به گزارش اقتصادسرآمد، مجتمع بندری شهید رجایی، در نزدیکترین نقطه به تنگه هرمز و دهانه ورودی خلیج فارس، به دلیل فاصله کوتاه از مسیر اصلی تردد بین قاره‌ای کشتی‌ها از مهمترین دروازه‌های واردات و صادرات جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود. این مجتمع عظیم بندری بیش از ۲ هزار و ۳۰۰ کیلومتر مرز دریایی دارد. بندر شهید رجایی، با ۲۴۰۰ هکتار وسعت، از ظرفیت پذیرش ۱۰۰میلیون تن کالا در سال برخوردار است و حجم گسترده‌ای از عملیات جابجایی کالای عمومی خصوصاً محصولات فولادی، فله خشک، فله مایع و فرآورده‌های نفتی خام را انجام می‌دهد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، بندر شهید رجایی در شرایطی که تجارت دریایی منطقه با یکی از جدی‌ترین شوک‌های سال‌های اخیر مواجه شده است، دیگر صرفاً یک پایانه بزرگ برای تخلیه و بارگیری کالا نیست؛ این بندر حالا به یکی از مهم‌ترین حلقه‌های زنجیره تأمین اقتصاد ایران تبدیل شده است؛ زنجیره‌ای که از کشتی و اسکله آغاز می‌شود و پس از عبور از گمرک، شبکه حمل‌ونقل و انبارها، به بازار مصرف و سفره خانوار می‌رسد. در هفته‌های اخیر، ورود شناورهای حامل کالاهای اساسی به بندر شهید رجایی بار دیگر این نقش را برجسته کرده است.

ادامه ورود کشتی‌ها به بندر رجایی
براساس اعلام رسانه‌ها، از ابتدای سال جاری ۱۵ فروند شناور حامل شکر و برنج در این بندر پهلو گرفته و ۴۴ هزار و ۸۴۴ تن کالای اساسی ترخیص شده است. در گزارش‌های منتشر شده همچنین اعلام شده که ۱۳ فروند از این شناورها حامل شکر و دو فروند حامل برنج بوده‌اند و برای تسریع در خروج کالا، از ظرفیت حمل یکسره کامیونی استفاده شده است. از سوی دیگر برخی گزارش‌ها حاکی از این است که در حال حاضر ۲۲ فروند کشتی در اسکله‌های بندر شهید رجایی پهلو گرفته‌اند و ۱۹ فروند کشتی نیز در صف ورود به اسکله قرار دارند.
هفته گذشته بود که حمیدرضا محمدحسینی تختی، سرپرست اداره کل بنادر و دریانوری هرمزگان در تشریح آخرین وضعیت ترخیص کالاهای اساسی در بزرگ‌ترین بندر تجاری ایران افزود: از ابتدای سال تاکنون، ۱۵ فروند شناور حامل کالای اساسی شامل ۱۳ فروند شکر و ۲ فروند برنج در بندر شهید رجایی پهلودهی شده است.
این مقام عالی سازمان بنادر و دریانوردی استان هرمزگان همچنین با اشاره به ترخیص ۳۹ هزار تن شکر در این بازه زمانی ادامه داد: نخستین شناور حامل برنج به وزن ۲۲ هزارو ۶۲۷ تن به منظور تخلیه در انبارهای مجتمع بندری شهید رجایی وارد بندر شهید رجایی و دومین شناور نیز حامل ۲۲ هزار و ۲۱۷ تن در این بندر پهلودهی شد.
در همین حال دوشنبه هفته جاری (۳۰ شهریورماه) بود که مجتبی قهرمانی، رئیس کل دادگستری هرمزگان نیز در بازدید میدانی از بندر شهید رجایی اعلام کرد: براساس بررسی‌های میدانی و گزارش‌های ارائه شده، در حال حاضر ۲۲ فروند کشتی در اسکله‌های بندر شهید رجایی پهلو گرفته‌اند. او ادامه داد: ۱۹ فروند کشتی نیز در صف ورود به اسکله قرار دارند و حدود ۲۳ فروند کشتی دیگر در لنگرگاه منتظر انجام اقدامات و تشریفات اسنادی هستند تا فرآیند واردات و صادرات کالا در بندر شهید رجایی انجام شود.

