بررسی نظام مسائل نشریات استان ساحلی گیلان
​​​​​​​ گروه گزارش - دکتر رضا جهانفر - استان‌های گیلان، مازندران و گلستان؛ سرزمین فرهیختگان، هنرمندان، ادیبان و شجاعان و نجیبان محسوب می‌شوند. این استان‌ها در همه رخدادهای تحمیلی مبتلابه ایران، اعم از جنگ جهانی دوم، دفاع مقدس، جنگ تحمیلی 12 روزه و حتی در جنگی تحمیلی سوم (جنگ رمضان)، در راه دفاع از وطن و هموطن، آن‌قدر شهید داده‌اند و ایثارگری از خود نشان داده‌اند که شایسته بهترین‌ها در توصیف باشند. در تمام طول تاریخ شمال ایران پناهگاه و آرامش دهنده مهاجران و جنگ زدگان بوده است. 
به گزارش اقتصاد سرآمد، دکتر رضا جهانفر؛ پژوهشگر پسادکترای دانشگاه تربیت مدرس  در گزارشی به «سرآمد» آورده است: در خصوص اهمیت رفع مشکلات استان‌های مازندران، گیلان و گلستان، باید گفت که مسائل این استان‌ها فقط مربوط به داخل استان نیست. به عنوان مثال استان گیلان از جمله استان‌هایی است که به صورت واضح بر شهرها و استان‌های اطراف خود نیز اثرگذار است. شهرهای غرب استان مازندران نظیر تنکابن و رامسر و مناطقی از استان قزوین و سایر استان‌های همجوار دارای پیوستگی فرهنگی با استان گیلان هستند. در کتاب‌فروشی‌ها و مطبوعاتی‌های شهرهای غرب استان مازندران، نشریات استان گیلان و کتاب‌های نویسندگان گیلانی در شمار پرفروش‌ترین آثار محسوب می‌شوند. هنرمندان و به ویژه خوانندگان و ترانه سرایان گیلانی، دارای محبوبیتی ویژه در سایر استان‌ها هستند. تیم های ورزشی استان گیلان نظیر ملوان بندر انزلی، طرفداران متعددی در سایر استان‌ها دارند. کنسرت‌های هنرمندان گیلانی نه تنها در سایر استان‌های ایران رونق دارد که حتی در سایر کشورها نیز با حضور جمعیت قابل توجه مواجه می‌شود. هنرمندانی همچون مرحوم ناصر مسعودی، مرحوم فریدون پور رضا و... همواره نمایندگان شایسته‌ای برای فرهنگ و هنر استان گیلان بوده‌اند. 
قهرمانان تاریخ گیلان همچون میرزاکوچک خان، قهرمان سایر استان‌ها نیز محسوب می‌شوند. ضمن اینکه استان گیلان به عنوان یکی از سه استان شمالی کشور، همه ساله میزبان میلیون‌ها گردشگر است. در روزهای تلخ جنگ‌های دوم و سوم تحمیلی همچون سال‌های جنگ تحمیلی 8 ساله، تعداد زیادی از خانواده‌های جنگ زده میهمان مردم استان گیلان بودند. از هر جهت که حساب کنید مشکلات و مسائل استان گیلان بر تمام کشور و به ویژه در استان‌های مجاور اثرگذار است. در این راستا لازم است که برخی از مسائل استان گیلان، در قالب نظام مسائل کشوری و به عنوان یک مسئله فرا استانی و ملی مد نظر قرار گیرد. از جمله مسائلی که در سال‌های اخیر در حوزه علمی، پژوهشی و فرهنگی استان گیلان مشاهده شده است، افزایش پیچیدگی و تعداد مسائل موجود در نظام مسائل رسانه‌های مکتوب و نشریات استان گیلان است. 
