به گزارش اقتصادسرآمد، کارشناسان البته باور دارند که جایگاه نخست ایران در زمینه صید تون و شبه‌تون ماهیان در منطقه غرب اقیانوس هند، فقط یک عنوان آماری نیست؛ پشت کسب این جایگاه زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی از صیادی و حمل‌ونقل دریایی تا سردخانه، فرآوری، کنسروسازی، بسته‌بندی و صادرات قرار گرفته است؛ زنجیره‌ای که بخش مهمی از اقتصاد جوامع ساحلی جنوب ایران به آن وابستگی پیدا کرده است. اما این تمام ماجرا نیست، همزمان با افزایش ظرفیت صید ایران، یک مسئله مهم‌تر نیز در حال پررنگ شدن است.
کارشناسان به دنبال یافتن پاسخی برای این پرسش هستند که آیا رشد صید تون‌ماهیان می‌تواند بدون فشار بیشتر بر ذخایر ادامه پیدا کند؟ پاسخ به این پرسش، تا حد زیادی به آینده سیاست‌های سهمیه‌بندی، الزامات کمیسیون تون‌ماهیان اقیانوس هند، روش‌های صید و حرکت ایران از «افزایش حجم صید» به سمت «افزایش ارزش اقتصادی هر تن صید» بستگی دارد.

صدرنشینی ایران در یک بازار رقابتی
براساس اعلام سازمان شیلات ایران در خرداد ۱۴۰۵، ایران سالانه بیش از ۳۵۰ هزار تن انواع سطح‌زیان درشت صید می‌کند و در صید تون و شبه‌تون‌ماهیان در غرب اقیانوس هند رتبه نخست را دارد. سازمان شیلات همچنین اقیانوس هند را یکی از مهم‌ترین مناطق صید تون‌ماهیان جهان می‌داند؛ منطقه‌ای که سالانه بیش از دو میلیون تن انواع تون و شبه‌تون تولید می‌کند.
داده‌های کمیسیون تون‌ماهیان اقیانوس هند نیز ابعاد این فعالیت را نشان می‌دهد. گزارش ملی ایران در کمیته علمی IOTC می‌گوید در سال ۲۰۲۴ مجموع صید گونه‌های تون و تون‌ماهیان‌مانند ایران در محدوده صلاحیت این کمیسیون حدود ۲۹۲ هزار تن بوده است. از این میزان، حدود ۱۱۴ هزار تن مربوط به تون‌های گرمسیری، ۱۴۹ هزار تن تون‌های نریتیک و حدود ۲۸ هزار تن مربوط به مارلین‌ها و گونه‌های بادبان‌ماهی بوده است.
این ارقام البته با آمار «تون و شبه‌تون» یا «سطح‌زیان درشت» یکسان نیستند و به همین دلیل نباید همه آنها را به عنوان یک شاخص واحد تلقی کرد؛ اما در مجموع، وابستگی قابل توجه صنعت صید جنوب ایران به منابع تون‌ماهیان را نشان می‌دهند. در این بازار، ایران تنها بازیگر نیست. اندونزی، اتحادیه اروپا، مالدیو، سیشل، سریلانکا، عمان، پاکستان، یمن، چین، ژاپن و کره جنوبی از جمله کشورها و ناوگان‌های مهم فعال در صید تون‌ماهیان اقیانوس هند هستند.
در بخش‌هایی از این بازار، ناوگان‌های اروپایی و آسیایی با شناورهای بزرگ صنعتی رقابت می‌کنند و حتی تغییر پرچم شناورها به کشورهای ساحلی اقیانوس هند به یکی از موضوعات مورد بحث در مدیریت این ذخایر تبدیل شده است. بنابراین صدرنشینی ایران در غرب اقیانوس هند به معنای نبود رقیب نیست؛ بلکه نشان‌دهنده حضور پررنگ ایران در یکی از رقابتی‌ترین عرصه‌های شیلات صنعتی جهان است.

