به گزارش اقتصادسرآمد، برخی کارشناسان هشدار می‌دهند که روندی که درباره محدودیت‌های پروازی آغاز شده در صورت تداوم می‌تواند هزینه ارتباط اقتصاد ایران با منطقه و جهان را افزایش دهد. خطوط هوایی ایران بار دیگر با موجی از محدودیت‌های پروازی مواجه شده است. هواپیمایی ماهان اعلام کرده پروازهای رفت‌وبرگشت خود به مسقط، استانبول و آنکارا را تا اطلاع ثانوی متوقف می‌کند؛ تصمیمی که طبق اطلاعیه این شرکت به اعلام مراجع هوانوردی کشورهای مقصد مرتبط شده است. همزمان گزارش‌هایی درباره توقف پرواز شرکت‌های ایرانی به گرجستان نیز منتشر شده است.
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶، ۳۶ فرد و شرکت مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرد و ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را در فهرست تحریم‌های خود قرار داد. واشنگتن همچنین شرکت‌های خارجی، واسطه‌ها و ارائه‌دهندگان خدمات مرتبط با هواپیما و پروازهای شرکت‌های ایرانی را هدف قرار داده است. به این ترتیب، فشار بر صنعت هوانوردی ایران فقط از مسیر تحریم مستقیم شرکت‌های هواپیمایی اعمال نمی‌شود؛ بلکه خطر تحریم برای شرکت‌های ثالث نیز می‌تواند همکاری آنها با ایرلاین‌های ایرانی را پرهزینه و پرریسک کند.

هشدار رسمی به گران‌فروشی بلیت
اولین اثر ملموس کاهش ظرفیت پروازی برای مسافر، افزایش قیمت بلیت است. سازمان هواپیمایی کشوری در پی توقف پروازهای ماهان به ترکیه و عمان و دریافت گزارش‌هایی از افزایش قابل‌توجه قیمت بلیت این مسیرها، نسبت به گران‌فروشی هشدار داده است. این سازمان صراحتاً اعلام کرده کاهش عرضه یا انتقال تقاضای مسافران ماهان به سایر شرکت‌ها مجوزی برای افزایش نرخ بلیت نیست و شرکت‌های هواپیمایی، دفاتر خدمات مسافرت هوایی و چارترکنندگان باید نرخ‌های ناموجه را اصلاح کنند. این الزام شامل پروازهای ایران و ترکیه و ایران و عمان در هر دو جهت، چه پروازهای سیستمی و چه چارتری و در کلاس‌های اکونومی و بیزینس است.
سازمان هواپیمایی حتی مبنای بررسی تخلفات را نیز مشخص کرده است: نرخ‌های عرضه و فروش پیش از انتشار خبر توقف پروازهای ماهان در ۲۵ شهریور ۱۴۰۵، با لحاظ شرایط یکسان از جمله مسیر، کلاس پروازی، زمان سفر و فاصله خرید تا پرواز. در صورت احراز تخلف نیز امکان تعلیق مجوز فعالیت نمایندگی فروش یا لغو سهمیه پرواز شرکت متخلف وجود دارد و پرونده می‌تواند به مراجع ذی‌صلاح از جمله تعزیرات حکومتی، پلیس فتا و دادسرای ویژه فرودگاه‌های تهران ارجاع شود.
این هشدار سازمان هواپیمایی کشوری در واقع نشان می‌دهد شوک ناشی از توقف پروازها بلافاصله به بازار مصرف منتقل شده است؛ بازاری که در آن کاهش عرضه، تقاضای مسافران را به سمت ظرفیت محدود باقی‌مانده هدایت می‌کند. بازار حمل‌ونقل هوایی تابع رابطه مستقیم عرضه و تقاضاست. وقتی یک شرکت از یک مسیر خارج می‌شود، مسافران آن شرکت به سایر ایرلاین‌ها منتقل می‌شوند. اگر ظرفیت جایگزین کافی نباشد، فشار تقاضا بر صندلی‌های باقی‌مانده افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، افزایش قیمت بلیت تنها نتیجه احتمالی رفتار فروشندگان نیست؛ کاهش واقعی عرضه نیز می‌تواند فشار قیمتی ایجاد کند. 

اهمیت عمان و بخشی از اقتصاد دو کشور
مسقط برای ایران تنها یک مقصد گردشگری نیست. عمان در سال‌های گذشته به یکی از مسیرهای مهم رفت‌وآمد تجاری، درمانی، خانوادگی و خدماتی ایرانیان تبدیل شده است. کاهش پرواز مستقیم میان دو کشور، در صورت تداوم، هزینه این رفت‌وآمد را افزایش می‌دهد. مسافری که پیش‌تر با یک پرواز مستقیم به مسقط می‌رفت، ممکن است ناچار به استفاده از مسیرهای غیرمستقیم شود؛ موضوعی که هزینه بلیت، زمان سفر و احتمال اقامت اضافی را افزایش می‌دهد.
برای فعالان اقتصادی نیز محدود شدن پرواز مستقیم به معنای افزایش هزینه سفرهای کاری و دشوارترشدن ارتباطات تجاری است. با این حال، باید میان توقف پرواز ماهان و توقف کامل ارتباط هوایی ایران و عمان تفاوت گذاشت. آنچه در مرحله کنونی رخ داده، کاهش ظرفیت مستقیم شرکت ایرانی در این مسیر است و نه لزوماً توقف تمام پروازهای میان دو کشور.

