«کریدور شمال ـ جنوب در پساجنگ» رقبا کجا ایستاده‌اند؟
​​​​​​​گروه حمل‌ونقل ـ امید اسماعیلی - کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب بیش از دو دهه است که به عنوان یکی از مهم‌ترین پروژه‌های ژئواکونومیک منطقه و بخصوص در ایران مطرح شده است، مسیری که قرار است شمال اروپا، روسیه، آسیای مرکزی، قفقاز، ایران، خلیج فارس و هند را به یکدیگر متصل کند و ایران را به حلقه‌ای تعیین‌کننده در زنجیره تجارت جهانی تبدیل سازد.
طی سال‌های گذشته، رؤسای جمهور، وزرای راه و شهرسازی، مدیران حمل‌ونقل و مسئولان اقتصادی بارها بر اهمیت این مسیر تأکید کرده‌اند و از تبدیل ایران به مرکز ترانزیت منطقه سخن گفته‌اند.
اما اکنون در شرایطی که منطقه در حال ورود به دوران پساجنگ و بازتعریف مسیرهای تجاری و لجستیکی خود است، یک پرسش اساسی پیش روی سیاست‌گذاران قرار دارد: وعده‌هایی که درباره کریدور شمال ـ جنوب داده شده در چه مرحله‌ای قرار دارد و سهم ایران از این فرصت تاریخی چه زمانی به درآمد، اشتغال و توسعه تبدیل خواهد شد؟
اقتصادسرآمد معتقد است امروز دیگر اصل اهمیت کریدور شمال ـ جنوب محل بحث نیست؛ مسئله اصلی، فاصله میان وعده‌ها و عملکردهاست. موقعیت جغرافیایی ایران یک مزیت بزرگ است، اما مزیت زمانی ارزش اقتصادی پیدا می‌کند که زیرساخت، سرمایه‌گذاری، مدیریت یکپارچه و اجرای به‌موقع پروژه‌ها در کنار آن قرار گیرد.

وعده‌هایی که باید پاسخ داده شوند
در سال‌های اخیر، تکمیل کریدور شمال ـ جنوب بارها در سطح عالی دولت و مذاکرات بین‌المللی مورد تأکید قرار گرفته است.
مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور، در دیدار با مقام‌های روسی بر عزم ایران برای تکمیل کریدور شمال ـ جنوب تأکید کرد و اجرای پروژه راه‌آهن رشت ـ آستارا را یکی از اولویت‌های کشور دانسته است. این تأکید نشان می‌دهد که در نگاه دولت، تکمیل این مسیر نه یک پروژه صرفاً حمل‌ونقلی، بلکه بخشی از راهبرد اقتصادی کشور برای افزایش نقش ایران در تجارت منطقه‌ای است.
از سوی دیگر، فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، بارها اعلام کرده است که حلقه مفقوده کریدور شمال ـ جنوب، راه‌آهن رشت ـ آستارا است و ایران، روسیه و آذربایجان برای عملیاتی شدن این پروژه در حال پیگیری هستند.
وزیر راه و شهرسازی همچنین از اقدامات مربوط به تملک اراضی مسیر و تسریع روند اجرایی پروژه سخن گفته است؛ موضوعی که یکی از موانع اصلی آغاز عملیات عمرانی این خط ریلی محسوب می‌شود.
در سطح همکاری‌های خارجی نیز، ایران و روسیه در نشست‌های مشترک خود اسناد مربوط به دسترسی اراضی مسیر و اجرای پروژه رشت ـ آستارا را بررسی و بر ادامه روند اجرایی آن تأکید کرده‌اند.
همچنین سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، اعلام کرده است که با حل موضوع اراضی مسیر، زمینه برای آغاز عملیات اجرایی فراهم شده و باید شاهد پیشرفت عملی این پروژه بود.

اما پرسش اقتصادسرآمد اینجاست: پس از سال‌ها تأکید، اکنون پروژه رشت ـ آستارا دقیقاً در چه مرحله‌ای قرار دارد؟ چه زمانی قطارهای ترانزیتی قرار است از این مسیر عبور کنند؟

«رشت ـ آستارا» حلقه‌ای که هنوز کامل نشده است
در میان پروژه‌های مرتبط با کریدور شمال ـ جنوب، راه‌آهن رشت ـ آستارا مهم‌ترین حلقه مفقوده محسوب می‌شود این مسیر اگرچه از نظر طولی پروژه‌ای محدود است، اما از نظر راهبردی اهمیت بسیار بالایی دارد؛ زیرا تکمیل آن می‌تواند شبکه ریلی ایران را به جمهوری آذربایجان، روسیه و بازارهای شمالی متصل کند و زمان حمل کالا در این مسیر را کاهش دهد کارشناسان حمل‌ونقل معتقدند بدون تکمیل این بخش، ظرفیت واقعی کریدور شمال ـ جنوب آزاد نخواهد شد.
به باور «اقتصادسرآمد» دوران پساجنگ می‌تواند آزمونی جدی برای میزان جدیت دستگاه‌های مسئول باشد. اکنون زمان آن است که پروژه‌های کلیدی از مرحله وعده و مذاکره عبور کرده و وارد مرحله اجرا شوند.