ستون اقتصاد بخشی از سواحل جنوب
اهمیت اقتصادی تون‌ماهیان برای ایران از مرحله صید فراتر می‌رود. بخش قابل توجهی از فعالیت اقتصادی در بنادر و مناطق ساحلی هرمزگان و سیستان‌وبلوچستان به صید، تخلیه، نگهداری و فرآوری آبزیان وابسته است. گزارش‌های رسمی سازمان شیلات نشان می‌دهد که ناوگان ایرانی برای صید تون‌ماهیان از روش‌هایی مانند گوشگیر، پرساین، لانگ‌لاین و ترولینگ استفاده می‌کند.
ایران همچنین از دهه‌های گذشته حضور خود را در آب‌های دور اقیانوس هند توسعه داده و در سال ۲۰۰۲ به عضویت IOTC درآمده است. اهمیت این موضوع در اشتغال نیز دیده می‌شود. بر اساس یک مطالعه منتشرشده در پایگاه AGRIS وابسته به فائو، در ایران بیش از ۲۲۹ هزار نفر در بخش تولیدات اولیه شیلات مشغول فعالیت بوده‌اند و برآورد اشتغال در شیلات به دلیل گستردگی زنجیره ارزش، بسیار فراتر از تعداد مستقیم صیادان است.
در واقع هر شناور صیادی یک زنجیره اقتصادی پشت سر خود ایجاد می‌کند: از تعمیرات موتور و بدنه و تامین سوخت و یخ گرفته تا تجهیزات ماهیگیری، حمل‌ونقل، سردخانه، کارگاه‌های تخلیه و پاک‌سازی، کارخانه‌های فرآوری و کنسروسازی، بسته‌بندی و توزیع. به همین دلیل، افزایش یا کاهش صید تون‌ماهیان مستقیما بر اقتصاد بسیاری از شهرها و روستاهای ساحلی اثر می‌گذارد.

امنیت غذایی فراتر از صادرات
تون‌ماهیان از یک سو ماده اولیه صنعت کنسرو ماهی و از سوی دیگر یکی از منابع مهم تامین پروتئین حیوانی در سبد غذایی کشور هستند. اهمیت این بخش زمانی روشن‌تر می‌شود که به صنعت فرآوری نگاه کنیم. بر اساس اعلام سازمان شیلات، در سال‌های گذشته حدود ۱۸۰ تا ۱۹۰ هزار تن از آبزیان فرآوری‌شده کشور مربوط به تون‌ماهیان صنعتی مورد استفاده در صنایع کنسرو بوده است.
از این منظر، افزایش تولید داخلی تون‌ماهیان می‌تواند دو اثر اقتصادی همزمان داشته باشد: نخست، کاهش نیاز صنایع به ماده اولیه وارداتی و دوم، تثبیت فعالیت کارخانه‌های فرآوری داخلی. در همین راستا، سازمان شیلات در سال‌های گذشته افزایش برداشت از دریای عمان و اقیانوس هند را یکی از مسیرهای کاهش وابستگی صنایع داخلی به واردات تون‌ماهیان عنوان کرده است. بنابراین مسئله تون‌ماهیان برای ایران فقط «ماهیگیری» نیست؛ با امنیت غذایی، قیمت کنسرو، اشتغال ساحلی، تولید صنعتی و تراز تجاری بخش شیلات ارتباط مستقیم دارد.

فرصت ارزآوری در دل یک زنجیره
با وجود حجم بالای صید، چالش اصلی اقتصاد تون‌ماهیان ایران این است که چه مقدار از ارزش نهایی محصول در داخل کشور ایجاد می‌شود. فروش ماهی خام یا منجمد، کمترین سطح ارزش افزوده را ایجاد می‌کند؛ در حالی که محصولاتی مانند فیله منجمد، کنسروهای متنوع، محصولات آماده مصرف، ماهی فرآوری‌شده و حتی محصولات جانبی می‌توانند ارزش اقتصادی بیشتری ایجاد کنند.
سازمان شیلات نیز بر همین موضوع تاکید کرده و اعلام کرده است حدود ۱۲۰ هزار تن از ظرفیت صید ایران به گونه‌های خاص گرمسیری تون‌ماهیان اختصاص دارد که در صورت فرآوری مناسب می‌توانند در صادرات و ارزآوری نقش بیشتری داشته باشند. این نقطه می‌تواند مسیر جدید اقتصاد تون‌ماهیان ایران باشد: افزایش ارزش هر تن صید به جای افزایش بی‌پایان حجم صید.
ایجاد واحدهای مدرن انجماد سریع، کارخانه‌های فرآوری در نزدیکی بنادر، توسعه برندهای صادراتی، بسته‌بندی استاندارد و دسترسی مستقیم‌تر به بازارهای منطقه‌ای می‌تواند سهم ایران از ارزش نهایی محصول را افزایش دهد. در این صورت، بنادر جنوبی فقط محل تخلیه ماهی نخواهند بود؛ بلکه می‌توانند به مراکز زنجیره کامل اقتصاد دریایی تبدیل شوند.