رسانه‌ها تسهیل کننده و جهش بخش به فرایند توسعه هستند. ده‌ها فایده و نقشِ اثربخش برای رسانه‌ها و به ویژه نشریات مکتوب در فرایند توسعه قابل تصور است. لذا انتظار این است که سازمان‌های حاکمیتی استان گیلان با دغدغه‌مندی برای حل نظام مسائل نشریات استان گیلان گام بردارند. ضمن اینکه وجود هر نشریه مکتوب ایجاد کننده چندین شغل در استان است. هر نشریه دارای مدیرمسئول، سردبیر، نویسنده، خبرنگار، عکاس، صفحه آرا، ویراستار، طراح گرافیک، بازاریاب، فروشنده و... است. در صورت رونق نشر چندین شغل در هر نشریه مکتوب حفظ می‌شود. تعطیلی هر نشریه به معنای بیکاری تعدادی از متخصصان نشر است. در این گزارش به برخی از مسائل نشریات استان گیلان و پیشنهاداتی در این خصوص اشاره می‌شود. همه نشریات مکتوب شمال کشور، خصوصی هستند. 
کاهش تعداد نشریات استان گیلان و در معرض تعصیلی قرار گرفتن تعداد زیادی از نشریات فعلی استان گیلان است. نشریاتی همچون روزنامه، هفته نامه، ماهنامه و فصلنامه و سایر گونه های نشریات، دارای نقش های متنوعی در حوزه های فرهنگی، علمی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی هستند. این در حالی است که اولین نشریه استان گیلان با نام «خیرالکلام» در روز یکشنبه 24 جمادی الثانی 1325 قمری برابر با مرداد ماه 1286 شمسی و پیش از نشریات سایر استان‌ها منتشر شد. در واقع سابقه نشر در استان گیلان از بسیاری از استان‌های کشور طولانی تر است. 
برای نگارش این گزارش و در مراحل پژوهش، با تعدادی از کنشگران نشر و رسانه، مدیران مسئول، سردبیران نشریات و مسئولان ادارات فرهنگ و ارشاد اسلامی تعدادی از شهرستان‌های شمال کشور تماس گرفتم و با آن‌ها گفتگو کردیم.  
   رضا نوزاد پژوهشگر حوزه نشر استان گیلان و فرزند مرحوم فریدون نوزاد نویسنده کتاب روزنامه‌نگاری در گیلان در گفتگو با ما گفت: «در مجموع قبل از سال 1357 تعداد بیش از 180 عنوان نشریه در استان گیلان منتشر شد. از سال 1357 تاکنون بیش از 380 عنوان نشریه منتشر شده است...
برخی از نشریات استان گیلان دچار لغو امتیاز نشدند ولی در مجموع شاید در سال دو شماره و مغایر با مجوز نوبه‌ای خود منتشر می‌شوند. مثلا مجوز ماهنامه را دارند ولی در سال دو یا سه شماره منتشر می کنند تا دچار لغو مجوز نشوند. 
   نشریات «4 دی» در فومن از سال 1384، «آب و آیینه» از سال 1394 در رشت، «گیله وا» از سال 1370 در رشت، «رهاورد گیل» از سال 1382، «روزنامه گیلان امروز» از سال 1379، «همراه شما» از سال 1396، «شهرخ» از سال 1404 و... شروع به فعایت انتشار نمودند. از جمله مشکلات نشریات استان گیلان کاهش تعداد خریداران نشریات مکتوب، ممیزی و... به شمار می‌رود. تا دو دهه قبل بیش از 70 عنوان نشریه اعم از روزنامه، هفته نامه و ماهنامه و فصلنامه در استان گیلان به صورت همزمان منتشر می‌شد. این آمار غیر از نشریات ویژه دانشگاهی و سازمانی و حتی نشریات دانشجویی استان گیلان است.
  رئیس وقت خانه مطبوعات گیلان در مراسم اختتامیه جشنواره رسانه‌ای خزر در 24 مرداد 1398  از فعالیت ۲۱۴ نشریه مکتوب و ۱۶۰ پایگاه خبری در این استان خبر داد. وی اظهار داشت: تعداد ۱۰ روزنامه، ۵۶ هفته نامه، ۲۲ دو هفته نامه، ۵۰ ماهنامه، ۸ دو ماهنامه، ۴۷ فصل نامه و ۱۹ نشریه دولتی، ۱۶۰ پایگاه خبری و ۱۹ نشریه الکترونیک بر خط در سطح استان گیلان فعالیت می‌کنند.
