاه آنها در توسعه مسیرهای ترانزیتی کشور را نیز در بر گیرد .
تأمین مالی غیربودجهای ؛ از سیاست مصوب تا پیشنهاد مشارکت
یکی از محورهای مورد تأکید در گزارش مربوط به طرح جهش کریدور شمال–جنوب ، استفاده از روشهای تأمین مالی غیربودجهای برای پیشبرد پروژههای زیرساختی است .
در این چارچوب ، بهرهگیری از ظرفیت سرمایهگذاری بانکها ، منابع عمومی و مردمی و سرمایهگذاران خارجی ، از گزینههای مطرح برای تأمین منابع مورد نیاز معرفی شده است .
تفاهمنامه شرکت توسعه راههای پارس نیز با پیشنهاد اجرای پروژهها به روش ساخت ، بهرهبرداری و انتقال ، در همین حوزه قابل بررسی است .
با این حال ، اولویتداربودن یک پروژه در برنامههای ملی ، بهتنهایی به معنای پذیرش قطعی پیشنهاد سرمایهگذار نیست. انعقاد قرارداد اجرایی مستلزم احراز توجیه اقتصادی ، بررسی توان مالی ، تعیین نحوه بازگشت سرمایه، تقسیم ریسک و طی تشریفات قانونی است.
در این پرونده، مسئله اصلی آن است که پیشنهاد مشارکت چه مراحلی از ارزیابی را پشت سر گذاشته و آیا درباره ساختار مالی و اقتصادی اجرای دو پروژه، توافقی حاصل شده است .
ابلاغ تفاهمنامه و دوره اعتبار ۱۸۰روزه
بررسی زمانبندی تفاهمنامه توسعه راههای پارس نیز برای تعیین وضعیت کنونی آن اهمیت دارد .
بر اساس مفاد سند ، اعتبار تفاهمنامه از تاریخ ابلاغ آغاز میشود و مدت آن ۱۸۰ روز تعیین شده است . بنابراین ، تاریخ امضا بهتنهایی مبنای محاسبه دوره اعتبار محسوب نمیشود .
برای ارزیابی روند پیگیری ، لازم است مشخص شود تفاهمنامه در چه تاریخی ابلاغ شده ، چه اقداماتی در دوره مقرر انجام گرفته و آیا توافقی برای تمدید اعتبار یا ادامه مذاکرات وجود داشته است .
همچنین روشن شدن وضعیت مطالعات فنی و اقتصادی ، گزارش هزینه–درآمد و مدل تجاری مشارکت میتواند نشان دهد که پیشنهاد سرمایهگذاری تا چه مرحلهای پیش رفته است .
مدل اقتصادی مشارکت ؛ مسئله بازگشت سرمایه
در پروژههای ریلی مبتنی بر روش BOT، نحوه بازگشت سرمایه یکی از مهمترین مؤلفههای تصمیمگیری است .
هزینه ساخت ، دوره بهرهبرداری ، درآمدهای قابل پیشبینی، حقوق اقتصادی طرفین و نحوه تقسیم ریسک باید در قالب مدلی مشخص و قابل ارزیابی تعریف شوند .
در تفاهمنامه توسعه راههای پارس نیز تهیه گزارش هزینه–درآمد و تدوین مدل تجاری پروژه برای مراحل بعدی پیشبینی شده است.
از این رو ، ضروری است مشخص شود آیا این مطالعات تهیه و بررسی شدهاند، چه نتایجی به دست آمده و در صورت نیاز به اصلاح ساختار مشارکت ، چه گزینههایی مورد توجه قرار گرفته است .
این موضوع بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که توافق پیشنهادی ، هم تکمیل و بهرهبرداری از یک محور ریلی و هم احداث مسیری جدید را در بر میگیرد؛ دو فعالیتی که باید نسبت هزینهها، درآمدها و تعهدات مربوط به آنها در قرارداد احتمالی بهروشنی تعیین شود.
از تفاهم اولیه تا قرارداد قطعی ؛ معیار ارزیابی سرمایهگذاری
تفاهمنامههای اولیه، معمولاً چارچوب مذاکرات و بررسی امکان همکاری را مشخص میکنند و آثار حقوقی آنها تابع مفاد سند و قوانین حاکم است.
در توافق توسعه راههای پارس نیز ادامه همکاری به انجام مطالعات، بررسی مدل اقتصادی و طی مراحل قانونی وابسته شده است. بنابراین، امضای تفاهمنامه را نمیتوان معادل انعقاد قرارداد قطعی یا تحقق تأمین مالی دانست.
