از خط ریلی ترکیه ـ نخجوان تا باکو ـ تفلیس ـ قارص؛  تهدیدی برای سهم ایران در تجارت منطقه
​​​​​​​گروه حمل‌ونقل-فیروز اسماعیلی نژاد- نقشه حمل‌ونقل اوراسیا در حال تغییر است. در سال‌های اخیر، رقابت کشورها برای ایجاد مسیرهای جدید ریلی و چندوجهی، وارد مرحله تازه‌ای شده و هر خط آهن جدید در منطقه، علاوه بر یک پروژه زیرساختی، بخشی از یک معادله بزرگ‌تر برای افزایش سهم کشورها از تجارت بین‌المللی است.
در این میان، توسعه خطوط ریلی پیرامون ایران؛ از اتصال ریلی ترکیه به نخجوان تا تقویت مسیر باکو ـ تفلیس ـ قارص، پرسش مهمی را برای سیاستگذاران حمل‌ونقل کشور ایجاد کرده است؛ آیا این مسیرهای جدید می‌توانند سهم ایران از ترانزیت منطقه را کاهش دهند یا فرصتی برای تعریف دوباره نقش ایران در شبکه لجستیکی اوراسیا خواهند بود؟
اقتصاد سرآمد بررسی می‌کند که رقابت کریدورها چگونه در حال شکل دادن به آینده حمل‌ونقل منطقه است و ایران در این میان چه گزینه‌هایی پیش رو دارد.

قفقاز؛ میدان رقابت مسیرهای جدید

تحولات اخیر در قفقاز جنوبی نشان می‌دهد حمل‌ونقل ریلی به یکی از ابزارهای مهم کشورها برای افزایش نفوذ اقتصادی تبدیل شده است.پس از توافقات اخیر میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان، موضوع اتصال سرزمین اصلی آذربایجان به نخجوان از طریق مسیر زنگزور بار دیگر در مرکز توجه قرار گرفته است. ترکیه نیز این تحولات را فرصتی برای تقویت اتصال ریلی خود با قفقاز و آسیای مرکزی می‌داند.بر همین اساس، آنکارا عملیات ساخت خط آهن ایغدیر ـ نخجوان را آغاز کرده است؛ مسیری که قرار است ترکیه را از طریق نخجوان به آذربایجان و سپس به شبکه حمل‌ونقل آسیای مرکزی متصل کند.
این پروژه از نگاه ترکیه، بخشی از تلاش برای افزایش نقش این کشور در اتصال شرق و غرب است؛ مسیری که می‌تواند جایگاه آنکارا را در زنجیره تجارت اوراسیا تقویت کند.
باکو ـ تفلیس ـ قارص؛
مسیر رو به توسعه شرق ـ غرب
در کنار خط ریلی ترکیه ـ نخجوان، کریدور باکو ـ تفلیس ـ قارص نیز در سال‌های اخیر به یکی از مسیرهای مورد توجه در تجارت بین آسیا و اروپا تبدیل شده است.این خط ریلی که جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه را به یکدیگر متصل می‌کند، بخشی از «کریدور میانی» محسوب می‌شود؛ مسیری که چین نیز برای اتصال خود به بازارهای اروپایی به آن توجه ویژه دارد.همکاری‌های جدید میان چین، قزاقستان، آذربایجان و ترکیه نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در این مسیر تنها به توسعه یک خط آهن محدود نیست، بلکه شامل مجموعه‌ای از اقدامات در حوزه بنادر، پایانه‌های لجستیکی، دیجیتالی‌سازی فرآیندها و افزایش ظرفیت حمل بار است.
افزایش ظرفیت این مسیر می‌تواند نقش کشورهای واقع در کریدور میانی را در تجارت شرق و غرب پررنگ‌تر کند.

تغییر رفتار تجارت جهانی؛ سرعت و هزینه تعیین‌کننده است
رقابت امروز میان مسیرهای حمل‌ونقل، فقط رقابت بر سر جغرافیا نیست.
در گذشته، موقعیت جغرافیایی یک کشور مهم‌ترین مزیت برای عبور کالا بود؛ اما در اقتصاد جدید حمل‌ونقل، عواملی مانند سرعت عبور، هزینه نهایی، خدمات لجستیکی، فرآیندهای گمرکی و قابلیت اطمینان مسیر اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
به همین دلیل، حتی کشورهایی که از نظر جغرافیایی فاصله بیشتری با مبادی و مقاصد تجاری دارند، با سرمایه‌گذاری در زیرساخت و اصلاح فرآیندها تلاش می‌کنند سهم بیشتری از جریان تجارت جهانی به دست آورند.این واقعیت، پیام مهمی برای ایران دارد؛ زیرا مزیت جغرافیایی به تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده سهم کشور از ترانزیت باشد.