در شرایطی به سر می‌بریم که حداقل تیراژ نشریات به تعداد سفارش دهندگان و حداکثر تیراژ 500 نسخه در برخی نشریات قابل مشاهده است. اکنون روزگارِ نشریات باقی مانده استان گیلان به حدی سخت شده است که حتی برخی از آ‌ن‌ها، اشتراک سایت مگ‌ایران، یا سایت اختصاصی خود را هم قطع کرده اند تا با سیاست‌های انقباظی مالی بتوانند از عهده مخارج نشریه برآیند. حالا دیگر نشریاتی همچون «موج شمال»، «پادنگ»، «کادح»، «دیلمان»، «سالنامه گیلان نامه» و...، دیگر در استان گیلان منتشر نمی‌شوند.
غیر از تعطیلی تعدادی از نشریات، مهاجرتِ برخی از نشریات از استان گیلان به سایر استان‌ها نیز از جمله مسائلی است که شاید منحصر به نظام مسائل فرهنگی استان گیلان باشد و یا اینکه در کمتر استانی مشاهده می‌شود. 
به صورت موردی در مورد اثرگذاری مسائل و مشکلات بر فرایند انتشار نشریات استان  گیلان، می‌توان به ماهنامه گیله‌وا اشاره کرد. ماهنامه گیله‌وا پس از 35 سال انتشار، به دو ماهنامه و اکنون به فصلنامه مبدل شده است. این نشریه معتبر به مسائل گیلان‌شناسی و مطالعات استان‌های شمالی به ویژه استانهای گیلان و مازندران (گیلماز) می پردازد و فرهیختگان و گروه‌های مرجع فرهنگی و هنری تعلق خاطر ویژه‌ای به این نشریه دارند. 
مدیرمسئول یکی از نشریات استان گیلان در گفتگو با ما در مورد مشکلات نشر در استان گیلان اظهار کرد: «مسئولان ما معمولاً  اهل مطالعه نشریات مکتوب نیستند. اهل ادبیات شفاهی هستند. بیشتر به نقل قول‌ها توجه می‌کنند. در زمان انتشار نشریه، نشریاتم را برای برخی از مسئولان استان می‌فرستادم. متوجه شدم که نشریه اینجانب را همراه با همان نایلون پوشش، بدون اینکه نشریه را از آن خارج کرده باشند در سطل بازیافت کاغذ می‌انداختند».
یکی دیگر از مدیران مسئول نشریات استان گیلان اظهار کرد: به نظر می‌رسد توجه مسئولان به نشریات، به صورت یکسان نیست. تعداد نشریاتی که اکنون منتشر می‌شود بیش از 20 عنوان نشریه است. در مورد کیفیت نشریات نمی‌توان آن‌ها را یکسان دانست. ولی به چند نشریه توجه بیشتری می‌شود. برخی از نشریات شامل حمایت‌های خاص هستند. در حالی که افرادی همانند اینجانب با تحمل ضرر و زیان مالی همچنان نشریه را منتشر می‌کنیم».
مدیر مسئول یکی دیگر از نشریات استان گیلان اظهار کرد که: «نشریاتی همچون گیله وا، رهاورد گیل، آوای املش، لاهیج لاهیجان، خردورز لنگرود، قلم نو رودسر، روزنامه گیلان امروز رشت، تالش هشتپر به دلیل اثرگذاری بیشتر بر مخاطب به صورت ملی و فرا استانی هستند و شایستگی توجه بیشتر مسئولان استان گیلان هستند».  
مدیرمسئول یکی دیگر از نشریات نیز اظهار کرد که نوع انتظارات مسئولان از نشریات، بیش از آنکه خبری باشد، تبلیغی است. برخی از مسئولان تمایل دارند که در نشریه از آنها و اقداماتشان تعریف شود. 
