به گزارش اقتصادسرآمد، به نظر می‌رسد که نقشه آلودگی نفتی در آب‌های پیرامون تنگه هرمز در حال تغییر است. در حالی که طی هفته‌های گذشته نام قشم و هنگام بیش از دیگر نقاط در گزارش‌های مربوط به آلودگی نفتی مطرح بود، حالا گزارش‌های رسمی از مشاهده گلوله‌های نفتی در سواحل بندرعباس، جزیره هرمز، میناب و سیریک حکایت دارد؛ آلودگی‌هایی که در برخی نقاط به محدوده‌های حساس ساحلی و حتی دهانه کانال‌های مزارع پرورش میگو رسیده است. همزمان، در سوی دیگر آب‌های منطقه، تصاویر ماهواره‌ای از یک لکه نفتی گسترده در نزدیکی جزایر حلانیات عمان خبر می‌دهد.
در حال حاضر نکته دارای اهمیت این است که بدانیم با گسترش جغرافیایی یک آلودگی نفتی در خلیج فارس و تنگه هرمز روبه‌رو هستیم یا این آلودگی‌های اخیر مجموعه‌ای از حوادث با منشأهای متفاوت را شامل می‌شود. در همین ارتباط فتحی، کارشناس محیط زیست دریایی در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «پاسخ قطعی درباره منشا آلودگی‌های نفتی در سواحل قشم و سواحل دیگر استان هرمزگان، از جمله در میناب، سیریک و بندرعباس تا بررسی دقیق امکان‌پذیر نیست؛ اما داده‌های موجود و صحبت‌های مسئولان محیط زیست هرمزگان نشان می‌دهد که برای بررسی این پدیده دیگر نباید تنها به یک نقطه ساحلی اکتفا کرد و باید نقاط مختلف را مورد بررسی قرار داد».

آلودگی در سواحل هرمزگان
جدیدترین گزارش رسمی درباره گسترش جغرافیایی آلودگی نفتی، مربوط به سواحل بندرعباس است. خبرگزاری مهر ۲۵ شهریور به نقل از حبیب مسیحی تازیانی، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان، از مشاهده گلوله‌های متراکم نفتی در سواحل سورو و گلشهر بندرعباس خبر داد. به گفته مدیرکل حفاظت محیط‌زیست هرمزگان، موارد مشابه در جزیره هرمز و میناب نیز مشاهده شده است. اما بخش مهم‌تر این گزارش به شهرستان سیریک مربوط می‌شود؛ جایی که گلوله‌های نفتی به دهانه برخی کانال‌های مزارع پرورش میگو رسیده و حجم آلودگی در این منطقه «قابل توجه» توصیف شده است.
عملیات مهار و جمع‌آوری آلودگی با همکاری اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست، شیلات، فرمانداری سیریک، اداره‌کل بنادر و دریانوردی و مدیریت بحران استان آغاز شده است. به گفته مسئولان، استفاده از پدها و تجهیزات جاذب برای جمع‌آوری آلودگی در دستور کار قرار گرفته و همزمان بررسی‌های کارشناسی برای ارزیابی ابعاد آلودگی ادامه دارد. این گزارش از یک جهت اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ آلودگی دیگر فقط در سطح آب یا در سواحل دور از فعالیت‌های اقتصادی مشاهده نشده، بلکه به محدوده‌ای رسیده است که آبزی‌پروری و تولید میگو در آن جریان دارد.

یک حادثه، چند نقطه یا چند منشأ؟
فتحی، کارشناس محیط زیست دریایی در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «گسترش نقاط گزارش شده درباره مشاهده آلودگی‌های نفتی، به تنهایی نمی‌تواند ثابت کند که تمام آلودگی‌های مشاهده شده از یک منشأ مشخص هستند. در واقع، تفاوت میان شکل و ماهیت آلودگی‌ها، فاصله جغرافیایی نقاط آلوده و وقوع همزمان چند حادثه دریایی، احتمال وجود چند منشأ مستقل را نیز مطرح می‌کند».
در مورد آلودگی نفتی مشاهده شده در سواحل جزایر قشم و هنگام، گزارش دانشگاه سازمان ملل (UNU-INWEH) از مشاهده یک لکه نفتی حدود ۱۰۰ کیلومترمربع در آب‌های اطراف این دو جزیره در تصاویر ماهواره‌ای ۱۰ اوت خبر داده است. این نهاد در همان گزارش، یک رویداد نفتی در نزدیکی سواحل ایران را از حادثه دیگری در جنوب عمان تفکیک کرده است.
از طرف دیگر، در نزدیکی جزایر حلانیات عمان، لکه‌ای به وسعت حدود ۳۰۰ کیلومترمربع در تصاویر ماهواره‌ای ۷ اوت مشاهده شد. این لکه به حادثه یک نفتکش در آب‌های جنوب عمان ارتباط داده شده است. این دو رویداد نشان می‌دهند که در فاصله‌ای نه‌چندان دور از یکدیگر، امکان شکل‌گیری آلودگی‌های نفتی با منشأهای متفاوت وجود دارد. بنابراین، نمی‌توان صرفاً بر اساس نزدیکی جغرافیایی، تمام آلودگی‌های گزارش‌شده در منطقه را به یک حادثه نسبت داد.

