فعال شدن احتمالی مکانیسم ماشه اهمیت بنادر را بیشتر می‌کند
​​​​​​​گروه بنادر- امید عباسی- در حالی‌که سایه فعال‌سازی مکانیسم ماشه‌(اسنپ‌بک) بر سر توافق هسته‌ای‌۲۰۱۵‌(برجام) سنگینی می‌کند، بنادر ایران نه‌تنها به عنوان دروازه‌های حیاتی تجارت خارجی، بلکه به‌مثابه نمادی از انعطاف‌پذیری اقتصادی کشور ظاهر شده‌اند. از طرف دیگر، آمار جدید سازمان بنادر و دریانوردی نشان می‌دهد که در چهارماهه نخست امسال بیش از یک‌میلیون کالای کانتینری را تخلیه ‌و بارگیری کرده؛ روندی که نویدبخش تحقق اهداف کلان برنامه هفتم توسعه است، به‌طوری‌ که سهم ۶۰درصدی از رکورد ترانزیت سال قبل کشور را به خود اختصاص داده است.
به گزارش روزنامه اقتصاد سرآمد، مدتی قبل بود که سعید رسولی، مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی اعلام کرد؛ تنها در چهارماهه نخست امسال بیش از یک‌میلیون تن کالای کانتینری وارد و خارج شده است؛ آماری که نشان‌دهنده استمرار فعالیت گسترده بنادر در اقتصاد کشور است. در همین حال و به باور کارشناسان، عملکرد بنادر ایران در سال گذشته و ماه‌های ابتدایی امسال تصویری روشن از جایگاه راهبردی کشور در شبکه حمل‌ونقل کشور و منطقه‌ای به دست می‌دهد. براساس گزارش رسمی، در سال‌۱۴۰۳ بیش از ۳میلیون‌TEU کالای کانتینری در بنادر کشور تخلیه و بارگیری شد. 
برخی کارشناسان اقتصادی اعتقاد دارند که رکورد مهم‌تر به ترانزیت کالا بازمی‌گردد. ایران در سال گذشته توانست از مرز ۲۰میلیون تن ترانزیت عبور کند؛ رقمی بالاتر از پیش‌بینی‌ها. از این میزان، حدود ۲.۵میلیون تن توسط خطوط ریلی و بیش از ۱۷.۵میلیون تن از طریق حمل‌ونقل جاده‌ای جابه‌جا شد. بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود ۱۴.۷میلیون تن از کل بار ترانزیتی از مسیر بنادر کشور به مقصد رسیده یا به سمت کشورهای همسایه حرکت کرده است؛ آماری که سهم ۶۰درصدی بنادر در تحقق این دستاورد را برجسته می‌کند. علاوه‌بر کانتینرها، بنادر ایران در بخش‌های نفتی و غیرنفتی نیز عملکرد قابل‌توجهی داشته‌اند. سال گذشته حدود ۲۲۰میلیون تن انواع کالا در این بخش‌ها تخلیه و بارگیری شد و در چهارماه اخیر نیز نزدیک به ۷۰میلیون تن کالا جابه‌جا شده است.

حرکت بنادر در مسیر برنامه هفتم
دستاوردهای ناشی از فعالیت بنادر کشور در شرایطی رقم خورده که برنامه هفتم توسعه هدف‌گذاری مشخصی برای بخش ترانزیت ترسیم کرده است. طبق این برنامه، ایران باید در پایان دوره به ۴۰میلیون تن ترانزیت برسد؛ یعنی افزایش سالانه دست‌کم ۶میلیون تن برای رسیدن به این اهداف مورد نیاز است. عملکرد سال گذشته که از پیش‌بینی ۱۶.۵میلیون تن فراتر رفت و به ۲۰میلیون تن رسید، نشانه‌ای امیدوارکننده از توان تحقق این اهداف است. با وجود موفقیت‌ها، مسئولان تأکید دارند که فاصله میان ظرفیت اسمی بنادر‌(حدود ۳۰۰میلیون تن) و ظرفیت بالفعل همچنان وجود دارد. سرمایه‌گذاری در تجهیزات تخلیه و بارگیری، ارتقای سیستم‌های انبارداری و تقویت هماهنگی میان بخش‌های مختلف حمل‌ونقل، اقداماتی کلیدی برای رسیدن به سقف واقعی توان بنادر محسوب می‌شود.