از سوی دیگر، ممکن است یک پیشنهاد پس از بررسیهای کارشناسی اصلاح شود یا به دلایل اقتصادی، فنی و حقوقی به قرارداد نهایی نرسد. چنین نتیجهای، بدون آگاهی از مستندات و فرایند تصمیمگیری، مبنایی برای قضاوت درباره عملکرد طرفین فراهم نمیکند.
آنچه برای ارزیابی عمومی اهمیت دارد، اطلاع از مراحل طیشده، تصمیمهای اتخاذشده و وضعیت نهایی توافقهاست؛ بهویژه هنگامی که موضوع آنها پروژههای بزرگ زیربنایی و برنامههای اولویتدار توسعه کشور باشد .
هشت پرسش پرتال حملونقل درباره تفاهمنامههای ایران کریدور ۲۰۲۶
پرتال حملونقل برای روشنشدن وضعیت توافقهای مورد بررسی و ارزیابی نتایج همایش، پاسخ به هشت پرسش زیر را ضروری میداند :
۱. از مجموع ۵۳ تفاهمنامه سرمایهگذاری اعلامشده در همایش ایران کریدور ۲۰۲۶، چه تعداد به قرارداد نهایی تبدیل شده و میزان منابع مالی تجهیزشده و سرمایهگذاری تحققیافته چقدر است؟
۲. آخرین وضعیت شش سند شاخص امضاشده یا مبادلهشده در حضور رئیسجمهور چیست و هر یک پس از مراسم چه مراحلی را طی کردهاند؟
۳. مذاکرات تفاهمنامه دو میلیارد یورویی شرکت ترکیهای وئو در چه مرحلهای قرار دارد و چه تعداد از ۱۶ پروژه موضوع توافق وارد مراحل تکمیلی مطالعات یا مذاکرات قراردادی شدهاند؟
۴. نتیجه بررسی سازوکار پیشنهادی تأمین مالی این توافق و هماهنگیهای مرتبط با وزارت نفت و سازمان برنامه و بودجه چه بوده است؟
۵. تفاهمنامه شرکت توسعه راههای پارس در چه تاریخی ابلاغ شده و در دوره اعتبار ۱۸۰روزه آن چه اقداماتی انجام گرفته است؟
۶. آیا مطالعات اقتصادی و مدل تجاری مشارکت در دو پروژه زاهدان–بیرجند–یونسی و چابهار–زاهدان تهیه و ارزیابی شده و درباره ساختار مالی قرارداد توافقی حاصل شده است؟
۷. با توجه به تصویب تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان و احداث محور زاهدان–سرخس در طرح جهش کریدور شمال–جنوب، جایگاه مسیر زاهدان–بیرجند–یونسی در برنامه اجرایی این اتصال چیست و پیشنهاد مشارکت بخش خصوصی بر چه اساسی ارزیابی شده است؟
۸. آیا درباره ادامه مذاکرات، اصلاح شرایط مشارکت یا خاتمه فرایند بررسی در هر یک از دو تفاهمنامه تصمیمی اتخاذ شده و در صورت وجود تصمیم نهایی، دلایل و مستندات قابل انتشار آن چیست؟
از اعلام سرمایهگذاری تا پاسخگویی درباره نتایج
برگزاری همایشهای معرفی فرصتهای سرمایهگذاری، زمانی به دستاوردی ماندگار برای اقتصاد و زیرساختهای کشور تبدیل میشود که توافقهای حاصل از آن، مسیر مشخصی تا انعقاد قرارداد، تأمین مالی و اجرا داشته باشند. از این منظر، پیگیری سرنوشت تفاهمنامههای ایران کریدور ۲۰۲۶ صرفاً بررسی چند سند اداری نیست؛ بلکه بخشی از ارزیابی میزان اثربخشی سیاستهای جذب سرمایه و چگونگی پیشبرد طرحهای راهبردی حملونقل کشور به شمار میرود.
پرتال حملونقل ، بهعنوان رسانهای تخصصی و مرجع در حوزه حملونقل و لجستیک، پیگیری مستمر تحولات این بخش و بررسی نتایج تصمیمها و توافقهای کلان را از مسئولیتهای حرفهای خود میداند. این رسانه با اتکا به جایگاه ارتباطی خود میان نهادهای حاکمیتی، دستگاههای اجرایی و فعالان بخش خصوصی، میکوشد ضمن طرح پرسشهای مستند و تخصصی، زمینه تبیین واقعیتها، شناسایی موانع و ارائه تصویری روشن از روند پیشرفت پروژههای زیربنایی را فراهم سازد.
