از هدف‌گذاری سهم ۳۰ درصدی ریل تا ضرورت اصلاح ساختارها، نوسازی ناوگان و اعتمادسازی برای سرمایه‌گذ



​​​​​​​گروه حمل و نقل-  امید اسماعیلی - نوزدهمین همایش بین‌المللی حمل‌ونقل ریلی در دانشگاه علم و صنعت ایران، در شرایطی برگزار شد که توسعه شبکه ریلی کشور دیگر صرفاً یک برنامه زیرساختی نیست؛ بلکه به یکی از ضرورت‌های اقتصادی، ترانزیتی و حتی امنیتی کشور تبدیل شده است. محدودیت‌های انرژی، نیاز به کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، ضرورت توسعه کریدورهای بین‌المللی و تجربه اختلال در برخی مسیرهای حمل‌ونقل، بار دیگر اهمیت جایگاه راه‌آهن را در اقتصاد ایران برجسته کرده است.  در این همایش، سخنان وزیر راه و شهرسازی، رئیس کمیسیون عمران مجلس، مدیرعامل راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران و رئیس انجمن مهندسی حمل‌ونقل ریلی ایران، در کنار پیام رئیس‌جمهور و امضای سه تفاهم‌نامه، تصویری از اولویت‌های پیش‌روی صنعت ریلی ارائه کرد؛ تصویری که در آن، توسعه زیرساخت‌ها در کنار اصلاح شیوه حکمرانی، جذب سرمایه و بازتعریف رابطه دولت و بخش خصوصی قرار گرفته است.
 ریل؛ ضرورتی فراتر از توسعه خطوط
 فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، توسعه حمل‌ونقل ریلی را از الزامات کاهش هزینه‌های اقتصادی، مصرف انرژی و افزایش بهره‌وری، ایمنی و تاب‌آوری شبکه حمل‌ونقل کشور دانست. او با اشاره به آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌های حمل‌ونقل در جریان جنگ، از جمله آسیب به هفت پل ریلی، بر ضرورت بازسازی و افزایش ظرفیت شبکه تأکید کرد.
 به گفته وزیر راه، تکمیل کریدورها، اتصال بنادر به شبکه ریلی، پیوند مراکز تولیدی با پایانه‌های لجستیکی و توسعه مسیرهای جایگزین باید در اولویت قرار گیرد. تجربه محدودیت در برخی بنادر جنوبی و اهمیت ظرفیت بنادر شمالی نیز نشان داد که اتصال ریلی بنادر و برخورداری از مسیرهای متنوع، بخشی از الزامات تاب‌آوری اقتصادی کشور است.  صادق در بخش دیگری از سخنان خود به پروژه راه‌آهن چابهار ـ زاهدان اشاره کرد و گفت طی دو سال گذشته حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان برای این طرح تأمین و تزریق شده است. او ابراز امیدواری کرد این خط طی یکی دو ماه آینده به بهره‌برداری برسد. توسعه مرکز لجستیکی آپرین نیز از دیگر موضوعاتی بود که وزیر راه بر اهمیت آن تأکید کرد.  با این حال، یکی از نکات مهم در سخنان وزیر، تأکید بر این واقعیت بود که افزایش سهم حمل‌ونقل ریلی تنها با ساخت خطوط جدید محقق نمی‌شود. زیرساخت، ناوگان و کیفیت خدمات باید متناسب با یکدیگر توسعه یابند. کمبود نیروی کشش و پایین بودن آماده‌به‌کاری برخی لکوموتیوها، در کنار ضرورت برقی‌سازی، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، ذخیره‌سازها، هوش مصنوعی و دیجیتال‌سازی، نشان می‌دهد توسعه ریلی به مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان نیاز دارد.