ترکیب این آمارها و سیاست‌ها، تصویری از آینده‌ای روشن برای بنادر ایران ترسیم می‌کند؛ آینده‌ای که در آن کشور می‌تواند با بهره‌گیری از موقعیت ژئوپلیتیک و ظرفیت‌های لجستیکی خود، به یکی از محورهای اصلی حمل‌ونقل و ترانزیت منطقه و حتی اوراسیا تبدیل شود. این در حالی است که جهان به دنبال تأمین کالاها و تجارت امن‌تری است، ایران با این دستاوردها می‌تواند به عنوان یک پل ارتباطی میان شرق و غرب و شمال و جنوب نقش‌آفرینی کند. بااین‌حال، آنطور که «فارس» در گزارشی نوشته؛ کارشناسان باور دارند که ترانزیت‌(عبور) کالا منافعی اعم از «درآمد ارزی سرشار»، «ایجاد جایگاه راهبردی در سطح بین‌الملل»، «گره خوردن منافع مشترک با کشورهای ذی‌نفع و قدرت‌های اقتصادی و سیاسی»، «خنثی‌کنندگی تحریم‌های ظالمانه و یکجانبه»، «توسعه اقتصادی و فرهنگی و ‏‎‏‎‏افزایش مراودات مالی به واسطه وجود منافع بازرگانان کشورهای دیگر» و مهم‌تر از همه، «تنظیم منافع مردم-دولت» را به همراه دارد.

اهمیت استراتژیک بنادر جنوبی ایران
بنادر ایران، به‌ویژه بندر شهیدرجایی‌(بزرگ‌ترین بندر تجاری کشور) و چابهار، بیش از ۸۰درصد تجارت خارجی ایران را مدیریت می‌کنند. در سال‌۱۴۰۳ بنادر کشور رکوردشکنی کرده و ۲۳۴.۸میلیون تن کالا را تخلیه و بارگیری کردند؛ افزایشی ۷درصدی نسبت به سال قبل، علی‌رغم تحریم‌های موجود. این حجم عظیم، شامل ۸۰میلیون تن در بندر شهیدرجایی به‌تنهایی، نه‌تنها صادرات نفتی‌(مانند فرآورده‌های نفتی که نیمی از آن از این بندر عبور می‌کند)، بلکه تجارت غیرنفتی با همسایگان را پوشش می‌دهد.
در شرایط فعال‌شدن مکانیسم ماشه، اهمیت این بنادر دوچندان می‌شود. تحریم‌های سازمان ملل که عمدتاً بر بازرسی کشتی‌ها در بنادر غربی تمرکز دارند، نمی‌توانند جریان تجارت ایران با آسیا را متوقف کنند. به عنوان مثال، بندر چابهار -که با سرمایه‌گذاری ۵۰۰میلیون دلاری هند توسعه یافته- به عنوان مسیری جایگزین برای ترانزیت به افغانستان و آسیای‌مرکزی عمل می‌کند و از تنگه هرمز مستقل است. این بندر که در آوریل‌۲۰۲۴ قرارداد ۱۰ساله با هند امضا کرد، در سال۲۰۲۵ بیش از ۱۰میلیون تن کالا جابه‌جا کرده و پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال به ۱۵میلیون تن برسد. 
برخی کارشناسان باور دارند که مهم‌ترین مکانیسم ماشه در حال حاضر، افزایش بازرسی کشتی‌های ایرانی در بنادر اروپایی و آمریکایی است، اقدامی که پیش‌تر نیز اجرا شده و پدیده تازه‌ای نیست. بااین‌حال، ایران با دور زدن تحریم‌ها از طریق ناوگان سایه و مسیرهای شرقی، صادرات خود را حفظ کرده است. در هفته‌های گذشته، تخلیه نفت ایران در بنادر چین به‌طور چشمگیری افزایش یافت و ذخایر شناور‌ (نفت روی آب) را نصف کرد که نشان‌دهنده تقاضای فزاینده از سوی پکن است.
به باور تحلیلگران؛ فعال‌شدن احتمالی مکانیسم ماشه نه‌تنها بنادر ایران را تضعیف نمی‌کند، بلکه آن‌ها را به نمادی از اقتصاد مقاوم تبدیل می‌کند. با تمرکز بر شرق و نوآوری در لجستیک، حجم تجارت بندری ایران تا پایان‌۲۰۲۵ به بیش از ۲۵۰میلیون تن خواهد رسید. این آمار در صورت تحقق شاهدی بر اینکه مسیر رشد، حتی در طوفان تحریم‌ها، ادامه‌دار است.