در همین چارچوب، بررسی تفاهمنامههای سرمایهگذاری همایش ایران کریدور ۲۰۲۶ با تمرکز اولیه بر دو توافق شاخص با شرکت ترکیهای وئو و شرکت توسعه راههای پارس آغاز شده است. هدف این پیگیری، روشنشدن مراحل طیشده، نتایج مذاکرات و چشمانداز اجرایی پروژههاست؛ بدون آنکه پیش از دریافت اطلاعات و مستندات لازم، درباره عملکرد اشخاص یا دستگاههای مرتبط داوری شود.
پرتال حملونقل از مسئولان دستگاههای ذیربط و سرمایهگذاران طرف تفاهم دعوت میکند با ارائه توضیحات، دیدگاهها و مستندات مرتبط، به روشنشدن ابعاد این توافقها و آخرین وضعیت آنها کمک کنند.
سرنوشت تفاهمنامههای ایران کریدور ۲۰۲۶ را باید فراتر از آمار مراسم امضا جستوجو کرد؛ در تصمیمهایی که اتخاذ شده، منابعی که فراهم آمده و پروژههایی که به مرحله اجرا رسیدهاند. شفافیت در این مسیر، نهتنها امکان ارزیابی دقیقتر نتایج جذب سرمایهگذاری را فراهم میکند، بلکه میتواند به تقویت اعتماد متقابل میان دستگاههای اجرایی و سرمایهگذاران و بهبود روند توسعه زیرساختهای حملونقل کشور بینجامد.
این دو پرونده ، با وجود تفاوت در ماهیت پروژهها و سازوکار پیشنهادی تأمین مالی ، یک وجه مشترک دارند : اطلاعات منتشرشده درباره زمان امضا و ابعاد سرمایهگذاری ، به مراتب روشنتر از گزارشهای عمومی موجود درباره مراحل بعدی آنهاست . همین فاصله اطلاعاتی ، ضرورت بررسی وضعیت مذاکرات، تصمیمهای اتخاذ شده و چشمانداز اجرای پروژهها را مطرح میکند ؛ بیآنکه فقدان اطلاعرسانی عمومی ، به خودی خود نشانه توقف همکاری یا انجام نشدن اقدامات کارشناسی تلقی شود .
۵۳ تفاهمنامه و بیش از ۳۱۰۰ همت سرمایهگذاری پیشنهادی
همایش بینالمللی ایران کریدور ۲۰۲۶ در بهمنماه ۱۴۰۴ با هدف معرفی فرصتهای سرمایهگذاری، گسترش مشارکت بخش خصوصی و تقویت جایگاه ایران در شبکههای ترانزیتی منطقه برگزار شد . در جریان این رویداد، مسئولان شرکت ساخت از تنظیم ۵۳ تفاهمنامه سرمایهگذاری به ارزش بیش از ۳۱۰۰ همت، در پروژههایی به طول بیش از ۴۴۰۰ کیلومتر خبر دادند.
در مراسمی با حضور رئیسجمهور نیز مجموعهای از اسناد همکاری ، تفاهمنامههای اولیه و قراردادهای مرتبط با توسعه زیرساختهای حملونقل امضا یا مبادله شد.
بر اساس گزارشهای منتشر شده ، شش سند شاخص این مراسم عبارت بودند از :
۱. سند تحویل ۱۲۵ کیلومتر اراضی تملکشده راهآهن رشت–آستارا در چارچوب همکاری با طرف روسی و شرکت کاسپین سرویسز.
۲. سند الزامات کارفرمایی راهآهن رشت–آستارا با مشارکت طرف روسی، برای پیشبرد مراحل اجرایی پروژه.
۳. تفاهمنامه اولیه مشارکت در احداث راهآهن زاهدان–بیرجند–یونسی و تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان با شرکت توسعه راههای پارس.
۴. قرارداد نهایی مشارکت در احداث آزادراه قم–سلفچگان–راهجرد.
۵. تفاهمنامه اولیه مشارکت در احداث آزادراه اردکان–یزد–مهریز با سازمان همیاری شهرداریهای استان یزد و سازمان ملی زمین و مسکن.
۶. تفاهمنامه اولیه سرمایهگذاری شرکت ترکیهای وئو در ۱۶ پروژه ریلی و جادهای در چهار استان، با ارزش اعلامشده دو میلیارد یورو.