ردپای حوادث دریایی در سواحل
در ماه‌های اخیر تعداد قابل توجهی حادثه دریایی در محدوده تنگه هرمز، خلیج فارس و دریای عمان ثبت شده است؛ اما همه این حوادث به آلودگی نفتی منجر نشده‌اند. براساس فهرست حوادث تأیید شده سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) تا ۱۵ سپتامبر، در ۱۲ سپتامبر کشتی EL GAIA در تنگه هرمز آسیب دیده و میزان احتمالی آلودگی آن نامشخص اعلام شده است. همچنین در ۱۰ سپتامبر کشتی ROMANCE در چهار مایلی غرب خصب عمان دچار آسیب شده و نشت نفت آن در دست بررسی اعلام شده است
 در مقابل، در مورد شماری دیگر از حوادث دریایی ثبت‌شده در آب‌های عمان و امارات، سازمان بین‌المللی دریانوردی صراحتاً اعلام کرده است که آلودگی گزارش نشده است. این تفاوت مهم است. افزایش حوادث دریایی الزاماً به معنای افزایش متناسب آلودگی نفتی نیست، اما در شرایطی که حجم رفت‌وآمد کشتی‌ها، انتقال نفت و فرآورده‌های نفتی و حضور شناورهای تجاری در منطقه بالاست، هر حادثه می‌تواند به یک کانون بالقوه آلودگی تبدیل شود.

اهمیت تعیین دقیق منشا آلودگی
یکی از مهم‌ترین چالش‌های فعلی، تعیین منشأ گلوله‌های نفتی (تاربال‌ها) مشاهده شده در سواحل هرمزگان است. ظاهر مشابه گلوله‌های نفتی در دو ساحل مختلف، به تنهایی نمی‌تواند ثابت کند که آنها از یک منبع آمده‌اند. نفت خام، سوخت سنگین کشتی‌ها، روغن‌های سوخته موتورخانه و فرآورده‌های نفتی، پس از ورود به آب دریا تحت تأثیر نور خورشید، دما، امواج، باد و جریان‌های دریایی تغییر می‌کنند و ممکن است در طول زمان ظاهر متفاوتی پیدا کنند.
فتحی، کارشناس محیط زیست دریایی در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «برای پاسخ دقیق به اینکه آلودگی‌های نفتی مشاهده شده در سواحل بندرعباس، هرمز، میناب و سیریک ارتباط مستقیم و مشخصی به آلودگی نفتی مشاهده شده در سواحل جزیره قشم و هنگام دارند؛ باید نمونه‌های برداشت شده از مناطق مختلف از نظر ترکیبات هیدروکربنی و اثر انگشت شیمیایی با یکدیگر مقایسه شوند».
 در کنار آزمایش‌های شیمیایی، اطلاعات ماهواره‌ای، مسیر حرکت شناورها، زمان مشاهده آلودگی و داده‌های مربوط به جریان‌های دریایی نیز اهمیت دارند. این کارشناس محیط زیست همچنین گفت: «اگر ترکیب شیمیایی نمونه‌های سواحل مختلف مشابه یکدیگر باشند و مدل‌های جریان دریایی نیز امکان انتقال آلودگی میان این مناطق را تأیید کند، فرضیه ارتباط میان آنها تقویت می‌شود. در مقابل، تفاوت ترکیبات شیمیایی می‌تواند نشانه آن باشد که آلودگی‌ها از منابع متفاوت وارد دریا شده‌اند».

