اقتصادسرآمد- مرجان کریمی - سواحل مَکُران طی سال‌های اخیر از یک منطقه کمتر برخوردار جغرافیایی به یکی از مهم‌ترین محورهای راهبردی توسعه صنایع کشور تبدیل شده است؛ پهنه‌ای که به دلیل دسترسی مستقیم به آب‌های آزاد، نزدیکی به مسیرهای تجارت جهانی، ظرفیت‌های گسترده دریایی، شیلاتی، معدنی و صنعتی، می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در آینده اقتصاد ایران ایفا کند. با این حال، تبدیل ظرفیت‌های بالقوه مَکُران به فرصت‌های اقتصادی واقعی، نیازمند حضور نهادهای توسعه‌گر، سرمایه‌گذاری هدفمند و ایجاد زیرساخت‌های تولیدی است. در همین چارچوب، سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) طی بیش از یک دهه گذشته با اجرای «طرح کمک‌های فنی و اعتباری برای ایجاد و توسعه مجتمع‌های تولیدی صادرات‌گرا در سواحل جاسک تا گواتر»، تلاش کرده است بخشی از موانع حضور سرمایه‌گذاران بخش خصوصی در این منطقه را کاهش دهد.

به گزارش اقتصادسرآمد، این طرح را می‌توان یکی از تجربه‌های مهم ورود یک نهاد توسعه صنعتی به عرصه توسعه منطقه‌ای دانست؛ برنامه‌ای که هدف آن صرفاً ایجاد چند واحد تولیدی نبوده، بلکه تلاش داشته زمینه شکل‌گیری یک جریان پایدار سرمایه‌گذاری و فعالیت اقتصادی در شرق سواحل جنوبی کشور را فراهم کند.

«ایدرو» از توسعه صنعتی تا توسعه منطقه‌ای
مأموریت اصلی ایدرو از زمان شکل‌گیری، توسعه صنایع، نوسازی ظرفیت‌های تولیدی و حمایت از شکل‌گیری بخش‌های صنعتی جدید در کشور بوده است. ورود این سازمان به موضوع توسعه مَکُران نیز بر همین مبنا صورت گرفت؛ چرا که توسعه صنعتی مناطق کمتر برخوردار بدون حضور نهادهایی که بتوانند ریسک اولیه سرمایه‌گذاری را کاهش دهند، با دشواری‌های جدی مواجه است.
منطقه مَکُران با وجود برخورداری از مزیت‌های طبیعی و ژئوپلیتیکی، سال‌ها با چالش‌هایی همچون کمبود زیرساخت، فاصله از مراکز صنعتی، محدودیت منابع مالی و پایین بودن جذابیت سرمایه‌گذاری برای بخش خصوصی مواجه بود.
در چنین شرایطی، ایدرو با استفاده از ابزار «کمک‌های فنی و اعتباری» تلاش کرد هزینه ورود سرمایه‌گذاران به منطقه را کاهش دهد. پرداخت بخشی از سود تسهیلات بانکی، در واقع به عنوان یک مشوق اقتصادی طراحی شد تا سرمایه‌گذارانی که اجرای پروژه در مَکُران را دارای ریسک بالاتری نسبت به سایر مناطق می‌دانند، انگیزه بیشتری برای حضور پیدا کنند.

«طرح جاسک تا گواتر» ابزار تحریک سرمایه‌گذاری
طرح ایجاد و توسعه مجتمع‌های تولیدی صادرات‌گرا در سواحل جاسک تا گواتر از برنامه پنجم توسعه آغاز شد و در برنامه هفتم پیشرفت نیز استمرار یافت.
محدوده اجرای این طرح شهرستان‌های جاسک و سیریک در استان هرمزگان و شهرستان‌های چابهار و کنارک در استان سیستان و بلوچستان را دربر می‌گیرد؛ مناطقی که در کنار ظرفیت‌های دریایی، از قابلیت‌های قابل توجهی در حوزه شیلات، صنایع تبدیلی، معدن، تجارت و ترانزیت برخوردار هستند.
هدف اصلی طرح، حمایت از ایجاد، توسعه، نوسازی و بهسازی واحدهای تولیدی و همچنین توسعه صنایع دریایی، به‌ویژه ساخت شناورهای مورد نیاز منطقه بوده است.
در این چارچوب، سرمایه‌گذاران بخش خصوصی و تعاونی می‌توانند پس از تأیید طرح توسط بانک عامل و سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران، از یارانه سود تسهیلات بهره‌مند شوند؛ حمایتی که تلاش دارد فاصله میان هزینه واقعی سرمایه‌گذاری و توان مالی فعالان اقتصادی را کاهش دهد.

دستاوردهای یک دهه حمایت صنعتی
بررسی عملکرد این طرح نشان می‌دهد که حمایت‌های انجام‌شده توانسته بخشی از جریان سرمایه‌گذاری را در منطقه فعال کند.بر اساس آمار ارائه‌شده، تاکنون ۲۹ طرح در قالب این برنامه مورد حمایت قرار گرفته که مجموع سرمایه‌گذاری انجام‌شده در آنها به بیش از ۵۵ هزار میلیارد ریال رسیده است.
همچنین ۲۶ پروژه به مرحله بهره‌برداری رسیده و سه پروژه دیگر در حال اجراست. این طرح‌ها حدود ۹۹۰ فرصت شغلی مستقیم و نزدیک به چهار هزار فرصت شغلی غیرمستقیم ایجاد کرده‌اند.
بخش مهمی از پروژه‌های اجراشده به حوزه‌هایی مانند فرآوری ماهی و میگو، تولید خوراک آبزیان، تکثیر بچه میگو، تولید تور ماهیگیری، صنایع غذایی، بسته‌بندی، صنایع معدنی، تولید محصولات پلیمری و صنایع تبدیلی اختصاص یافته است.
این دستاوردها نشان می‌دهد که حمایت‌های محدود اعتباری توانسته نقش اهرمی ایفا کند و منابع بیشتری از بخش خصوصی را به سمت منطقه هدایت نماید.