این اسناد از نظر ماهیت حقوقی یکسان نیستند. برخی قرارداد نهاییاند، برخی چارچوب مذاکرات اولیه را مشخص میکنند و گروهی نیز به مقدمات اجرایی پروژهها مربوط میشوند. بنابراین، ارزیابی نتایج همایش باید متناسب با ماهیت هر سند و میزان پیشرفت تعهدات و اقدامات مرتبط با آن انجام شود.
در این میان، تفکیک میان ارزش سرمایهگذاری پیشنهادی، قراردادهای قطعی و منابع مالی تحققیافته اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا مجموع ارقام اعلامشده در مراسم امضا، لزوماً به معنای تجهیز سرمایه یا آغاز عملیات اجرایی نیست.
پرونده نخست ؛ تفاهمنامه دو میلیارد یورویی شرکت ترکیهای وئو
یکی از توافقهای مهم همایش ایران کریدور ۲۰۲۶، تفاهمنامه اولیه شرکت ساخت با شرکت ترکیهای وئو برای سرمایهگذاری در ۱۶ پروژه ریلی و جادهای در چهار استان کشور بود .
ارزش اعلامشده این همکاری دو میلیارد یورو عنوان شد ؛ رقمی که در صورت نهاییشدن قراردادها و تحقق تأمین مالی، میتواند ظرفیت قابل توجهی برای توسعه زیرساختهای حملونقل فراهم کند .
بر اساس توضیحات منتشرشده از سوی مسئولان شرکت ساخت در زمان برگزاری همایش ، سازوکار پیشنهادی تأمین مالی پروژهها با استفاده از عواید حاصل از توسعه و افزایش بهرهوری میدانهای نفتی ارتباط داشته و اجرای آن به تأیید وزارت نفت و سازمان برنامه و بودجه وابسته بوده است .
چنین ساختاری ، افزون بر توافق میان سرمایهگذار و دستگاه اجرایی ، نیازمند بررسیهای اقتصادی و حقوقی ، تعیین نحوه تخصیص منابع و هماهنگی میان نهادهای مسئول است . از این رو ، رقم دو میلیارد یورو را باید ارزش اعلامشده یک پیشنهاد سرمایهگذاری دانست ، نه سرمایهای که تحقق آن در زمان امضای تفاهمنامه قطعی شده باشد.
پس از امضای تفاهمنامه چه گذشته است؟
در گزارشهای عمومی بررسیشده توسط پرتال حملونقل، اطلاعات مشخصی درباره نتیجه ارزیابی مدل تأمین مالی، آخرین وضعیت مذاکرات یا مراحل طیشده برای انعقاد قرارداد نهایی شناسایی نشده است.
این موضوع به معنای توقف مذاکرات یا فقدان اقدامات اداری و کارشناسی نیست؛ زیرا بخشی از فرایندهای قراردادی ممکن است بدون انتشار عمومی جزئیات دنبال شده باشد. با این حال، ابعاد مالی توافق و اهمیت پروژههای موضوع آن، اطلاعرسانی درباره وضعیت کنونی همکاری را ضروری میسازد.
آیا توان فنی و مالی سرمایهگذار ارزیابی شده است ؟ پیشنهاد تأمین مالی به مراجع ذیربط ارائه شده و نتیجه بررسی آن مشخص است ؟ چه تعداد از پروژههای شانزدهگانه وارد مراحل تکمیلی مطالعات یا مذاکرات قراردادی شدهاند ؟ و آیا چارچوب اولیه همکاری همچنان مبنای مذاکرات است یا تغییراتی در آن صورت گرفته است ؟
پاسخ به این پرسشها میتواند روشن کند که توافق دو میلیارد یورویی اعلام شده در همایش ، اکنون در کدام مرحله از فرایند جذب سرمایهگذاری قرار دارد.
پرونده دوم ؛ سرمایهگذاری در دو حلقه راهبردی کریدور ریلی شرق
دومین پرونده ، تفاهمنامه اولیه شرکت ساخت با شرکت توسعه راههای پارس برای اجرای دو پروژه مکمل است: احداث راهآهن زاهدان–بیرجند–یونسی و تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان.
اهمیت این توافق تنها به طول مسیر یا حجم منابع مورد نیاز محدود نمیشود. موضوع آن، تکمیل پیوند ریلی بندر چابهار با شبکه شرق و شمالشرق کشور است؛ پیوندی که در برنامههای توسعه ترانزیت، بهویژه طرح «جهش کریدور ترانزیتی شمال–جنوب»، جایگاهی راهبردی دارد.