رقبا منتظر ایران نمانده‌اند
در حالی که ایران همچنان درگیر تکمیل برخی حلقه‌های اصلی کریدور شمال ـ جنوب است، کشورهای منطقه مسیرهای جایگزین خود را با سرعت توسعه می‌دهند. آذربایجان طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، بنادر دریای خزر، مراکز لجستیکی و شبکه ریلی خود انجام داده است.
این کشور تلاش می‌کند با تقویت مسیرهای شرق ـ غرب و شمال ـ جنوب، جایگاه خود را به عنوان یک مرکز ترانزیتی منطقه تثبیت کند.
همزمان، کریدور میانی که از آسیای مرکزی، دریای خزر، جمهوری آذربایجان، گرجستان و ترکیه عبور می‌کند، توجه بسیاری از بازیگران تجاری را به خود جلب کرده است. کشورهای آسیای مرکزی نیز برای کاهش وابستگی به مسیرهای سنتی، در حال توسعه مسیرهای جدید حمل‌ونقل هستند.
ما اقتصادسرآمد معتقدیم بازار ترانزیت جهانی منتظر تصمیم هیچ کشوری نمی‌ماند. در اقتصاد حمل‌ونقل، زمان یک عامل تعیین‌کننده است و هر ماه تأخیر در تکمیل زیرساخت‌ها می‌تواند بخشی از بازار را به سمت مسیرهای رقیب هدایت کند.

«پساجنگ» فرصت یا آخرین هشدار!
تحولات منطقه‌ای و جهانی نشان داده است که تجارت بین‌المللی بیش از گذشته به مسیرهای امن، متنوع و قابل اعتماد نیاز دارد. جنگ‌ها، بحران‌ها و اختلالات زنجیره تأمین باعث شده کشورها به دنبال مسیرهایی باشند که بتوانند کالا را با هزینه کمتر و ریسک پایین‌تر جابه‌جا کنند.
ایران با موقعیت جغرافیایی خود همچنان یکی از بهترین گزینه‌ها برای ایفای نقش در این شبکه است. اتصال دریای خزر به خلیج فارس، دسترسی به آب‌های آزاد، وجود بنادر شمالی و جنوبی و قرار گرفتن در مسیر ارتباطی شرق و غرب، مزیت‌هایی هستند که بسیاری از کشورها از آن برخوردار نیستند.
«تحریریه اقتصادسرآمد» تأکید دارد که مزیت جغرافیایی به تنهایی کافی نیست. (زیرساخت ریلی، بنادر کارآمد، مراکز لجستیکی، خدمات گمرکی سریع و مدیریت یکپارچه، عناصر اصلی تبدیل موقعیت جغرافیایی به قدرت اقتصادی هستند).

پرسش اصلی: وعده‌ها چه زمانی عملیاتی می‌شوند؟
امروز پرسش فعالان حوزه حمل‌ونقل، صاحبان کالا، شرکت‌های لجستیکی و سرمایه‌گذاران این نیست که آیا کریدور شمال ـ جنوب مهم است یا خیر.
پرسش اصلی این است:آیا پروژه‌های وعده داده شده وارد مرحله اجرا شده‌اند؟ آیا راه‌آهن رشت ـ آستارا از یک پروژه مطالعاتی و مذاکراتی به یک مسیر عملیاتی تبدیل خواهد شد؟ آیا بنادر شمالی و جنوبی کشور برای جهش ترانزیتی آماده هستند؟ آیا ظرفیت‌های ریلی، بندری و لجستیکی ایران متناسب با اهداف اعلام‌شده توسعه یافته‌اند؟
این پرسش‌ها اکنون بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارند؛ زیرا رقابت منطقه‌ای وارد مرحله جدیدی شده است.

جمع‌بندی اقتصادسرآمد:
آنچه اقتصاد حمل‌ونقل ایران نیاز دارد، مشاهده نتایج عملی این وعده‌هاست. اقتصادسرآمد معتقد است امروز دیگر کمبود تفاهم‌نامه، نشست مشترک یا وعده سیاسی وجود ندارد. کریدور شمال ـ جنوب می‌تواند یکی از بزرگ‌ترین فرصت‌های اقتصادی ایران در دوران پساجنگ باشد؛ فرصتی برای افزایش درآمدهای ترانزیتی، توسعه بنادر، رونق لجستیک، ایجاد اشتغال و ارتقای جایگاه کشور در تجارت منطقه‌ای.اما تحقق این هدف نیازمند عبور از مرحله گفتار و ورود به مرحله اجراست.
از نگاه اقتصادسرآمد، تهدید اصلی برای جایگاه ترانزیتی ایران فقط تحریم یا رقابت خارجی نیست؛ بلکه تأخیر در تصمیم‌گیری، کندی اجرای پروژه‌ها و از دست رفتن زمان است.رقبا در حال حرکت هستند، مسیرهای جدید در حال شکل‌گیری‌اند و بازار جهانی حمل‌ونقل منتظر هیچ کشوری نمی‌ماند اکنون زمان آن رسیده است که وعده‌های کریدور شمال ـ جنوب  در ایران عملیاتی شوند.