به گزارش اقتصادسرآمد، ناصر بوهندی، کارشناس ارشد حمل‌ونقل دریایی در مطلبی اختصاصی برای «اقتصاد سرآمد» به بررسی شرایط و وضعیت حمل و نقل دریایی و تردد کشتی‌ها در آب‌های بین‌المللی در دورانی پرداخته است که خاموشی سامانه‌های موقعیت‌یاب در اثر چالش‌های مختلف اقتصادی و نظامی در نقاط مختلف جهان تبدیل به یک رویه شده است. ادامه این مطلب را در ادامه می‌خوانید:
در چنین شرایطی، تلاش اروپا برای توسعه فناوری احراز اصالت موقعیت در سامانه ماهواره‌ای «گالیله» نشانه یک تغییر مهم در صنعت کشتیرانی است: امنیت داده و اعتماد به موقعیت کشتی، به بخشی از اقتصاد ریسک در حمل‌ونقل دریایی تبدیل شده است.

وقتی «موقعیت» قابل اعتماد نیست
در سال‌های اخیر، مفهوم امنیت دریایی از تهدیدهای سنتی مانند دزدی دریایی، حملات مسلحانه و مین‌های دریایی فراتر رفته است. امروز یک کشتی می‌تواند بدون آنکه حتی یک گلوله به بدنه آن اصابت کند، با یک تهدید جدی مواجه شود؛ تهدیدی که در قالب داده‌های اشتباه وارد سامانه‌های ناوبری می‌شود. در این میان، سه مفهوم باید از یکدیگر تفکیک شوند: خاموشی سامانه شناسایی خودکار، جعل اطلاعات سامانه شناسایی خودکار و جعل موقعیت سامانه ناوبری ماهواره‌ای.
سامانه شناسایی خودکار؛ اطلاعاتی مانند هویت، موقعیت، مسیر، سرعت و وضعیت ناوبری کشتی را به کشتی‌های دیگر و ایستگاه‌های ساحلی منتقل می‌کند. مقررات بین‌المللی نیز برای بسیاری از کشتی‌های تجاری، نصب و بهره‌برداری از این سامانه را الزامی کرده است. سازمان بین‌المللی دریانوردی تأکید می‌کند که کشتی‌های مجهز به AIS باید آن را به‌طور معمول فعال نگه دارند، مگر در مواردی که مقررات یا ملاحظات امنیتی اجازه دیگری بدهد.
اما خاموش کردن AIS با جعل اطلاعات AIS تفاوت دارد. در حالت دوم، اطلاعات ارسالی عمداً دستکاری می‌شود تا کشتی در موقعیتی غیر از موقعیت واقعی نمایش داده شود. از سوی دیگر، جعل موقعیت سامانه ناوبری ماهواره‌ای یا GNSS Spoofing، به جعل سیگنال‌های ماهواره‌ای مربوط است؛ یعنی گیرنده کشتی سیگنال ساختگی دریافت می‌کند و ممکن است موقعیت یا زمان نادرستی را به‌عنوان اطلاعات واقعی بپذیرد.
راهنمای امنیت دریایی سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز میان این پدیده‌ها تفاوت قائل می‌شود: «اختلال سیگنال» یا جَمینگ باعث اختلال در دریافت سیگنال‌های ناوبری ماهواره‌ای می‌شود، در حالی که جعل موقعیت یا اسپوفینگ با ارسال سیگنال‌های جعلی تلاش می‌کند گیرنده را فریب دهد. این راهنما همچنین جعل عمدی داده‌های AIS را به‌عنوان یک تهدید جداگانه تعریف می‌کند. این تفکیک صرفاً یک موضوع فنی نیست؛ زیرا روش مقابله و پیامد اقتصادی هر یک متفاوت است.

