به گزارش اقتصادسرآمد، افت تولید و صادرات نفت خام در کشور عربستان حالا به سطوحی بازگشته است که آخرین بار در جریان جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۰ میلادی تجربه شده بود. برخی تحلیلگران معتقدند که ادامه داشتن این شرایط می‌تواند دستیابی به اهداف پیش‌بینی شده در چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان سعودی را با ابهام و چالش مواجه کند. براساس گزارش بلومبرگ عربستان پیش‌تر به مشتریان اروپایی خود اطلاع داده بود که به دلیل حمله به خط لوله شرق به غرب و آسیب به سه ایستگاه پمپاژ این کشور، ارسال شماری از محموله‌های نفت خام لغو شده و عملیات بارگیری نفت در بندر ینبع در دریای سرخ به حال تعلیق درآمده است.
خبرگزاری بلومبرگ در گزارش خود نوشته است که پالایشگاه‌های اروپایی به‌منظور تضمین تأمین انرژی مورد نیاز ماهانه خود، نفت خام عربستان را در قالب قراردادهای بلندمدت می‌خرند، اما آرامکو به مشتریان اطلاع داده است که تحویل محموله‌های ماه آینده انجام نخواهد شد. این خبرگزاری انگلیسی زبان همچنین به نقل از یک منبع مطلع گزارش داده که آرامکو، شرکت دولتی نفت عربستان سعودی در حال تلاش است تا فعالیت این خط لوله را ظرف چند روز به‌صورت جزئی از سر بگیرد و ظرف ۶ هفته آن را به ظرفیت کامل بازگرداند.
تصمیم آرامکو برای توقف تحویل بخشی از نفت خام خود به پالایشگاه‌های اروپایی، نشانه تازه‌ای از عمیق‌تر شدن اختلال در شبکه صادرات نفت عربستان است؛ اختلالی که ابتدا با محدود شدن عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز آغاز شد، سپس با ناامن شدن مسیر باب‌المندب تشدید شد و اکنون با آسیب دیدن خط لوله شرق ـ غرب عربستان، مهم‌ترین مسیر جایگزین ریاض برای انتقال نفت به دریای سرخ نیز با مشکل مواجه شده است. براساس گزارش رویترز در ۱۸ سپتامبر، آرامکو به دست‌کم دو پالایشگاه اروپایی اطلاع داده که تحویل نفت خام آنها در ماه اکتبر انجام نخواهد شد. این تصمیم پس از حمله پهپادی به خط لوله مهم شرق ـ غرب عربستان و آسیب دیدن سه ایستگاه پمپاژ اتخاذ شده است. بندر ینبع نیز در پی این حادثه با اختلال در بارگیری مواجه شده است.

صادرات نفت عربستان در کف ۳۰ساله
شدت بحران زمانی روشن‌تر می‌شود که آمار تولید و صادرات عربستان را در ماه‌های اخیر کنار هم قرار دهیم. براساس داده‌هایی که عربستان به اوپک گزارش کرده و بلومبرگ آنها را منتشر کرده است، تولید نفت خام این کشور در ماه اوت ۲۰۲۶ با کاهش حدود ۱.۹ میلیون بشکه در روز به ۶.۲۳۸ میلیون بشکه در روز رسید؛ سطحی که پایین‌ترین میزان تولید عربستان از سال ۱۹۹۰ عنوان شده است. همزمان، داده‌های شرکت Kpler نشان می‌دهد صادرات نفت خام عربستان در اوت به حدود ۳.۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته که پایین‌ترین سطح صادرات این کشور طی ۱۳ سال گذشته بوده است.
این افت را نمی‌توان صرفا یک کاهش عادی در تولید یا صادرات دانست. ساختار صادرات نفت عربستان به‌شدت به امنیت مسیرهای دریایی وابسته است و جنگ منطقه‌ای، یکی پس از دیگری، مسیرهای اصلی صادراتی این کشور را تحت فشار قرار داده است. در ابتدا، محدود شدن تردد در تنگه هرمز باعث شد عربستان بخشی از نفت خود را از طریق خط لوله شرق ـ غرب به بندر ینبع منتقل کند. این خط لوله که برای کاهش وابستگی عربستان به هرمز ساخته شده، عملا به مسیر جایگزین اصلی ریاض تبدیل شد. اما حملات به تاسیسات این خط لوله اکنون همان مسیر جایگزین را نیز مختل کرده است.

هرمز بسته؛ باب‌المندب هم ناامن
اهمیت خط لوله شرق ـ غرب زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم تنگه هرمز در سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآورده‌های نفتی را عبور داده است؛ معادل حدود یک‌چهارم تجارت دریابرد نفت جهان. آژانس بین‌المللی انرژی همچنین برآورد کرده است که ظرفیت مسیرهای جایگزین از خلیج فارس، عمدتا از طریق خطوط لوله عربستان و امارات، حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز است. در شرایط جنگی، عربستان تلاش کرد با استفاده از خط شرق ـ غرب، نفت خود را از تنگه هرمز دور کند و از طریق ینبع به بازارهای خارجی برساند.
گزارش‌های منتشر شده در رسانه‌های بین المللی اما حاکی از این است که راه جایگزین نیز با بحران باب‌المندب روبه‌رو شد. گزارش‌های منتشرشده در ماه‌های اخیر نشان می‌دهد تهدیدهای انصارالله علیه کشتیرانی مرتبط با عربستان، رفت‌وآمد نفتکش‌ها در دریای سرخ و باب‌المندب را با اختلال مواجه کرده است.  اکنون حمله به خط لوله شرق ـ غرب، عملا سومین حلقه این زنجیره را هدف گرفته است: هرمز مختل است، باب‌المندب ناامن است و مسیر زمینی انتقال نفت به دریای سرخ نیز آسیب دیده است.