بر اساس متن تفاهمنامه اولیه، شرکت ساخت بهعنوان سرمایهپذیر و شرکت توسعه راههای پارس در جایگاه سرمایهگذار معرفی شدهاند. چارچوب پیشنهادی همکاری نیز تأمین مالی، مطالعه، ساخت، بهرهبرداری و انتقال پروژه به روش BOT است.
محدوده توافق، احداث حدود ۹۱۰ کیلومتر راهآهن زاهدان–بیرجند–یونسی و تکمیل و بهرهبرداری از محور ۶۳۵ کیلومتری چابهار–زاهدان را در بر میگیرد .
در سند، هزینه اولیه احداث مسیر زاهدان–بیرجند–یونسی یک میلیون و سیصد هزار میلیارد ریال، معادل ۱۳۰ هزار میلیارد تومان ، برآورد شده است . هزینه تکمیل راهآهن چابهار – زاهدان نیز به این رقم افزوده میشود و تعیین ارزش نهایی مشارکت ، به تکمیل مطالعات و توافق بر سر مدل اقتصادی پروژهها وابسته خواهد بود .
جایگاه دو پروژه در طرح جهش کریدور شمال – جنوب
بر اساس گزارش رسانه مسیر اقتصاد در ۲۶ دی ۱۴۰۱، ستاد فرماندهی اقتصاد مقاومتی در نشست ۱۴ دی همان سال، طرح «جهش کریدور ترانزیتی شمال–جنوب» را در شمار برنامههای اولویتدار دولت سیزدهم تصویب کرد و وزارت راه و شهرسازی متولی پیگیری آن معرفی شد.
این برنامه پنج پروژه زیرساختی و یک اقدام مدیریتی را شامل میشد: احداث راهآهن رشت–آستارا، تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان، احداث محور زاهدان–سرخس، دوخطهسازی راهآهن سرخس–بافق، تکمیل راهآهن رشت–کاسپین و یکپارچهسازی مدیریت ترانزیت و افزایش بهرهوری خطوط موجود و جدید، با هدف ارتقای ظرفیت کریدور به ۳۰ میلیون تن در سال.
تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان، یکی از پروژههای تصریحشده در این برنامه است. در مورد محور زاهدان–سرخس نیز باید میان عنوان ارتباط ریلی و محدوده احداث خط جدید تفاوت قائل شد.
مسیر زاهدان–بیرجند–یونسی، با عبور از محدوده نهبندان، سربیشه، بیرجند و قاین، در ایستگاه یونسی به شبکه ریلی موجود متصل میشود. از این نقطه، امکان ادامه حرکت قطارها به سمت مشهد و سرخس از طریق خطوط موجود فراهم است.
بنابراین، اتصال ریلی زاهدان به سرخس لزوماً به معنای احداث خطی مستقل در تمام طول این ارتباط نیست؛ بلکه مسیر زاهدان–بیرجند–یونسی میتواند بخش جدید این پیوند باشد و ادامه آن از ظرفیت شبکه موجود استفاده کند.
در گزارش مسیر اقتصاد نیز هنگام تشریح محور زاهدان–سرخس، به ضرورت بررسی مسیر و پیشنهاد اتصال از بیرجند به خاف اشاره شده است. با این حال، تعیین انطباق نهایی مسیر پیشنهادی تفاهمنامه با آخرین نقشههای مصوب، نیازمند بررسی اسناد رسمی طراحی و تصویب پروژه است.
با این ملاحظه، توافق شرکت توسعه راههای پارس را باید در پیوند با اهداف توسعه بخش شرقی کریدور شمال–جنوب و برنامه اتصال ریلی چابهار به شمالشرق کشور ارزیابی کرد.
از چابهار تا سرخس ؛ اهمیت پیوستگی شبکه ریلی
راهآهن چابهار–زاهدان و محور زاهدان–بیرجند–یونسی، دو بخش مکمل از زنجیره ارتباطی سواحل دریای عمان با شبکه ریلی شمالشرق کشور به شمار میروند.
تکمیل مسیر چابهار–زاهدان، دسترسی ریلی بندر چابهار به شبکه داخلی را فراهم میکند و احداث محور زاهدان–بیرجند–یونسی میتواند ارتباط آن را با خطوط موجود خراسان و مسیرهای منتهی به سرخس تقویت کند .
اهمیت این پیوند در آن است که ظرفیتهای بندری، ریلی و ترانزیتی کشور را در قالب شبکهای منسجم به یکدیگر متصل میسازد . چنین اتصالی ، در صورت وجود تقاضای کافی و فراهمشدن شرایط رقابتی ، میتواند فرصتهای تازهای برای جابهجایی بار میان سواحل جنوبی ، مراکز تولید و مصرف داخلی و کشورهای آسیای مرکزی ایجاد کند .