وقتی سیستم اشتباه می‌کند
در اختلال سیگنال، سیستم ناوبری ممکن است عملاً بگوید: «سیگنال ندارم.» اما در جعل موقعیت، خطر پیچیده‌تر است. سیستم ممکن است بگوید: «موقعیتم را می‌دانم»؛ در حالی که موقعیت اعلام‌شده اشتباه است. از منظر ایمنی دریایی، همین تفاوت اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر سیستم کاملاً از کار بیفتد، خدمه می‌توانند متوجه وجود مشکل شوند و از سامانه‌های پشتیبان، رادار، نقشه‌های دریایی و روش‌های سنتی ناوبری استفاده کنند.
اما اگر سیستم اطلاعات غلط را معتبر نشان دهد، تشخیص مشکل دشوارتر می‌شود. به همین دلیل، مسئله اصلی در نسل جدید ناوبری دریایی فقط «دقت» نیست؛ بلکه اعتمادپذیری اطلاعات است. در چنین شرایطی، اقدام اخیر اروپا اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. در ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۶، سامانه ماهواره‌ای گالیله در یک آزمایش مهم توانست برای نخستین‌بار یک موقعیت غیرنظامی را با احراز اصالت هم‌زمان داده‌های ناوبری و اطلاعات فاصله‌یابی تعیین کند.
در این آزمایش، پنج ماهواره گالیله سیگنال‌های رمزگذاری‌شده را بر فراز اروپا ارسال کردند و گیرنده‌های زمینی توانستند با استفاده از آنها موقعیت احرازشده را محاسبه کنند. بخشی از این آزمایش نیز در مانور سالانه «جَمِرتِست» در نروژ انجام شد؛ مانوری که تجهیزات ناوبری را در معرض سناریوهای کنترل‌شده اختلال و جعل سیگنال قرار می‌دهد.
نتیجه از منظر صنعت دریایی قابل توجه بود: در جریان آزمایش جعل موقعیت، گیرنده‌های متعارف موقعیت‌های جعلی را گزارش کردند، در حالی که گیرنده مجهز به «سرویس احراز اصالت سیگنال» گالیله توانست حمله را شناسایی کند و موقعیت معتبر خود را حفظ کند. به بیان ساده، اروپا تلاش می‌کند یک قابلیت جدید به سامانه موقعیت‌یابی اضافه کند: نه فقط «موقعیت‌یابی»، بلکه «اثبات صحت موقعیت».

دو لایه برای اعتماد به موقعیت
فناوری جدید گالیله بر دو قابلیت مکمل استوار است. نخست، «احراز اصالت پیام ناوبری سرویس باز» که صحت پیام‌های ناوبری ارسال‌شده از سوی ماهواره‌های گالیله را بررسی می‌کند. دوم، «سرویس احراز اصالت سیگنال» که برای احراز اصالت اطلاعات فاصله‌یابی مورد استفاده در محاسبه موقعیت طراحی شده است.
اهمیت این ترکیب در آن است که تعیین موقعیت ماهواره‌ای فقط به پیام ناوبری وابسته نیست و اندازه‌گیری فاصله میان ماهواره و گیرنده نیز در آن نقش دارد. گالیله با احراز اصالت هر دو بخش، تلاش می‌کند امکان شناسایی و رد طیف گسترده‌ای از حملات جعل موقعیت را افزایش دهد.
احراز اصالت پیام‌های ناوبری گالیله از سال ۲۰۲۵ عملیاتی شده و قرار است آزمایش‌ها و مراحل اعتبارسنجی سرویس جدید احراز اصالت سیگنال در سال آینده ادامه پیدا کند تا این سرویس در سال ۲۰۲۷ به مرحله اولیه عملیاتی برسد. این دو سرویس برای استفاده جهانی و به‌صورت رایگان طراحی شده‌اند.

