«سرآمد» تحلیل می‌دهد؛

«کریدور عراق» رقیب جدی مسیر ترانزیتی ایران به اروپا

اتصال بندر فاو به ترکیه، معادلات حمل‌ونقل منطقه را تغییر می‌دهد 



​​​​​​​گروه اقتصاد بین‌الملل - امید اسماعیلی - عراق با اجرای پروژه راه توسعه و اتصال بندر بزرگ فاو به شبکه جاده‌ای و ریلی ترکیه، در پی تبدیل شدن به یکی از کانون‌های اصلی ترانزیت کالا و مسافر میان آسیا و اروپاست؛ طرحی که در صورت تکمیل، می‌تواند معادلات حمل‌ونقل منطقه را تغییر دهد و سهم مسیرهای سنتی، از جمله کریدور عبوری از ایران، را تحت تأثیر قرار دهد. در شرایطی که کشورهای منطقه با سرمایه‌گذاری گسترده در زیرساخت‌های حمل‌ونقل به دنبال جذب جریان تجارت بین‌المللی هستند، نگرانی‌ها درباره کاهش مزیت ترانزیتی ایران در برابر مسیر جدید عراق بیش از گذشته مطرح شده است.
به گزارش اقتصادسرآمد، پروژه راه توسعه عراق با محوریت بندر بزرگ فاو در جنوب این کشور طراحی شده و قرار است از طریق شهرهای دیوانیه، نجف، کربلا، بغداد و موصل به مرز ترکیه متصل شود. این طرح شامل حدود هزار و ۲۰۰ کیلومتر جاده دوطرفه و خطوط راه‌آهن است و هدف نهایی آن ایجاد مسیری مستقیم برای انتقال کالا و مسافر به ترکیه و از آنجا به اروپا از طریق بنادر و شبکه حمل‌ونقل این کشور است.
بندر بزرگ فاو که در سواحل جنوبی عراق و در مجاورت خلیج فارس قرار دارد، یکی از مهم‌ترین طرح‌های زیرساختی این کشور به شمار می‌رود. ساخت این بندر با مشارکت شرکت‌های خارجی و با سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری دنبال شده و پس از تکمیل، قرار است ظرفیت قابل توجهی برای پذیرش کشتی‌های بزرگ کانتینری و توسعه فعالیت‌های تجاری عراق فراهم کند.
این بندر در محدوده‌ای به وسعت حدود ۵۴ کیلومتر مربع احداث می‌شود و برنامه‌هایی برای ایجاد مناطق صنعتی، تجاری، گردشگری و خدماتی در اطراف آن در نظر گرفته شده است. موج‌شکن بزرگ بندر فاو نیز با طول بیش از ۱۴ کیلومتر از سازه‌های شاخص این پروژه محسوب می‌شود.
عراق در کنار توسعه زیرساخت‌های بندری، برنامه گسترده‌ای برای ایجاد شبکه ریلی و جاده‌ای در دستور کار قرار داده است. راه توسعه قرار است علاوه بر جابه‌جایی کالا، امکان انتقال مسافر، اتصال مراکز صنعتی و توسعه زیرساخت‌های انرژی را نیز فراهم کند. مقام‌های عراقی همچنین از برنامه‌هایی برای راه‌اندازی قطارهای سریع‌السیر با سرعت پیش‌بینی‌شده ۳۰۰ کیلومتر در ساعت سخن گفته‌اند.
به گفته مدیرکل شرکت بنادر عراق، هدف از اجرای این پروژه تنها انتقال کالا و مسافر نیست، بلکه ایجاد بستری برای توسعه مناطق مختلف این کشور و اتصال قطب‌های اقتصادی و صنعتی به یکدیگر است. او همچنین به امکان توسعه خطوط انتقال نفت و گاز در چارچوب این طرح اشاره کرده است.

عراق در مسیر تبدیل شدن به هاب ترانزیتی
اهمیت راهبردی پروژه فاو زمانی بیشتر مشخص می‌شود که آن را در چارچوب رقابت کشورهای منطقه برای دستیابی به بازارهای اروپا بررسی کنیم. عراق با برخورداری از موقعیت جغرافیایی مناسب میان خلیج فارس و ترکیه، تلاش دارد از طریق این کریدور، مسیر تازه‌ای برای انتقال کالا از شرق به غرب ایجاد کند.
این کشور در سال‌های گذشته با محدودیت‌های زیرساختی و فرسودگی شبکه حمل‌ونقل مواجه بوده است، اما دولت عراق امیدوار است با تکمیل پروژه‌های جاده‌ای، ریلی و بندری، جایگاه خود را در زنجیره تجارت منطقه‌ای ارتقا دهد.
از سوی دیگر، اتصال شبکه ریلی عراق به ترکیه می‌تواند زمینه جابه‌جایی مسافران، گردشگران و زائران را نیز فراهم کند. مقام‌های عراقی از برنامه‌هایی برای احیای ارتباطات ریلی با کشورهای همسایه و توسعه مسیرهای بین‌المللی سخن گفته‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد راه توسعه صرفاً یک پروژه بندری یا حمل کالا نیست، بلکه بخشی از برنامه بلندمدت عراق برای گسترش ارتباطات اقتصادی و منطقه‌ای است.