تهدید؛ کاهش سهم ایران از کریدورهای منطقه‌ای
توسعه مسیرهای جدید در اطراف ایران، بدون تردید یک هشدار برای سیاست حمل‌ونقل کشور است.
اگر مسیرهای رقیب بتوانند خدمات سریع‌تر و کم‌هزینه‌تری ارائه دهند، صاحبان کالا و شرکت‌های لجستیکی به صورت طبیعی مسیرهایی را انتخاب خواهند کرد که ریسک کمتر و بهره‌وری بیشتری داشته باشند.در چنین شرایطی، برخی کریدورهای جدید در قفقاز و آسیای مرکزی می‌توانند بخشی از بار ترانزیتی را که در گذشته بالقوه از مسیر ایران عبور می‌کرد، جذب کنند.
رقابت ترکیه برای تبدیل شدن به پل ارتباطی میان آسیا و اروپا، توسعه نقش آذربایجان در مسیرهای شرق ـ غرب و حضور فعال چین در این شبکه، نشان می‌دهد منطقه وارد مرحله جدیدی از رقابت لجستیکی شده است.

فرصت ایران؛ از جغرافیا تا مزیت اقتصادی
با وجود این تحولات، ایران همچنان از مزیت‌های مهمی برخوردار است.
قرار گرفتن میان آسیای مرکزی، قفقاز، روسیه، خلیج فارس و دریای عمان، دسترسی به آب‌های آزاد، ظرفیت بنادر جنوبی و نقش بالقوه در کریدور شمال ـ جنوب، همچنان فرصت‌هایی هستند که بسیاری از کشورها فاقد آن هستند.بندر چابهار، شبکه ریلی کشور، ارتباط با کشورهای شمالی و موقعیت ایران در مسیرهای ترانزیتی، می‌تواند زمینه حضور فعال‌تر ایران در تجارت منطقه‌ای را فراهم کند.
اما استفاده از این فرصت نیازمند عبور از چالش‌های قدیمی است:تکمیل حلقه‌های مفقوده ریلی؛اتصال مؤثر بنادر به شبکه ریلی؛افزایش سرعت جابه‌جایی بار؛کاهش زمان توقف کالا در مبادی گمرکی؛توسعه خدمات لجستیکی حرفه‌ای و ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مرتبط با حمل‌ونقل.

کریدورها؛ بازی صفر و یک نیستند
یکی از خطاهای رایج در تحلیل تحولات حمل‌ونقل منطقه، نگاه صرفاً رقابتی به کریدورهاست.
در واقع، شبکه تجارت جهانی می‌تواند همزمان چند مسیر فعال داشته باشد. کشورها زمانی موفق خواهند بود که بتوانند در این شبکه چندلایه، جایگاه خود را تثبیت کنند.
برای ایران نیز توسعه یک مسیر به معنای حذف مسیر دیگر نیست؛ بلکه مسئله اصلی، افزایش جذابیت مسیر ایران برای صاحبان کالا و شرکت‌های حمل‌ونقل است.

جمع‌بندی اقتصاد سرآمد
تحولات اخیر در قفقاز و توسعه خطوط ریلی جدید در اطراف ایران نشان می‌دهد رقابت برای آینده ترانزیت منطقه آغاز شده است.اقتصاد سرآمد به عنوان رسانه تخصصی حوزه حمل‌ونقل، لجستیک، تجارت و اقتصاد دریا معتقد است این تحولات را نباید صرفاً از زاویه تهدید دید؛ زیرا هر تغییر در نقشه کریدورها می‌تواند فرصتی برای بازتعریف نقش کشورها نیز باشد.
ایران همچنان دارای مزیت جغرافیایی کم‌نظیری است، اما در اقتصاد جدید حمل‌ونقل، جغرافیا تنها نقطه شروع است، نه پایان مسیر.آینده سهم ایران از تجارت منطقه‌ای به این بستگی دارد که آیا می‌تواند موقعیت جغرافیایی خود را به زنجیره‌ای کارآمد از بندر، راه‌آهن، لجستیک و خدمات ترانزیتی تبدیل کند یا خیر.رقابت کریدورها آغاز شده است؛ برنده این رقابت کشوری خواهد بود که سریع‌تر، ارزان‌تر و مطمئن‌تر کالا را جابه‌جا کند.