 هدف ۳۰ درصدی و سهم ۱۰ درصدی؛ فاصله‌ای که باید پر شود
 محمدرضا رضایی‌کوچی، رئیس کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی، با اشاره به هدف برنامه هفتم برای انتقال حداقل ۳۰ درصد بار کشور از طریق ریل، از فاصله معنادار این هدف با شرایط فعلی سخن گفت. سهم حمل‌ونقل ریلی از جابه‌جایی بار کشور در حال حاضر حدود ۱۰ درصد برآورد می‌شود؛ فاصله‌ای که تحقق هدف‌گذاری برنامه را به اصلاحات جدی در ساختار حمل‌ونقل وابسته می‌کند.  او تشکیل ستاد ملی ترانزیت در چارچوب برنامه هفتم را اقدامی مهم دانست؛ ستادی که ریاست آن بر عهده رئیس‌جمهور و دبیری آن بر عهده وزیر راه و شهرسازی است. رضایی‌کوچی همچنین بر آمادگی بخش خصوصی برای سرمایه‌گذاری در صنعت ریلی تأکید کرد، اما یکی از موانع اصلی را حضور دولت در جایگاه رقیب سرمایه‌گذاران خصوصی دانست. به گفته او، بخش عمده‌ای از لکوموتیوها در اختیار راه‌آهن دولتی است و تا زمانی که زمینه رقابت منصفانه و حضور مؤثر بخش خصوصی فراهم نشود، نمی‌توان انتظار داشت ظرفیت سرمایه‌گذاری به‌طور کامل فعال شود.  این بخش از سخنان رئیس کمیسیون عمران، یکی از مهم‌ترین موضوعات ساختاری همایش را آشکار کرد: صنعت ریلی برای رشد به سرمایه نیاز دارد، اما سرمایه‌گذار پیش از ورود، به اطمینان از ثبات مقررات، امکان رقابت و بازگشت سرمایه نیازمند است. در شرایطی که سوخت ارزان و سرعت بیشتر حمل جاده‌ای همچنان مزیت‌هایی برای رقیب جاده‌ای ایجاد می‌کند، راه‌آهن باید بتواند از نظر زمان، قیمت و قابلیت اطمینان خدمات، جایگاه رقابتی خود را تقویت کند.
 دیپلماسی ریلی و ضرورت پیوند فناوری با بهره‌وری 
 جبارعلی ذاکری، معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، توسعه دیپلماسی ریلی و ترانزیت بین‌المللی را از محورهای مهم برنامه‌های راه‌آهن عنوان کرد. او تأکید کرد شبکه ریلی منطقه باید به‌صورت یکپارچه دیده شود و هماهنگی ظرفیت‌ها در مرزها و مسیرهای بین‌المللی افزایش یابد.  ذاکری با اشاره به پیش‌بینی بیش از ۵۳۰ میلیون تن حمل‌ونقل بین‌المللی در محور شرق ـ  غرب تا افق ۲۰۳۰، بر ضرورت آمادگی شبکه ریلی ایران برای بهره‌گیری از ظرفیت بازار ترانزیت منطقه تأکید کرد.  او همچنین نقش دانشگاه‌ها و مراکز علمی را در ارتقای فناوری صنعت ریلی مهم دانست و گفت استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند بهره‌وری شبکه و ناوگان را حداقل ۱۵ درصد افزایش دهد. همکاری با دانشگاه علم و صنعت، شرکت‌های دانش‌بنیان و سرمایه‌گذاران، توسعه فناوری مولدهای مستقل برای لکوموتیوهای مسافری و استفاده از فناوری باتری از دیگر محورهای مورد اشاره مدیرعامل راه‌آهن بود.
 حکمرانی ریلی؛ حلقه اتصال برنامه‌ها و اجرا
 سیدابوالفضل بهره‌دار، رئیس انجمن مهندسی حمل‌ونقل ریلی ایران و دبیرکل همایش، حکمرانی ریلی و اصلاح ساختار مدیریتی را از پیش‌شرط‌های تحقق سهم ۳۰ درصدی حمل‌ونقل ریلی دانست. به اعتقاد او، هماهنگی قوانین، سیاست‌گذاری و مدیریت یکپارچه، در کنار توازن میان ریل و جاده، برای رسیدن به اهداف توسعه ضروری است.  بهره‌دار همچنین بر ضرورت ارتقای قابلیت اطمینان، کیفیت و پاسخگویی خدمات ریلی برای تقویت جایگاه این شیوه حمل‌ونقل تأکید کرد. توسعه قطارهای حومه‌ای و درون‌شهری، کاهش زمان سیر و فاصله حرکت قطارها و استفاده از ظرفیت ماده ۱۲ قانون رفع موانع تولید از دیگر موضوعات مطرح‌شده در سخنان او بود. وی همچنین جذب سرمایه خصوصی و توسعه سازوکارهایی مانند قطار کامل را برای گسترش فعالیت بخش غیردولتی ضروری دانست.
