اقتصادسرآمد- امید اسماعیلی- سال‌ها پیش زمانی که طرح احداث بندر کاسپین در منطقه آزاد انزلی مطرح شد، منتقدان بسیاری نسبت به ضرورت و توجیه اقتصادی آن تردید داشتند. برخی معتقد بودند شمال کشور از ظرفیت بندری کافی برخوردار است و ایجاد بندری جدید، صرفاً به افزایش هزینه‌های زیرساختی منجر خواهد شد. اما اکنون و در شرایطی که کریدورهای ترانزیتی منطقه اهمیت بیشتری یافته‌اند و پدیده پسروی آب دریای خزر به یکی از دغدغه‌های اصلی بنادر شمالی تبدیل شده است، بندر کاسپین به تدریج جایگاه خود را در معادلات لجستیکی کشور تثبیت می‌کند.

به گزارش اقتصادسرآمد، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد انزلی در نشست خبری با خبرنگاران رسانه‌های جمعی در پایتخت، با ارائه آمار عملکردی این بندر اعلام کرد که در سال گذشته حدود ۷۶۰ هزار تن کالا در بندر کاسپین تخلیه و بارگیری شده که نسبت به دوره قبل رشد قابل توجهی را نشان می‌دهد. به گفته وی، روند افزایشی عملکرد بندر در سال جاری نیز ادامه یافته و رشد حدود ۳۵ درصدی ثبت شده است.
این آمار در شرایطی اعلام می‌شود که سیاست‌گذاران حوزه حمل‌ونقل طی سال‌های اخیر تلاش کرده‌اند سهم بنادر شمالی را در تجارت خارجی و ترانزیت کشور افزایش دهند؛ موضوعی که با تحولات اخیر منطقه و ضرورت تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری، اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

کاسپین و مزیتی به نام آبخور پایدار
یکی از مهم‌ترین محورهای مطرح شده در این نشست، مسئله پسروی آب دریای خزر بود؛ موضوعی که طی سال‌های اخیر فعالیت بسیاری از بنادر و اسکله‌های شمال کشور را تحت تأثیر قرار داده است.
مدیرعامل منطقه آزاد انزلی با اشاره به شرایط فعلی خزر تأکید کرد که بندر کاسپین کمترین تأثیر را از این پدیده پذیرفته و به همین دلیل می‌تواند در آینده نقش پررنگ‌تری در حمل‌ونقل دریایی شمال کشور ایفا کند.
این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که بسیاری از فعالان دریایی معتقدند کاهش تراز آب خزر در سال‌های آینده یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیرساختی بنادر شمالی خواهد بود. از این منظر، برخورداری بندر کاسپین از شرایط مناسب آبخور می‌تواند به یک مزیت راهبردی برای این بندر تبدیل شود.
رشد بندر کافی نیست
با وجود رشد عملکرد بندری، بخش مهمی از اظهارات مدیرعامل منطقه آزاد انزلی به چالش‌هایی اختصاص داشت که همچنان مانع بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های ایجاد شده هستند.
وی با تأکید بر نیاز بنادر شمال به کشتی‌های رو-رو، کانتینری، فله مایع و حتی رو-روی ریلی، کمبود ناوگان دریایی را یکی از دغدغه‌های جدی توسعه تجارت در دریای خزر دانست.
در واقع اگرچه زیرساخت‌های بندری و اسکله‌ای در حال توسعه هستند، اما بدون تأمین ناوگان مناسب، امکان بهره‌برداری کامل از این ظرفیت‌ها وجود نخواهد داشت. تجربه بسیاری از کریدورهای بین‌المللی نیز نشان می‌دهد که توسعه زیرساخت بدون تأمین تجهیزات و ناوگان، نمی‌تواند به افزایش پایدار سهم بازار منجر شود.

حلقه ناتمام ریل
موضوع دیگری که در این نشست مورد اشاره قرار گرفت، وضعیت اتصال ریلی به بندر کاسپین بود.
اگرچه پروژه‌های متعددی برای اتصال شبکه ریلی کشور به بنادر شمالی اجرا شده، اما هنوز برخی حلقه‌های تکمیلی باقی مانده است. مدیرعامل منطقه آزاد انزلی با اشاره به برخی نواقص موجود، بر ضرورت تکمیل سریع‌تر زیرساخت‌های ریلی تأکید کرد.
از نگاه کارشناسان حمل‌ونقل، ارزش واقعی بندر کاسپین زمانی آشکار خواهد شد که ارتباط مؤثر و بدون وقفه میان دریا، ریل و جاده برقرار شود. در غیر این صورت، بخشی از ظرفیت‌های ایجاد شده همچنان بلااستفاده باقی خواهد ماند.