سقفی برای ذخایر تون‌ماهیان
همین‌جا مهم‌ترین هشدار مطرح می‌شود. منابع تون‌ماهیان اقیانوس هند نامحدود نیستند و برخی ذخایر تحت فشار قرار دارند. براساس آخرین وضعیت اعلام‌شده از سوی IOTC، وضعیت گونه‌های مختلف متفاوت است و ارزیابی‌های علمی برای تون زردباله، بیگ‌آی، اسکیپ‌جک و آلباکور همچنان مبنای سیاست‌گذاری قرار می‌گیرد. IOTC نیز وظیفه دارد بر اساس ارزیابی علمی ذخایر، اقدامات حفاظتی و مدیریتی را برای بهره‌برداری پایدار از آنها تعیین کند.
برای نمونه، IOTC برای سال‌های ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ سقف‌هایی برای صید برخی گونه‌ها تعیین کرده است. برای اسکیپ‌جک، سقف کل تعیین‌شده ۶۲۸ هزار و ۶۰۶ تن بوده و سهم محاسبه‌شده ایران برای سال ۲۰۲۶ حدود ۷۱ هزار و ۴۱۹ تن است. برای تون بیگ‌آی نیز سقف ایران در سال ۲۰۲۶ حدود ۲ هزار و ۴۲۱ تن تعیین شده است. این ارقام نشان می‌دهد که آینده صید ایران دیگر فقط به توان ناوگان و تعداد سفرهای دریایی وابسته نیست؛ بلکه به تصمیمات علمی و مدیریتی در سطح منطقه‌ای نیز گره خورده است.

مسیر آینده صید تون‌ماهیان
برای ایران، مسیر پیش‌رو می‌تواند بر چند محور استوار باشد: نوسازی ناوگان، ارتقای روش‌های صید، توسعه صید فراساحلی مدیریت‌شده، کاهش صید گونه‌های غیرهدف، افزایش کیفیت محصول، توسعه صنایع فرآوری و حضور فعال‌تر در بازار صادراتی. یکی از موضوعات مهم، تغییر روش صید است. سازمان شیلات اعلام کرده بخش بزرگی از صید تون‌ماهیان ایران با روش گوشگیر انجام می‌شود و اصلاح الگوی صید و حرکت به سمت روش‌های با بهره‌وری بالاتر در دستور کار قرار دارد.
همزمان، بهبود سامانه ثبت داده‌های صید و تلاش، ردیابی شناورها و اجرای دقیق‌تر الزامات IOTC اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. ایران در سال‌های اخیر برای ارتقای داده‌های صید و گزارش‌دهی خود نیز اقداماتی را به کمیسیون ارائه کرده است. مسیر دیگر، توسعه صنایع ساحلی است. اگر ماهی در نزدیکی محل صید به محصول نهایی تبدیل شود، ارزش افزوده، اشتغال و درآمد بیشتری در مناطق ساحلی باقی می‌ماند.
در نهایت، مسئله اصلی اقتصاد تون‌ماهیان ایران یک دوگانه ساده است: حفظ جایگاه بزرگ ایران در صید، بدون عبور از ظرفیت زیستی ذخایر. تجربه اقیانوس هند نشان می‌دهد فشار فزاینده بر منابع می‌تواند در نهایت به محدودیت‌های بیشتر، سهمیه‌بندی و کاهش فرصت‌های اقتصادی منجر شود. از این رو، آینده این صنعت نه در رقابت برای «بیشترین صید ممکن»، بلکه در رقابت برای بیشترین ارزش اقتصادی از صید پایدار رقم خواهد خورد؛ رقابتی که می‌تواند ایران را از یک قدرت صید در غرب اقیانوس هند به یک بازیگر مهم‌تر در زنجیره جهانی تولید، فرآوری و تجارت تون‌ماهیان تبدیل کند.