البته تحقق این ظرفیت به احداث زیرساخت محدود نیست . هزینه تمام شده حمل ، زمان سیر ، ظرفیت خطوط متصل ، هماهنگیهای مرزی و کیفیت خدمات لجستیکی نیز در میزان بهرهبرداری اقتصادی از کریدور نقش تعیینکننده دارند .
از همین رو ، ارزیابی این دو پروژه باید علاوه بر هزینههای ساخت و درآمدهای مستقیم بهرهبرداری ، آثار شبکهای و جایگاه آنها در توسعه مسیرهای ترانزیتی کشور را نیز در بر گیرد .
تأمین مالی غیربودجهای ؛ از سیاست مصوب تا پیشنهاد مشارکت
یکی از محورهای مورد تأکید در گزارش مربوط به طرح جهش کریدور شمال–جنوب ، استفاده از روشهای تأمین مالی غیربودجهای برای پیشبرد پروژههای زیرساختی است .
در این چارچوب ، بهرهگیری از ظرفیت سرمایهگذاری بانکها ، منابع عمومی و مردمی و سرمایهگذاران خارجی ، از گزینههای مطرح برای تأمین منابع مورد نیاز معرفی شده است .
تفاهمنامه شرکت توسعه راههای پارس نیز با پیشنهاد اجرای پروژهها به روش ساخت ، بهرهبرداری و انتقال ، در همین حوزه قابل بررسی است .
با این حال ، اولویتداربودن یک پروژه در برنامههای ملی ، بهتنهایی به معنای پذیرش قطعی پیشنهاد سرمایهگذار نیست. انعقاد قرارداد اجرایی مستلزم احراز توجیه اقتصادی ، بررسی توان مالی ، تعیین نحوه بازگشت سرمایه، تقسیم ریسک و طی تشریفات قانونی است.
در این پرونده، مسئله اصلی آن است که پیشنهاد مشارکت چه مراحلی از ارزیابی را پشت سر گذاشته و آیا درباره ساختار مالی و اقتصادی اجرای دو پروژه، توافقی حاصل شده است .
ابلاغ تفاهمنامه و دوره اعتبار ۱۸۰روزه
بررسی زمانبندی تفاهمنامه توسعه راههای پارس نیز برای تعیین وضعیت کنونی آن اهمیت دارد .
بر اساس مفاد سند ، اعتبار تفاهمنامه از تاریخ ابلاغ آغاز میشود و مدت آن ۱۸۰ روز تعیین شده است . بنابراین ، تاریخ امضا بهتنهایی مبنای محاسبه دوره اعتبار محسوب نمیشود .
برای ارزیابی روند پیگیری ، لازم است مشخص شود تفاهمنامه در چه تاریخی ابلاغ شده ، چه اقداماتی در دوره مقرر انجام گرفته و آیا توافقی برای تمدید اعتبار یا ادامه مذاکرات وجود داشته است .
همچنین روشن شدن وضعیت مطالعات فنی و اقتصادی ، گزارش هزینه–درآمد و مدل تجاری مشارکت میتواند نشان دهد که پیشنهاد سرمایهگذاری تا چه مرحلهای پیش رفته است .
مدل اقتصادی مشارکت ؛ مسئله بازگشت سرمایه
در پروژههای ریلی مبتنی بر روش BOT، نحوه بازگشت سرمایه یکی از مهمترین مؤلفههای تصمیمگیری است .
هزینه ساخت ، دوره بهرهبرداری ، درآمدهای قابل پیشبینی، حقوق اقتصادی طرفین و نحوه تقسیم ریسک باید در قالب مدلی مشخص و قابل ارزیابی تعریف شوند .
در تفاهمنامه توسعه راههای پارس نیز تهیه گزارش هزینه–درآمد و تدوین مدل تجاری پروژه برای مراحل بعدی پیشبینی شده است.
از این رو ، ضروری است مشخص شود آیا این مطالعات تهیه و بررسی شدهاند، چه نتایجی به دست آمده و در صورت نیاز به اصلاح ساختار مشارکت ، چه گزینههایی مورد توجه قرار گرفته است .
این موضوع بهویژه از آن جهت اهمیت دارد که توافق پیشنهادی ، هم تکمیل و بهرهبرداری از یک محور ریلی و هم احداث مسیری جدید را در بر میگیرد؛ دو فعالیتی که باید نسبت هزینهها، درآمدها و تعهدات مربوط به آنها در قرارداد احتمالی بهروشنی تعیین شود.