حمل یکسره؛ حلقه مفقوده بهره‌وری
یکی از برنامه‌هایی که در این نشست مورد تأکید قرار گرفت، توسعه حمل یکسره کالا از کشتی به شبکه ریلی بود.
این مدل که در بسیاری از بنادر پیشرفته جهان اجرا می‌شود، زمان توقف کالا را کاهش داده و هزینه‌های لجستیکی را به حداقل می‌رساند. مدیرعامل منطقه آزاد انزلی معتقد است توسعه تجهیزات بندری و ریلی در بندر کاسپین می‌تواند زمینه اجرای گسترده‌تر این شیوه حمل‌ونقل را فراهم کند.
در شرایطی که رقابت میان کریدورهای منطقه‌ای روزبه‌روز فشرده‌تر می‌شود، کاهش زمان و هزینه جابه‌جایی کالا می‌تواند یکی از عوامل تعیین‌کننده در جذب بار ترانزیتی باشد.

فرودگاه و راه آهن رشت؛ ضلع مهم هاب لجستیکی شمال
بخش دیگری از سخنان مدیرعامل منطقه آزاد انزلی به ظرفیت‌های حمل‌ونقل هوایی اختصاص داشت.
وی با اشاره به ضرورت توسعه فرودگاه رشت اعلام کرد که باند فعلی فرودگاه پاسخگوی نیازهای آتی نیست و باید افزایش یابد. همچنین توسعه انبارهای بار هوایی و زیرساخت‌های لجستیکی مرتبط با فرودگاه را از الزامات آینده دانست.
از منظر برنامه‌ریزی حمل‌ونقل، آنچه در سخنان مدیرعامل منطقه آزاد انزلی قابل توجه بود، نگاه یکپارچه به سه زیرساخت اصلی شمال کشور یعنی بندر کاسپین، راه‌آهن رشت و فرودگاه رشت است.
در واقع هدف نهایی، ایجاد یک هاب لجستیکی چندوجهی است که بتواند خدمات دریایی، ریلی و هوایی را به صورت همزمان ارائه دهد.

کریدور شمال ـ جنوب و فرصت پیش رو
منطقه آزاد انزلی و بندر کاسپین در سال‌های اخیر به یکی از نقاط مهم کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب تبدیل شده‌اند؛ مسیری که ایران را به روسیه، قفقاز، آسیای مرکزی و بازارهای اوراسیا متصل می‌کند.
افزایش تعاملات تجاری با روسیه و قزاقستان، توسعه حمل‌ونقل کانتینری و تلاش برای فعال‌سازی مسیرهای ریلی و دریایی جدید، همگی در همین چارچوب قابل ارزیابی است.
با این حال، تجربه نشان داده است که موفقیت کریدورها تنها به ساخت بندر یا خط آهن وابسته نیست؛ بلکه تکمیل زنجیره لجستیکی، تأمین ناوگان، ایجاد مراکز پشتیبانی و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت آن‌ها دارد.

جمع‌بندی
نشست خبری مدیرعامل منطقه آزاد انزلی نشان داد که بندر کاسپین از مرحله اثبات ضرورت عبور کرده و اکنون وارد مرحله رقابت برای ایفای نقش مؤثرتر در شبکه حمل‌ونقل کشور شده است. رشد عملیات بندری، توسعه زیرساخت‌ها و برخورداری از مزیت نسبی در برابر پسروی آب خزر، فرصت مهمی را پیش روی این بندر قرار داده است.
با این حال، آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، تکمیل حلقه‌های باقی‌مانده زنجیره لجستیک است؛ از تأمین ناوگان دریایی و توسعه حمل یکسره گرفته تا تکمیل زیرساخت‌های ریلی و ارتقای ظرفیت‌های حمل‌ونقل هوایی.
اقتصادسرآمد معتقد است آینده تجارت و ترانزیت در شمال کشور نه صرفاً در توسعه یک بندر، بلکه در شکل‌گیری یک شبکه یکپارچه لجستیکی نهفته است؛ شبکه‌ای که بندر کاسپین، راه‌آهن رشت و فرودگاه رشت سه ضلع اصلی آن را تشکیل می‌دهند.