 سه تفاهم‌نامه؛ سه مسیر برای ورود سرمایه و فناوری
 در حاشیه این همایش، سه تفاهم‌نامه با محوریت توسعه زیرساخت، تأمین ناوگان و بازسازی لکوموتیوها به امضا رسید.  نخستین تفاهم‌نامه میان شرکت راه‌آهن  و سازمان انرژی‌های تجدیدپذیر و بهره‌وری انرژی برق (ساتبا) برای احداث نیروگاه‌های خورشیدی در اراضی غیرعملیاتی ایستگاه‌های راه‌آهن با مشارکت بخش خصوصی منعقد شد.  در تفاهم‌نامه دوم، راه‌آهن و شرکت نیروآفرین انرژی ارس بر سرمایه‌گذاری، تأمین و بهره‌برداری از ۳۶ لکوموتیو تمام‌باتری باری و مسافری با مشارکت کنسرسیومی ایرانی و خارجی توافق کردند.  سومین تفاهم‌نامه نیز میان راه‌آهن و گروه فناور و سرمایه‌گذار متشکل از شرکت‌های سدید فام و صنایع الکترونیک قدرت رضوان، با هدف بازسازی ۲۴ لکوموتیو متوقف و بازگرداندن آن‌ها به چرخه بهره‌برداری امضا شد.  همچنین در پیام رئیس‌جمهور به همایش، اتصال ریلی ایران به چین به‌عنوان افقی تازه برای تجارت منطقه‌ای مورد توجه قرار گرفت. در این پیام، افزایش سهم ریل در مدیریت ناترازی انرژی، تکمیل کریدورها، اتصال بنادر و مراکز تولیدی، توسعه همکاری با کشورهای همسایه و ارتقای ترانزیت برای ایجاد درآمد ارزی پایدار از ضرورت‌های پیش‌روی کشور عنوان شد.
 از تفاهم تا اعتماد؛ مسئله اصلی پیش‌روی راه‌آهن*
 مجموع مباحث مطرح‌شده در همایش نشان می‌دهد صنعت ریلی ایران از نظر اهداف و ظرفیت‌های توسعه‌ای با کمبود برنامه مواجه نیست؛ مسئله اصلی، چگونگی تبدیل این اهداف به پروژه‌های اجرایی و پایدار است. فاصله میان سهم فعلی ریل و هدف برنامه هفتم، کمبود لکوموتیو، محدودیت منابع و موانع مشارکت بخش خصوصی، مسائلی به‌هم‌پیوسته‌اند و حل هر یک به پیشرفت دیگری وابسته است.
 از این منظر، تفاهم‌نامه‌های امضاشده را می‌توان نشانه‌ای از توجه راه‌آهن به استفاده از ظرفیت سرمایه، فناوری و توان اجرایی بیرون از مجموعه دولتی دانست. این رویکرد زمانی به نتیجه خواهد رسید که مشارکت بخش خصوصی از سطح توافق‌های اولیه فراتر رود و به اعتماد متقابل، تقسیم روشن مسئولیت‌ها، ثبات مقررات و فرصت واقعی فعالیت اقتصادی منتهی شود.
 همایش نوزدهم، بیش از هر چیز این پیام را برجسته کرد که آینده راه‌آهن ایران نه صرفاً با افزایش طول خطوط، بلکه با پیوند زیرساخت، ناوگان، فناوری، مدیریت و سرمایه‌گذاری رقم خواهد خورد؛ مسیری که پیمودن آن به هم‌افزایی همه بازیگران صنعت حمل‌ونقل 
نیاز دارد.