ترکیه؛ مسیر گردشگری و اتصال به جهان
استانبول برای مسافران ایرانی یک مقصد صرفاً گردشگری نیست؛ این شهر برای بخشی از مسافران نقش هاب انتقال به اروپا و دیگر مقاصد بین‌المللی را دارد. بنابراین حذف ظرفیت مستقیم تهران ـ استانبول می‌تواند اثر زنجیره‌ای داشته باشد. مسافر برای رسیدن به مقصد نهایی ممکن است مجبور به استفاده از مسیرهای چندمرحله‌ای شود و همین موضوع هزینه، زمان و ریسک سفر را افزایش می‌دهد. در اقتصاد امروز، زمان سفر نیز بخشی از هزینه مبادله است. هرچه ارتباط هوایی دشوارتر شود، هزینه انجام کسب‌وکار، سفرهای تجاری و دسترسی به بازارهای خارجی نیز افزایش پیدا می‌کند.

گرجستان؛ کاهش یک مسیر گردشگری
گرجستان نیز بخشی از شبکه منطقه‌ای گردشگری و حمل‌ونقل هوایی ایران است. گزارش‌های منتشرشده درباره احتمال توقف پروازهای شرکت‌های ایرانی به این کشور، نگرانی درباره کوچک‌ترشدن بیشتر شبکه پروازی ایران را افزایش داده است. اهمیت این موضوع فقط در تعداد پروازهای حذف‌شده نیست. هر مسیر مستقیم که از شبکه خارج می‌شود، تعداد گزینه‌های جایگزین را کاهش می‌دهد و انعطاف شبکه هوایی ایران را کمتر می‌کند. اگر این روند ادامه پیدا کند، شرکت‌های ایرانی برای حفظ شبکه بین‌المللی خود ناچار خواهند بود منابع محدود ناوگان را به تعداد کمتری از مسیرها اختصاص دهند؛ در نتیجه، تمرکز ظرفیت در چند مقصد اصلی افزایش خواهد یافت.
فشار فزاینده تحریم‌های آمریکا
اقدام اخیر وزارت خزانه‌داری آمریکا فشار بر صنعت هوانوردی ایران را وارد مرحله تازه‌ای کرده است. واشنگتن در ۸ سپتامبر ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را تحریم کرد و همزمان شرکت‌های خارجی و واسطه‌هایی را که به زعم خود در ارائه خدمات، فروش یا تأمین هواپیما و قطعات برای ایرلاین‌های ایرانی نقش دارند، هدف قرار داد. از منظر ایران، این نوع تحریم‌های یک‌جانبه و به‌ویژه آثار فرامرزی آنها محل اعتراض حقوقی است. استدلال تهران این است که یک کشور نمی‌تواند با استفاده از ابزارهای اقتصادی خود، روابط اشخاص و شرکت‌های کشورهای ثالث با ایران را تحت فشار قرار دهد. در مقابل، آمریکا تحریم‌های خود را بر مبنای قوانین داخلی و اختیارات تحریمی این کشور توجیه می‌کند و برای شرکت‌های خارجی نیز درباره همکاری با طرف‌های تحریم‌شده هشدار داده است. از سوی دیگر، تصمیم کشورهای مقصد برای اعطای مجوز یا محدودکردن فعالیت یک شرکت هواپیمایی موضوعی جداگانه است. بر اساس قواعد هوانوردی بین‌المللی، کشورها بر فضای هوایی خود حاکمیت دارند و پروازهای برنامه‌ای بین‌المللی نیازمند مجوز کشور مقصد هستند. بنابراین از نظر حقوقی باید میان تحریم فرامرزی آمریکا و تصمیم هوانوردی کشور مقصد تفکیک قائل شد.

هزینه پنهان برای اقتصاد ایران
اگر محدودیت‌های کنونی کوتاه‌مدت باشند، بخش قابل‌توجهی از پیامدهای آنها در قالب اختلال سفر و افزایش موقت قیمت بلیت ظاهر خواهد شد. اما در صورت تداوم، آثار اقتصادی عمیق‌تر خواهد بود. در نتیجه اعمال این محدودیت‌های پروازی هزینه سفرهای تجاری و گردشگری افزایش می‌یابد. از طرف دیگر گردشگران خارجی برای دسترسی به ایران با گزینه‌های محدودتری مواجه می‌شوند. همچنین شرکت‌های ایرانی برای ارتباط با شرکای خارجی به مسیرهای غیرمستقیم وابسته‌تر خواهند شد. از طرف دیگر فرسودگی ناوگان و دشواری تأمین قطعات و هواپیما می‌تواند ظرفیت آینده صنعت را نیز تحت فشار قرار دهد. در واقع، مشکل فقط «کم‌شدن پرواز» نیست؛ مسئله، افزایش هزینه اتصال اقتصاد ایران به جهان است.