«اقتصاد دریا» از تولید ساحلی تا زنجیره کامل دریایی
یکی از ویژگی‌های مهم نگاه ایدرو در این طرح، توجه به بخش دریایی و ساخت شناور در کنار صنایع تولیدی بوده است در این میان، ساخت نخستین شناور پشتیبان صیادیکشور توسط صنایع کشتی‌سازی داخلی، یکی از نمونه‌های شاخص این رویکرد محسوب می‌شود. این پروژه نشان داد که ظرفیت داخلی کشور برای طراحی و ساخت شناورهای تخصصی وجود دارد و می‌توان بخشی از نیازهای ناوگان دریایی را از طریق توان داخلی تأمین کرد.
با این حال، تجربه اجرای طرح جاسک تا گواتر یک واقعیت مهم را نیز آشکار کرده است؛ توسعه اقتصاد دریامحور نیازمند زنجیره‌ای فراتر از واحدهای تولیدی پراکنده است.
«مَکُران» برای تبدیل شدن به قطب اقتصاد دریاپایه، نیازمند توسعه همزمان صنایع کشتی‌سازی، تعمیرات شناور، خدمات بندری، لجستیک دریایی، صنایع فراساحلی، زنجیره سرد صادرات آبزیان و صنایع پشتیبان تجارت دریایی است. به بیان دیگر، گام نخست توسعه با ایجاد واحدهای تولیدی برداشته شده، اما گام بعدی باید ایجاد یک اکوسیستم صنعتی ـ دریایی باشد.

چالش‌های مسیر توسعه «مَکُران»

با وجود دستاوردهای موجود، اجرای طرح با چالش‌هایی نیز همراه بوده است. فرآیندهای طولانی بانکی، سخت‌گیری در پذیرش وثایق، دشواری اعتبارسنجی سرمایه‌گذاران محلی، محدودیت زیرساخت‌های منطقه و افزایش هزینه‌های سرمایه‌گذاری از جمله موانعی است که در مسیر اجرای پروژه‌ها قرار داشته است.
واقعیت این است که سرمایه‌گذاری در مناطق کمتر برخوردار، تنها با مشوق مالی محقق نمی‌شود. سرمایه‌گذار علاوه بر تسهیلات، به زیرساخت مطمئن، انرژی پایدار، دسترسی حمل‌ونقلی و خدمات پشتیبان نیاز دارد.
از این منظر، موفقیت کامل برنامه‌های توسعه مَکُران نیازمند هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف اجرایی است؛ زیرا توسعه صنعتی بدون توسعه زیرساختی امکان تحقق کامل ندارد.

مرحله جدید مأموریت ایدرو در مَکُران
تجربه بیش از یک دهه اجرای طرح جاسک تا گواتر نشان می‌دهد که ایدرو توانسته نقش مهمی در آغاز مسیر صنعتی‌شدن مَکُران ایفا کند؛ اما آینده این نقش باید متناسب با مرحله جدید توسعه منطقه تعریف شود.
اگر مرحله نخست، ایجاد اعتماد در میان سرمایه‌گذاران و شکل‌دهی نخستین واحدهای تولیدی بوده است، مرحله دوم باید به سمت پروژه‌های بزرگ‌تر و پیشران حرکت کند. در این مرحله، ایدرو می‌تواند نقش خود را از حمایت مالی پروژه‌های منفرد به سمت طراحی و هدایت زنجیره‌های صنعتی تغییر دهد.
توسعه خوشه‌های صنایع دریایی، حمایت از ساخت و تعمیر شناور، ایجاد پیوند میان بندر چابهار و صنایع تولیدی، تقویت صادرات محصولات دریایی و هدایت سرمایه‌ها به سمت صنایع دارای ارزش افزوده بالا، می‌تواند مسیر جدید حضور ایدرو در مَکُران باشد.

«مَکُران» نیازمند جهش دوم توسعه
تحلیل «اقتصادسرآمد» نشان می‌دهد طرح ایجاد و توسعه مجتمع‌های تولیدی صادرات‌گرا در سواحل جاسک تا گواتر، تجربه‌ای مهم در استفاده از ابزارهای توسعه‌ای برای فعال‌سازی مناطق کمتر برخوردار بوده است.
ایدرو با این طرح توانسته بخشی از موانع سرمایه‌گذاری را کاهش دهد، اشتغال ایجاد کند و زمینه شکل‌گیری فعالیت‌های تولیدی در منطقه‌ای راهبردی را فراهم آورد.
اما مَکُران برای رسیدن به جایگاه واقعی خود در اقتصاد ملی و منطقه‌ای، نیازمند عبور از مرحله ایجاد واحدهای تولیدی کوچک و حرکت به سمت توسعه زنجیره‌های بزرگ اقتصاد دریامحور است.
آینده این منطقه زمانی رقم خواهد خورد که صنعت، بندر، حمل‌ونقل، لجستیک و تجارت دریایی در یک مسیر مشترک قرار گیرند.در این مسیر، «ایدرو» می‌تواند همچنان یکی از بازیگران اصلی توسعه مَکُران باقی بماند؛ نهادی که با تکیه بر تجربه صنعتی خود، ظرفیت آن را دارد که از یک حامی سرمایه‌گذاری، به یکی از طراحان اصلی معماری صنعتی آینده سواحل جنوب شرق کشور تبدیل شود.