اهمیت ادامه فعالیت بندر رجایی
اهمیت انتشار این آمار در شرایط فعلی زمانی روشن‌تر می‌شود که آن را در کنار تحولات تجارت دریایی منطقه و افزایش ریسک تردد در مسیرهای اصلی خلیج فارس مورد بررسی قرار دهیم. کارشناسان معتقدند که در شرایط فعلی و در سایه تشدید تنش‌های نظامی و ادامه‌دار شدن انسداد تنگه هرمز، فعال بودن ظرفیت‌های بندر شهید رجایی در محدوده‌ای نزدیک به آبراه راهبردی تنگه هرمز تنها مسئله اصلی برای ورود کالا به کشور نیست؛ بلکه حفظ جریان مستمر کالا، کاهش زمان توقف در بندر و جلوگیری از انتقال شوک حمل‌ونقل به قیمت نهایی کالا نیز مورد توجه است.
براساس اطلاعات سازمان تجارت جهانی، تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های دریایی جهان و مسیر مهم تجارت انرژی، غذا و کود است. این سازمان در گزارش تحولات تجارت جهانی در سال ۲۰۲۶ اعلام کرده است که اختلال در حمل‌ونقل دریایی از طریق هرمز آثار قابل توجهی بر تجارت منطقه‌ای گذاشته و بخش بزرگ‌تری از آثار این اختلال در داده‌های سه‌ماهه دوم سال نمایان خواهد شد.
آمارهای سازمان تجارت جهانی نشان می‌دهد حجم صادرات و واردات خاورمیانه در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل به ترتیب ۹.۷ و ۱۱.۹ درصد کاهش یافته است. همچنین واردات جهانی نفت خام از خاورمیانه در ماه مارس حدود ۴۵ درصد نسبت به سال قبل کاهش داشته و واردات LNG و کود نیز به ترتیب ۵۲ و ۲۶ درصد افت کرده است.
این ارقام نشان می‌دهد که اثر یک اختلال دریایی را نمی‌توان صرفاً در کاهش تردد کشتی‌ها خلاصه کرد. وقتی مسیر اصلی تجارت دچار اختلال می‌شود، فشار به سایر بخش‌های زنجیره منتقل می‌شود. با این حال تجربه ماه‌های اخیر یک نکته دیگر را نیز روشن کرده است: افزایش ظرفیت یک بندر به تنهایی برای افزایش تاب‌آوری کافی نیست. در این میان، اتصال بندر شهید رجایی به شبکه جاده‌ای و ریلی، افزایش ظرفیت انبارش، توسعه فناوری‌های گمرکی، کاهش زمان تشریفات و هماهنگی با صاحبان کالا و شرکت‌های حمل‌ونقل، همگی بخشی از ظرفیت واقعی این بندر محسوب می‌شوند.

اهمیت سرعت ترخیص کالا در شرایط جنگی
استفاده از کامیون‌های حمل یکسره در بندر شهید رجایی در شرایط فعلی و با وجود سایه جنگ در منطقه تنگه هرمز اهمیت بالایی دارد. این روش با هدف کاهش زمان توقف کالا در بندر و انتقال مستقیم‌تر محموله‌ها به مقاصد مصرف یا مراکز توزیع انجام می‌شود. در واقع، بندر شهید رجایی در این شرایط تنها وظیفه تخلیه کشتی را برعهده ندارد؛ بلکه باید زمان بین «ورود کالا» و «قرار گرفتن کالا در شبکه توزیع» را نیز مدیریت کند.
اهمیت عملکرد بندر شهید رجایی را باید در کنار عملکرد گمرک قرار داد. آمارهای اعلام‌شده از سوی رئیس کل گمرک جمهوری اسلامی ایران نشان می‌دهد که در پنج ماهه نخست سال جاری ۱۰ میلیون و ۹۵۱ هزار تن کالای اساسی به ارزش ۷ میلیارد و ۵۱۵ میلیون دلار وارد کشور شده است. این ارقام نشان می‌دهد که زنجیره تأمین کالاهای اساسی ایران در ابعادی بسیار بزرگ‌تر از چند کشتی واردشده به یک بندر فعالیت می‌کند. بندر، گمرک، تأمین ارز، حمل‌ونقل و توزیع، حلقه‌های یک شبکه به‌هم‌پیوسته‌اند و اختلال در هر یک از آنها می‌تواند هزینه نهایی تأمین را افزایش دهد.