از تفاهم اولیه تا قرارداد قطعی ؛ معیار ارزیابی سرمایهگذاری
تفاهمنامههای اولیه، معمولاً چارچوب مذاکرات و بررسی امکان همکاری را مشخص میکنند و آثار حقوقی آنها تابع مفاد سند و قوانین حاکم است.
در توافق توسعه راههای پارس نیز ادامه همکاری به انجام مطالعات، بررسی مدل اقتصادی و طی مراحل قانونی وابسته شده است. بنابراین، امضای تفاهمنامه را نمیتوان معادل انعقاد قرارداد قطعی یا تحقق تأمین مالی دانست.
از سوی دیگر، ممکن است یک پیشنهاد پس از بررسیهای کارشناسی اصلاح شود یا به دلایل اقتصادی، فنی و حقوقی به قرارداد نهایی نرسد. چنین نتیجهای، بدون آگاهی از مستندات و فرایند تصمیمگیری، مبنایی برای قضاوت درباره عملکرد طرفین فراهم نمیکند.
آنچه برای ارزیابی عمومی اهمیت دارد، اطلاع از مراحل طیشده، تصمیمهای اتخاذشده و وضعیت نهایی توافقهاست؛ بهویژه هنگامی که موضوع آنها پروژههای بزرگ زیربنایی و برنامههای اولویتدار توسعه کشور باشد .
هشت پرسش پرتال حملونقل درباره تفاهمنامههای ایران کریدور ۲۰۲۶
پرتال حملونقل برای روشنشدن وضعیت توافقهای مورد بررسی و ارزیابی نتایج همایش، پاسخ به هشت پرسش زیر را ضروری میداند :
۱. از مجموع ۵۳ تفاهمنامه سرمایهگذاری اعلامشده در همایش ایران کریدور ۲۰۲۶، چه تعداد به قرارداد نهایی تبدیل شده و میزان منابع مالی تجهیزشده و سرمایهگذاری تحققیافته چقدر است؟
۲. آخرین وضعیت شش سند شاخص امضاشده یا مبادلهشده در حضور رئیسجمهور چیست و هر یک پس از مراسم چه مراحلی را طی کردهاند؟
۳. مذاکرات تفاهمنامه دو میلیارد یورویی شرکت ترکیهای وئو در چه مرحلهای قرار دارد و چه تعداد از ۱۶ پروژه موضوع توافق وارد مراحل تکمیلی مطالعات یا مذاکرات قراردادی شدهاند؟
۴. نتیجه بررسی سازوکار پیشنهادی تأمین مالی این توافق و هماهنگیهای مرتبط با وزارت نفت و سازمان برنامه و بودجه چه بوده است؟
۵. تفاهمنامه شرکت توسعه راههای پارس در چه تاریخی ابلاغ شده و در دوره اعتبار ۱۸۰روزه آن چه اقداماتی انجام گرفته است؟
۶. آیا مطالعات اقتصادی و مدل تجاری مشارکت در دو پروژه زاهدان–بیرجند–یونسی و چابهار–زاهدان تهیه و ارزیابی شده و درباره ساختار مالی قرارداد توافقی حاصل شده است؟
۷. با توجه به تصویب تکمیل راهآهن چابهار–زاهدان و احداث محور زاهدان–سرخس در طرح جهش کریدور شمال–جنوب، جایگاه مسیر زاهدان–بیرجند–یونسی در برنامه اجرایی این اتصال چیست و پیشنهاد مشارکت بخش خصوصی بر چه اساسی ارزیابی شده است؟
۸. آیا درباره ادامه مذاکرات، اصلاح شرایط مشارکت یا خاتمه فرایند بررسی در هر یک از دو تفاهمنامه تصمیمی اتخاذ شده و در صورت وجود تصمیم نهایی، دلایل و مستندات قابل انتشار آن چیست؟
از اعلام سرمایهگذاری تا پاسخگویی درباره نتایج
برگزاری همایشهای معرفی فرصتهای سرمایهگذاری، زمانی به دستاوردی ماندگار برای اقتصاد و زیرساختهای کشور تبدیل میشود که توافقهای حاصل از آن، مسیر مشخصی تا انعقاد قرارداد، تأمین مالی و اجرا داشته باشند. از این منظر، پیگیری سرنوشت تفاهمنامههای ایران کریدور ۲۰۲۶ صرفاً بررسی چند سند اداری نیست؛ بلکه بخشی از ارزیابی میزان اثربخشی سیاستهای جذب سرمایه و چگونگی پیشبرد طرحهای راهبردی حملونقل کشور به شمار میرود.