اهمیت موضوع برای اقتصاد کشتیرانی
در گذشته ممکن بود اختلال در یک سامانه ناوبری، مسئله‌ای محدود به افسر ناوبری و پل فرماندهی تلقی شود. اما کشتی مدرن بخشی از یک زنجیره پیچیده دیجیتال است. موقعیت کشتی می‌تواند بر برنامه ورود به بندر، هماهنگی با پایانه، زمان تخلیه و بارگیری، مصرف سوخت، برنامه سفر، ارتباط با مراکز کنترل و ارزیابی ریسک بیمه‌ای تأثیر بگذارد. بنابراین، اگر داده موقعیت نادرست باشد، خطا می‌تواند از یک صفحه نمایش در پل فرماندهی به زنجیره‌ای از تصمیم‌های عملیاتی و اقتصادی منتقل شود. به همین دلیل، موضوع اعتماد به داده در حال تبدیل شدن به یکی از عناصر مهم تاب‌آوری زنجیره تأمین است.
البته این نگرانی مختص یک کشور یا یک منطقه نیز نیست. سازمان بین‌المللی دریانوردی، سازمان بین‌المللی هواپیمایی کشوری و اتحادیه بین‌المللی مخابرات در سال ۲۰۲۵ نسبت به افزایش اختلال و جعل سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای ابراز نگرانی کردند و تأکید کردند که کشتیرانی و بنادر برای طیف گسترده‌ای از کاربردهای موقعیت، سرعت و زمان به این سامانه‌ها وابسته‌اند. این نهادها هشدار داده‌اند که اختلال در سامانه‌های ناوبری ماهواره‌ای می‌تواند خطر حوادثی مانند برخورد یا به گل نشستن کشتی‌ها را افزایش دهد و بر ضرورت حفظ زیرساخت‌های ناوبری متعارف به‌عنوان پشتیبان تأکید کرده‌اند.

خلیج فارس؛ جایی که مسئله اهمیت بیشتری دارد
برای صنعت دریایی ایران، این بحث از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. خلیج فارس، دریای عمان و تنگه هرمز از مهم‌ترین مناطق جهان برای جابه‌جایی انرژی و کالا هستند. در چنین محیطی، هرگونه اختلال در داده‌های ناوبری می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند؛ به‌ویژه زمانی که کشتی‌ها در آبراه‌های پرتردد و نزدیک به زیرساخت‌های بندری فعالیت می‌کنند.
اما از نظر تحلیلی باید مراقب یک اشتباه مهم بود: نباید خاموشی AIS را با جعل موقعیت ماهواره‌ای یکی دانست. همچنین خاموش بودن AIS الزاماً به معنی جعل موقعیت ماهواره‌ای نیست و مشاهده یک موقعیت غیرعادی در داده‌های AIS نیز به‌تنهایی اثبات‌کننده جعل سیگنال ماهواره‌ای نیست. برای یک تحلیل حرفه‌ای از وضعیت کشتیرانی منطقه، باید میان خاموشی AIS، جعل اطلاعات AIS، اختلال سیگنال‌های ماهواره‌ای و جعل موقعیت ماهواره‌ای تفاوت گذاشت. این دقت، نه‌تنها از نظر فنی، بلکه از نظر تجاری، حقوقی و بیمه‌ای نیز اهمیت دارد.

یک درس برای ناوگان ایران
یکی از مهم‌ترین درس‌های این تحول برای صنعت دریایی ایران، ضرورت حرکت از مفهوم «دریافت موقعیت» به «احراز صحت موقعیت» است. در برنامه‌های نوسازی ناوگان و ارتقای تجهیزات ناوبری، صرفاً خرید گیرنده‌های جدید کافی نیست. قابلیت تشخیص اختلال و جعل سیگنال، وجود منابع مستقل برای کنترل موقعیت، آموزش خدمه و استفاده هم‌زمان از داده‌های رادار، سامانه شناسایی خودکار، سامانه نمایش اطلاعات و نقشه الکترونیکی دریایی و سامانه‌های ماهواره‌ای باید بخشی از رویکرد جدید مدیریت ریسک باشد.
خود سازمان بین‌المللی دریانوردی نیز توصیه می‌کند ناوبران داده‌های الکترونیکی، به‌ویژه اطلاعات AIS، را با سایر منابع اطلاعاتی مقایسه کنند تا تلاش برای جعل موقعیت شناسایی شود. این توصیه یک اصل مهم را نشان می‌دهد: هیچ داده‌ای نباید بدون راستی‌آزمایی، تنها مبنای یک تصمیم حیاتی ناوبری قرار گیرد.