سایه بحران تنگه هرمز در پالایشگاه‌های اروپا
اثر مستقیم این وضعیت در اروپا نمایان شده است. خبرگزاری رویترز گزارش داده که عربستان پس از حمله به خط لوله شرق ـ غرب، برخی محموله‌های نفت خام خود به اروپا را لغو کرده و بارگیری نفت در بندر ینبع متوقف شده است. پالایشگاه لهستانی اورلن، یکی از مشتریان مهم نفت عربستان، برای جبران این کمبود به دنبال خرید نفت از دریای شمال، آمریکا، قزاقستان، الجزایر و گویان رفته است. اهمیت این موضوع برای اروپا از آن جهت است که اتحادیه اروپا همچنان وابستگی بالایی به واردات نفت دارد.
شورای اتحادیه اروپا اعلام کرده است حدود ۹۷ درصد نفت خام مصرفی اتحادیه در سال ۲۰۲۴ از خارج تامین شده و عربستان در سال ۲۰۲۵ حدود ۶.۸ درصد از واردات نفت خام اتحادیه اروپا را به خود اختصاص داده است. در نتیجه، عربستان بزرگ‌ترین تامین‌کننده نفت اروپا نیست، اما حذف یا کاهش ناگهانی محموله‌های آن می‌تواند بازار پالایش اروپا را به سمت خرید نفت از منابع جایگزین سوق دهد. مشکل فقط پیدا کردن بشکه جایگزین نیست. پالایشگاه‌ها برای فرآوری انواع مشخص نفت طراحی شده‌اند و تغییر گرید خوراک می‌تواند هزینه، ترکیب فرآورده‌ها و بهره‌وری پالایشگاه را تغییر دهد.

عربستان به دنبال مسیرهای اضطراری
ریاض برای جلوگیری از کاهش بیشتر صادرات، به گزینه‌های اضطراری روی آورده است. خبرگزاری رویترز در گزارش نوشته است که آرامکو در حال افزایش انتقال نفت از خلیج فارس از طریق انتقال کشتی به کشتی در نزدیکی بندر صحار عمان است. این اقدام برای جبران کاهش صادرات از مسیر دریای سرخ انجام می‌شود. الجزیره انگلیسی در گزارشی نوشته است: عربستان در هفته‌های اخیر به استفاده از مسیرهای غیرمتعارف و انتقال کشتی به کشتی برای حفظ جریان صادرات روی آورده است. اما این مسیرها ظرفیت نامحدود ندارند. انتقال کشتی به کشتی، افزایش مسافت، استفاده از مسیرهای پیچیده‌تر و افزایش هزینه بیمه و حمل‌ونقل، همگی هزینه نهایی صادرات نفت عربستان را افزایش می‌دهند. به بیان دیگر، عربستان هنوز نفت دارد؛ مسئله اصلی این است که چگونه و از چه مسیری آن را به مشتری برساند.

تاثیر توقف صادرات به اروپا بر بازار نفت
در کوتاه‌مدت، مهم‌ترین اثر توقف محموله‌های عربستان برای اروپا، افزایش رقابت پالایشگاه‌ها برای نفت جایگزین خواهد بود. نخستین واکنش بازار نیز همین بوده است. در روزهای پس از اختلال در خط لوله، قیمت نفت برنت به محدوده بالای ۱۰۵ دلار و در مقطعی نزدیک به ۱۰۸ دلار در هر بشکه رسید. قیمت برخی محموله‌های فیزیکی نفت در بازار اروپا نیز افزایش بیشتری را تجربه کرد. با این حال، میزان تاثیرگذاری این توقف به مدت زمان اختلال بستگی دارد.
اگر خط لوله شرق ـ غرب طی چند هفته تعمیر و ظرفیت آن به تدریج احیا شود، بازار می‌تواند بخشی از شوک را از طریق نفت دریای شمال، آمریکا، آفریقا و سایر تولیدکنندگان جبران کند. اما اگر تعمیرات طولانی شود یا حملات جدید، مسیرهای جایگزین را نیز هدف قرار دهد، وضعیت متفاوت خواهد بود. مرکز مطالعات شرق‌شناسی لهستان گزارش داده است که تعمیر ایستگاه‌های آسیب‌دیده ممکن است تا شش هفته زمان ببرد و درباره میزان ظرفیت قابل بازگشت در کوتاه‌مدت نیز ابهام وجود دارد. در چنین شرایطی، اروپا با یک شوک دومرحله‌ای مواجه خواهد شد: ابتدا افزایش قیمت نفت خام و سپس فشار بر بازار فرآورده‌هایی مانند گازوئیل و سوخت جت.
برای عربستان، خطر اصلی توقف چند محموله اروپایی نیست؛ بلکه کاهش ظرفیت عملی صادرات است. آژانس اطلاعات انرژی آمریکا برآورد کرده است که در ماه اوت، تعطیلی یا کاهش تولید ناشی از اختلالات منطقه‌ای به طور متوسط به ۶.۷ میلیون بشکه در روز رسیده و انتظار می‌رود در سه‌ماهه چهارم سال ۲۰۲۶ نیز تولید متوقف‌شده به طور متوسط حدود ۵.۷ میلیون بشکه در روز باقی بماند. این نهاد همچنین اعلام کرده صادرات عربستان از بندر ینبع در اوت تقریبا نصف ماه ژوئیه شده است. این وضعیت برای عربستان از یک جهت حساس‌تر است: ریاض معمولا یکی از مهم‌ترین منابع ظرفیت مازاد تولید در بازار جهانی نفت محسوب می‌شود. اما وقتی مسیرهای صادراتی خود این کشور با اختلال مواجه شوند، بخشی از همین ظرفیت مازاد عملا قابل استفاده نیست.