پرتال حملونقل ، بهعنوان رسانهای تخصصی و مرجع در حوزه حملونقل و لجستیک، پیگیری مستمر تحولات این بخش و بررسی نتایج تصمیمها و توافقهای کلان را از مسئولیتهای حرفهای خود میداند. این رسانه با اتکا به جایگاه ارتباطی خود میان نهادهای حاکمیتی، دستگاههای اجرایی و فعالان بخش خصوصی، میکوشد ضمن طرح پرسشهای مستند و تخصصی، زمینه تبیین واقعیتها، شناسایی موانع و ارائه تصویری روشن از روند پیشرفت پروژههای زیربنایی را فراهم سازد.
در همین چارچوب، بررسی تفاهمنامههای سرمایهگذاری همایش ایران کریدور ۲۰۲۶ با تمرکز اولیه بر دو توافق شاخص با شرکت ترکیهای وئو و شرکت توسعه راههای پارس آغاز شده است. هدف این پیگیری، روشنشدن مراحل طیشده، نتایج مذاکرات و چشمانداز اجرایی پروژههاست؛ بدون آنکه پیش از دریافت اطلاعات و مستندات لازم، درباره عملکرد اشخاص یا دستگاههای مرتبط داوری شود.
پرتال حملونقل از مسئولان دستگاههای ذیربط و سرمایهگذاران طرف تفاهم دعوت میکند با ارائه توضیحات، دیدگاهها و مستندات مرتبط، به روشنشدن ابعاد این توافقها و آخرین وضعیت آنها کمک کنند.
سرنوشت تفاهمنامههای ایران کریدور ۲۰۲۶ را باید فراتر از آمار مراسم امضا جستوجو کرد؛ در تصمیمهایی که اتخاذ شده، منابعی که فراهم آمده و پروژههایی که به مرحله اجرا رسیدهاند. شفافیت در این مسیر، نهتنها امکان ارزیابی دقیقتر نتایج جذب سرمایهگذاری را فراهم میکند، بلکه میتواند به تقویت اعتماد متقابل میان دستگاههای اجرایی و سرمایهگذاران و بهبود روند توسعه زیرساختهای حملونقل کشور بینجامد.
برچسب ها : ایران کریدور هوشنگ بازوند اقتصادسرآمد
اخبار روز
-
تفاهمنامههای ایران کریدور ۲۰۲۶ به کجا رسیدند؟
-
دکتر خورسندیان: تامین مالی باید به پایداری درآمد و توسعه اشتغال منجر شود
-
بازدید وزیر راه و شهرسازی از تونلهای، ۴۱، ۴۲ و ۴۳ منطقه ۳ آزادراه تهران–شمال
-
۵۰ درصد پیشرفت محور مرزنآباد–دزدبن در دولت چهاردهم محقق شده است
-
عضو هیات مدیره بانک مسکن: استقبال از وام خرید مسکن در شهرهای کوچک بیشتر است
-
برترین گیمرهای تورنمنت ملی همراه اول معرفی شدند
-
بازدید نمایندگان کمیسیون اجتماعی مجلس از مرکز پرورش ماهیان خاویاری سمندک ساری با ظرفیت تولید ۲۰ هزار تن غذا
-
راه آهن شلمچه - بصره در ایستگاه تأخیر
-
جایگاه بخش خصوصی واقعی در معادلات اقتصاد دریایی ایران کجاست؟
-
سدسازی ایران ریشه در نیازهای اقلیمی دارد
-
شیلات ایران در آستانه جهش سرمایهگذاری
-
تحول در اقتصاد دریامحور با تقویت زنجیره تجاری و بنادر شمال ایران
-
«فرماندهی واحد اقتصادی» حلقه مفقوده در مواجهه با جنگ اقتصادی
-
تسهیلات بانکی باید به توسعه کسبوکارها منجر شود
-
بانک مسکن با چهار محور راهبردی به دنبال تحول در تأمین مالی است
-
تأمین مالی خرد؛ گسترش دسترسی کسبوکارها به منابع
-
چهار تفاهمنامه همکاری میان بانک مسکن و شرکتهای تولیدی و صنعتی امضا شد
-
تفاهمنامه همکاری بانک مسکن و جاباما در نمایشگاه افکس ۲۰۲۶ امضا شد
-
تأمین مالی بخش مسکن نباید به تسهیلات بانکی محدود شود
-
تشریح فناوریهای روز در بانک مسکن توسط عضو هیاتمدیره