یکی از مهم‌ترین شواهد درباره اهمیت استمرار فعالیت زنجیره تأمین، عملکرد گمرک در دوره جنگ اخیر است. فرود عسگری، رئیس کل گمرک ایران، در گزارش عملکرد این سازمان اعلام کرده است که در ایام جنگ حدود سه میلیون تن کالای اساسی و ضروری از ۱۳ بندر کشور ترخیص و در سطح کشور توزیع شد. گمرک همچنین اعلام کرده است که در همین دوره، فعالیت کارکنان در گمرکات مهم به صورت شبانه‌روزی و سه‌شیفته ادامه داشته و مجموعه‌ای از تسهیلات برای تسریع ترخیص کالا به اجرا درآمده است.

خط مقدم تاب‌آوری اقتصادی
کارشناسان معتقدند آنچه در بندر شهید رجایی جریان دارد، در ظاهر مجموعه‌ای از عملیات معمول بندری است؛ پهلوگیری کشتی، تخلیه کالا، ترخیص و بارگیری کامیون. اما در شرایط اختلال در تجارت دریایی، همین عملیات روزمره به بخشی از سیاست تاب‌آوری اقتصادی تبدیل می‌شود. ورود ۱۵ شناور حامل کالاهای اساسی، ترخیص ده‌ها هزار تن کالا، فعالیت شبانه‌روزی گمرک و تلاش برای خروج سریع‌تر محموله‌ها، در کنار آمار چند میلیون تنی ترخیص کالاهای اساسی در سطح کشور، نشان می‌دهد که زنجیره تأمین ایران برای حفظ جریان کالا ناچار به افزایش سرعت و هماهنگی شده است.
ادامه فعالیت بندر شهید رجایی در شرایط جنگی و ادامه تامین کالاهای اساسی از طریق ورود به این بندر اهمیت بالایی دارد. سپهری، کارشناس اقتصادی در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» در این رابطه می‌گوید: «مسئله امروز تنها  ورود و پهلوگیری چند کشتی به بندر شهید رجایی نیست. مسئله اصلی این است که یک محموله پس از ورود به آب‌های ایران، با چه سرعتی تخلیه، ترخیص و توزیع می‌شود و چه میزان هزینه اضافی به دلیل اختلالات حمل‌ونقل به آن تحمیل خواهد شد».
از این نگاه می‌توان فهمید که چرا عملکرد بندر شهید رجایی در شرایط فعلی و با وجود تنش‌های نظامی در منطفه مستقیماً با امنیت عرضه کالا، هزینه واردات و ثبات زنجیره تأمین ارتباط پیدا می‌کند. سپهری در بخش دیگری از صحبت‌های خود، افزود: «بندر شهید رجایی را نمی‌توان صرفاً با شاخص تعداد کشتی یا میزان تخلیه و بارگیری سنجید. ارزش راهبردی این بندر در این است که یکی از حلقه‌های اصلی اتصال تجارت جهانی به اقتصاد داخلی ایران است».
در شرایطی که سازمان تجارت جهانی نسبت به آثار اختلال در هرمز بر جریان تجارت منطقه‌ای هشدار داده و داده‌های گمرک ایران نیز حجم بالای واردات کالاهای اساسی را نشان می‌دهد، حفظ جریان فعالیت در بنادر جنوبی اهمیت مضاعف پیدا می‌کند. سپهری در بخش پایانی صحبت‌های خود گفت: «تاب‌آوری اقتصادی ایران در برابر شوک‌های دریایی تنها به داشتن بندر، کشتی و اسکله وابسته نیست؛ بلکه به توانایی کشور برای حفظ جریان کالا، کوتاه‌کردن زمان ترخیص، کنترل هزینه لجستیک و انتقال سریع محموله از اسکله به بازار بستگی دارد».