هشدار درباره کاهش سهم ترانزیتی ایران
 در همین حال، توسعه بندر فاو و اتصال آن به ترکیه، نگرانی‌هایی را درباره آینده جایگاه ایران در شبکه ترانزیت منطقه ایجاد کرده است. رضا رستمی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل، ترانزیت و لجستیک اتاق بازرگانی ایران، با اشاره به پیامدهای این پروژه معتقد است بهره‌برداری از کریدور عراق می‌تواند سهم ایران از حمل‌ونقل کالا به مقصد اروپا را کاهش دهد.
 او در این رابطه اظهار کرده است: توسعه بندر فاو و بهره‌برداری کامل از آن، تردید بسیار جدی برای ترانزیت ایران ایجاد می‌کند. این طرح می‌تواند ارتباط زمینی ایران با ترکیه را تحت تأثیر قرار دهد و مسیر جایگزینی از طریق عراق و شبکه حمل‌ونقل آن به وجود آورد.  به گفته رستمی، عراق توجه ویژه‌ای به توسعه بنادر و گسترش ارتباطات تجاری خود با اروپا دارد، در حالی که ایران نتوانسته متناسب با ظرفیت‌های جغرافیایی و زیرساختی خود از فرصت‌های موجود استفاده کند.
وی با اشاره به شرایط تجاری دو کشور افزود: عراق با محدودیت‌های تحریمی مشابه ایران مواجه نیست و می‌تواند ارتباطات تجاری خود را با اروپا توسعه دهد. این موضوع در کنار سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل‌ونقل، به این کشور امکان می‌دهد مسیرهای تازه‌ای برای صادرات و واردات ایجاد کند.
رئیس کمیسیون حمل‌ونقل، ترانزیت و لجستیک اتاق بازرگانی ایران همچنین معتقد است توسعه این کریدور می‌تواند موقعیت عراق را در رقابت با مسیرهای سنتی منطقه تقویت کند و حتی بخشی از جریان حمل‌ونقل کالا را که پیش از این از مسیرهای دیگری عبور می‌کرد، به سمت خود جذب کند.

ترکیه و عراق؛ همکاری تازه در رقابت ترانزیتی
 یکی دیگر از ابعاد مهم پروژه راه توسعه، همکاری ترکیه و عراق در ایجاد مسیر جایگزین برای ارتباط با بازارهای بین‌المللی است. ترکیه به‌عنوان یکی از دروازه‌های اصلی ورود کالا به اروپا، از توسعه ارتباطات ریلی و جاده‌ای با عراق منافع اقتصادی قابل توجهی به دست خواهد آورد. در حال حاضر بخش مهمی از مبادلات زمینی ایران و ترکیه از طریق ناوگان کامیونی انجام می‌شود؛ اما ایجاد مسیر ریلی و جاده‌ای جدید میان عراق و ترکیه می‌تواند بخشی از جریان حمل‌ونقل منطقه را به این کریدور منتقل کند. رستمی در این زمینه تأکید کرد: ترکیه می‌تواند با ایجاد یک مسیر مشترک با عراق، راه جدیدی برای اتصال به بازارهای منطقه و اروپا فراهم کند. این اتفاق قطعاً بر روابط ترانزیتی ایران و ترکیه تأثیر خواهد گذاشت؛ چراکه در حوزه حمل‌ونقل، ایجاد مسیرهای جدید معمولاً بر سهم و مزیت مسیرهای پیشین اثر می‌گذارد. او با اشاره به سرعت پیشرفت پروژه فاو خاطرنشان کرد: عراق با جدیت به دنبال توسعه ظرفیت‌های دریایی و بندری خود است و در این زمینه هشدارهای متعددی نیز مطرح شده است. ایران می‌توانست با تکیه بر ظرفیت‌های جغرافیایی و زیرساختی خود، واکنش مؤثرتری نشان دهد و برای حفظ جایگاه ترانزیتی‌اش برنامه‌ریزی کند.

«رقابت کریدورها» آزمونی برای سیاست ترانزیتی ایران
 آنچه در پروژه بندر فاو و راه توسعه عراق اهمیت دارد، شکل‌گیری رقابتی منطقه‌ای برای جذب جریان کالا و تجارت میان آسیا و اروپاست. در چنین شرایطی، کشورهایی که زودتر زیرساخت‌های خود را تکمیل کنند و خدمات حمل‌ونقل سریع‌تر، ارزان‌تر و قابل اتکاتری ارائه دهند، از مزیت بیشتری در جذب صاحبان کالا و شرکت‌های لجستیکی برخوردار خواهند شد. برای ایران نیز مسئله تنها رقابت با یک مسیر جدید نیست؛ بلکه ضرورت بازنگری در سیاست‌های ترانزیتی، رفع موانع زیرساختی، تسهیل تشریفات مرزی و تقویت همکاری‌های منطقه‌ای مطرح است. موقعیت جغرافیایی ایران همچنان ظرفیت مهمی برای اتصال کشورهای آسیای مرکزی، خلیج فارس و اروپا فراهم می‌کند، اما حفظ این مزیت به سرمایه‌گذاری، هماهنگی دستگاه‌های مسئول و ارائه خدمات رقابتی وابسته است.
پروژه فاو نشان می‌دهد کشورهای همسایه برای تصاحب سهم بیشتری از بازار ترانزیت منطقه منتظر نمانده‌اند. اکنون پرسش اصلی این است که ایران تا چه اندازه می‌تواند از ظرفیت‌های موجود برای حفظ جایگاه خود در این رقابت استفاده کند؛ رقابتی که نتیجه آن می‌تواند بر آینده تجارت خارجی و درآمدهای ترانزیتی کشور اثرگذار باشد. 
«کریدور عراق» رقیب جدی مسیر ترانزیتی ایران به اروپا
ارسال دیدگاه
اخبار روز
ضمیمه