تهدید نفت برای زیست‌بوم
اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بسیاری از نقاطی که اکنون در نقشه آلودگی قرار گرفته‌اند، از زیستگاه‌های حساس دریایی و ساحلی برخوردارند. قشم و هنگام در مجاورت زیستگاه‌های مرجانی، پهنه‌های جزرومدی و جنگل‌های حرا قرار دارند. حراها علاوه بر آنکه زیستگاه گونه‌های مختلف آبزی و پرندگان هستند، نقش مهمی در تثبیت رسوبات، کاهش فرسایش ساحلی و فراهم کردن مناطق زادآوری و تغذیه آبزیان دارند. نفت در چنین محیط‌هایی فقط روی سطح آب باقی نمی‌ماند. بخشی از آن می‌تواند به ریشه‌های حرا و رسوبات ساحلی بچسبد و برای مدت طولانی‌تری در محیط باقی بماند. 
کارشناسان تاکید می‌کنند که پاک شدن سطح آب الزاماً به معنای پایان بحران زیست‌محیطی نیست. این مسئله درباره زیستگاه‌های مرجانی نیز اهمیت دارد. آلودگی نفتی می‌تواند بر موجودات حساس موجود در آب و رسوبات اثر بگذارد و در شرایطی که مرجان‌های خلیج فارس همزمان با افزایش دمای آب و دیگر فشارهای محیط‌زیستی مواجه‌اند، یک فشار مضاعف به این زیست‌بوم وارد کند.
در میان مناطق جدیدی که نام آنها در گزارش‌های آلودگی نفتی آمده، سیریک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. دلیل این اهمیت، ارتباط مستقیم منطقه با فعالیت‌های آبزی‌پروری است. رسیدن گلوله‌های نفتی به دهانه کانال‌های مزارع پرورش میگو به این معناست که آلودگی بالقوه می‌تواند از محیط دریایی وارد چرخه تولید شود. در چنین شرایطی، تنها جمع‌آوری مواد نفتی از ساحل کافی نیست و باید کیفیت آب، رسوبات، ورودی کانال‌ها و وضعیت زیستی مزارع نیز مورد پایش قرار گیرد.
از سوی دیگر، سواحل میناب و بندرعباس نیز تنها مناطق گردشگری یا شهری نیستند و فعالیت‌های شیلاتی و اقتصادی متعددی در آنها جریان دارد. در نتیجه، هرچه دامنه جغرافیایی آلودگی گسترده‌تر شود، تعداد فعالیت‌های اقتصادی و زیست‌بوم‌هایی که ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند نیز افزایش خواهد یافت.

اکوسیستم خلیج فارس زیر سایه تهدید
آلودگی نفتی در خلیج فارس محدود به مرزهای سیاسی کشورها باقی نمی‌ماند. جریان‌های دریایی می‌توانند ذرات و مواد آلاینده را جابه‌جا کنند و یک حادثه در یک نقطه، در صورت شرایط مناسب، اثراتی در مناطق دورتر داشته باشد. گزارش دانشگاه سازمان ملل درباره لکه‌های نفتی در آب‌های ایران و عمان نمونه‌ای از همین ضرورت نگاه منطقه‌ای است. در این گزارش تأکید شده که تصاویر ماهواره‌ای امکان مشاهده همزمان و مستقل پهنه‌های آلوده و بررسی مسیر احتمالی حرکت آنها را فراهم می‌کند.
فتحی، کارشناس محیط زیست دریایی می‎گوید: «ادامه آلودگی نفتی در اطراف تنگه هرمز را نمی‌توان صرفاً یک مسئله محلی دانست. تنگه هرمز محل اتصال خلیج فارس به دریای عمان است و هر آلودگی در این پهنه می‌تواند در معرض جابه‌جایی به سمت دیگر قرار گیرد. یکی از نگرانی‌های مهم در چنین حوادثی این است که عملیات پاکسازی با پایان مشاهده لکه‌های نفتی در سطح آب خاتمه پیدا کند. در حالی که بخشی از آلودگی ممکن است در رسوبات، سواحل سنگی، پهنه‌های جزرومدی و زیستگاه‌های حرا باقی بماند».
تکرار گزارش‌های آلودگی در نقاط مختلف نشان می‌دهد که لازم است یک شبکه پایش منطقه‌ای، اطلاعات مربوط به تصاویر ماهواره‌ای، مسیر کشتی‌ها، نمونه‌های نفتی، جریان‌های دریایی و گزارش‌های میدانی را در کنار یکدیگر قرار دهد. آنچه اکنون در آب‌های پیرامون تنگه هرمز مشاهده می‌شود، بیش از هر چیز تغییر در جغرافیای گزارش‌های آلودگی نفتی است. قشم و هنگام در هفته‌های گذشته در مرکز توجه قرار داشتند و اکنون بندرعباس، هرمز، میناب و سیریک نیز به این نقشه اضافه شده‌اند. در سوی دیگر، جنوب عمان نیز یک حادثه بزرگ و مستقل نفتی را تجربه کرده است. با این حال، هنوز نمی‌توان همه این آلودگی‌ها را به یک منشأ مشترک نسبت داد. شواهد موجود همزمان احتمال انتقال بخشی از آلودگی‌ها توسط جریان‌های دریایی و احتمال وقوع چند حادثه مستقل را مطرح می‌کند.