امنیت داده؛ هزینه جدید کشتیرانی
یکی از تحولات مهم اقتصاد دریایی در سال‌های اخیر این است که امنیت سایبری و امنیت ناوبری دیگر صرفاً هزینه‌های فناوری اطلاعات نیستند. آنها به بخشی از هزینه مدیریت ریسک کشتیرانی تبدیل شده‌اند. شرکت کشتیرانی باید بداند اگر داده موقعیت کشتی دچار اختلال شد، چگونه عملیات را ادامه دهد. بندر باید بتواند اطلاعات دریافتی از کشتی را با سایر منابع مقایسه کند. بیمه‌گر باید بتواند ریسک ناشی از اختلالات ناوبری را ارزیابی کند و صاحب کالا نیز باید بداند اطلاعاتی که درباره موقعیت محموله دریافت می‌کند تا چه اندازه قابل اتکاست. در واقع، هرچه زنجیره تأمین دیجیتال‌تر می‌شود، ارزش اقتصادی داده صحیح نیز بیشتر می‌شود. این موضوع حتی می‌تواند در آینده بر ارزیابی ریسک بیمه‌ای، هزینه عملیات کشتی و انتخاب مسیرهای دریایی اثرگذار باشد.

از کشتی هوشمند تا کشتی قابل اعتماد
صنعت کشتیرانی در مسیر «کشتی هوشمند» حرکت می‌کند؛ کشتی‌ای که اطلاعات را از ده‌ها حسگر دریافت می‌کند و بسیاری از تصمیم‌های عملیاتی خود را بر اساس داده انجام می‌دهد. اما هوشمندتر شدن، یک روی دیگر نیز دارد: آسیب‌پذیری بیشتر در برابر داده جعلی. به همین دلیل، نسل بعدی تجهیزات دریایی باید علاوه بر دقت، قابلیت اعتمادسنجی نیز داشته باشند. فناوری جدید گالیله را می‌توان در همین چارچوب دید. اروپا در حال حرکت به سمت سامانه‌ای است که به کاربر نمی‌گوید فقط «این مختصات شماست»، بلکه تلاش می‌کند نشان دهد این مختصات از یک منبع معتبر آمده است. این تفاوت در ظاهر کوچک است، اما در عمل می‌تواند تفاوت بزرگی در مدیریت ریسک ایجاد کند.

رقابت آینده بر سر «اعتماد به داده»
به نظر می‌رسد در سال‌های آینده رقابت در صنعت کشتیرانی فقط بر سر ظرفیت کشتی، سرعت حمل، هزینه سوخت یا بهره‌وری بندر نخواهد بود. اعتماد به داده نیز به یکی از عناصر مهم ایمنی، امنیت و کارایی اقتصادی تبدیل خواهد شد. اقدام اخیر گالیله یک نمونه روشن از این تغییر است. اروپا در حال ساختن لایه‌ای است که بتواند به کاربران غیرنظامی کمک کند میان موقعیت واقعی و موقعیت جعلی تمایز بگذارند.
برای صنعت دریایی ایران نیز پیام این تحول روشن است: در محیطی که وابستگی کشتی‌ها به فناوری‌های دیجیتال و ماهواره‌ای روزبه‌روز بیشتر می‌شود، مدیریت ریسک دیگر نمی‌تواند صرفاً بر تجهیزات فیزیکی متمرکز باشد. لازم است در کنار توسعه ناوگان و زیرساخت بندری، به تاب‌آوری دیجیتال، پشتیبان‌های ناوبری و آموزش نیروی انسانی برای تشخیص داده‌های غیرقابل اعتماد نیز توجه شود.
در نهایت، شاید پرسش اصلی ناوبری دریایی در سال‌های آینده دیگر فقط این نباشد که: «کشتی کجاست؟» بلکه پرسش مهم‌تر این باشد: «آیا می‌توانیم ثابت کنیم که واقعاً در همان نقطه‌ای هستیم که سامانه ناوبری به ما می‌گوید؟» این پرسش، از یک مسئله فنی فراتر رفته و به یکی از موضوعات مهم ایمنی، امنیت، بیمه، هزینه و اقتصاد حمل‌ونقل دریایی تبدیل شده است.