با توجه به اینکه برخی از ادارات و سازمان‌ها، آگاهی خود را در نشریات محلی منتشر می‌کنند، امکان حمایت بیشتر از نشریات وجود دارد. از سوی دیگر پس از انتشار نشریه، تعدادی از نسخ آن برای اعلام وصول تحویل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌شود. ساده ترین نوع حمایت این است که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای دریافت این نسخ، هزینه انتشار نشریات دریافتی را پرداخت نماید. 
کاهش انتشار یا نامنظم شدن فرایند انتشار، اتمام نشر نشریات و مهاجرت امتیاز نشریات به سایر استانها (فروش امتیاز نشریه به سایر استان‌ها) از جمله واقعیت‌های مبتلابه تعدادی از نشریات استان گیلان و خروجی مسائل حل نشده نظام مسائل نشریات مکتوب استان گیلان است. 
در مجموع نظام مسائل نشریات مکتوب در شمال ایران، اثرپذیر از عوامل اقتصادی، زیست‌محیطی و قانون‌گذاری است و باعث کاهش تیراژ و دچار شدن به «مطبوعات زدگی» شده است. مسائل اصلی در نظام مسائل نشریات استان گیلان و حتی شمال کشور را می‌توان به شرح زیر برشمرد؛
کاهش تیراژ و هزینه‌های تولید:،کمبود کاغذ و افزایش هزینه چاپ، افزایش تورم و محدودیت‌های واردات کاغذ و دستگاه های پیشرفته چاپ، کاهش کیفیت کاغذ مورد استفاده، کاهش مصرف نشریات کاغذی، محدودیت‌های قانونی و سیاستگذاری در خصوص مجوزها، نحوه پوشش خبری رخدادها و یا پرداختن به موضوعات،  فشارهای مالی و کمبود حمایت مالی از سوی دستگاه های دولتی و یا سرمایه گذاران خصوصی، افزایش اثرگذاری رسانه‌های دیجیتال و انواع پیام رسان‌ها و شبکه‌های مجازی، تغییر ذائقه و سلیقه مخاطبان و امکان انتشار سریع محتوا در فضای آنلاین و چندین مسئله دیگر از جمله مسائل مهم در نظام مسائل نشریات مکتوب شمال ایران از جمله استان گیلان است. 
مشکلات مالی نشریات شمال ایران در حالی مطرح می‌شود که برابر بررسی انجام شده برخی از صنایع استان‌های شمالی، اعتبار مالی مربوط به مسئولیت اجتماعی را خارج از استان هزینه می‌کنند. می‌توان این اعتبار را در راستای توسعه فرهنگی  اجتماعی استان، در داخل همان استان هزینه کرد.  
چند پیشنهاد ساده برای تسهیل خروج از بحران:
برای حل مسائل موجود در نظام مسائل نشریات مکتوب شمال ایران از جمله استان گیلان، می‌‎توان با چند اقدام در دسترس، فضای نشریات را مطلوب تر از گذشته رقم زد. اگر چه عمده نشریات مکتوب کشورمان خصوصی هستند، ولی لازم است که برای رفع مشکلات آن‌ها، نگاهی حاکمیتی و راهبردی و فراقشربندی صورت گیرد. 
-برگزاری جلسات بررسی و حل نظام مسائل نشریات استان گیلان با حضور استاندار و محوریت اداره کل فرهنگ و ارشاد استان گیلان
-ایجاد توازن در تقسیم آگهی تبلیغاتی 
-عدالت در توزیع امکانات 
-خریداری نشریات برای کتابخانه ها و ادارات  
-اختصاص اعتبار مالی ویژه مسئولیت اجتماعی صنایع داخل استان و منطقه آزاد انزلی به نشریات استان گیلان. 
-افزایش بهره گیری نشریات مکتوب از فضای مجازی، سایت‌های اینترنتی و پیام رسان‌ها برای معرفی نشریات و مطالب منتشر شده در نشریات مکتوب استان. 
-بهره گیری از سازمان‌های مردم نهاد در راستای رفع مشکلات نشریات.
-تامین اعتبار و پیش خرید تعدادی از نسخ هر نشریه که بابت اعلام وصول باید تحویل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی شود.