گروه انرژی - سید محی‌الدین حسینی‌مقدم - توسعه پایدار به‌عنوان یکی از اهداف اصلی جوامع مدرن، تأکید ویژه‌ای بر استفاده بهینه از منابع طبیعی، کاهش آلودگی و توسعه اقتصادی همسو با حفظ محیط ‌زیست دارد. در این میان، متانول به‌عنوان یکی از محصولات کلیدی صنایع پتروشیمی، نقشی مهم در تحقق این اهداف ایفا می‌کند. ایران، به ‌واسطه ذخایر عظیم گاز طبیعی، به یکی از بزرگ ‌ترین تولیدکنندگان متانول در جهان تبدیل شده است. 
به گزارش روزنامه دریایی اقتصاد سرآمد، صنعت متانول به عنوان یکی از ارکان حیاتی پتروشیمی ایران، در سال‌های اخیر تحولات چشمگیری را تجربه کرده است. با توجه به ظرفیت تولید بالای این محصول و نیاز روزافزون بازارهای جهانی، ایران می‌تواند به یکی از بازیگران اصلی در عرصه صادرات متانول تبدیل شود. طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، ظرفیت تولید متانول در ایران در سال ۱۴۰۲ به ۱۵.۷ میلیون تن رسیده و پیش‌بینی می‌شود که با اجرای پروژه‌های در حال توسعه، این رقم تا سال ۱۴۱۲ به حدود ۳۶ میلیون تن افزایش یابد.
در سال ۱۴۰۲، حدود ۱۰.۲ میلیون تن متانول در کشور تولید شد که از این میزان، تقریباً ۷۰۰ هزار تن در داخل مصرف و بیش از ۹۳ درصد، یعنی حدود ۹.۵ میلیون تن، به کشورهای دیگر، به ویژه چین، صادر گردید. این آمار نه تنها نشان‌دهنده وابستگی بالای ایران به بازارهای خارجی است، بلکه سهم عمده چین در واردات متانول از ایران را نیز نمایان می‌سازد.

وضعیت بازار جهانی متانول
براساس گزارش‌ها، در سال ۲۰۲۲ ظرفیت اسمی تولید متانول در جهان به ۱۴۰ میلیون تن رسیده و چین به عنوان بزرگترین تولیدکننده و مصرف‌کننده با ۷۲ میلیون تن ظرفیت، تقریباً ۶۰ درصد از تقاضای جهانی را به خود اختصاص داده است. این وضعیت، اهمیت بررسی بازارهای صادراتی و رقابتی را برای ایران به وضوح نمایان می‌سازد.

چالش‌های داخلی صنعت متانول
صنعت متانول ایران با چالش‌های متعددی مواجه است که نیاز به بررسی دقیق و تدوین استراتژی‌های بلندمدت را ضروری می‌سازد. ناترازی گاز، کمبود زیرساخت‌های لازم برای توسعه زنجیره ارزش و وابستگی به بازارهای صادراتی خاص، از جمله مسائلی هستند که باید به آن‌ها توجه ویژه‌ای شود. همچنین، چالش‌های زیست‌محیطی مرتبط با تولید متانول، به‌ویژه از منابع گاز طبیعی، نمی‌توانند نادیده گرفته شوند. تولید متانول معمولاً با انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلاینده‌های هوا همراه است که به تغییرات آب و هوایی و آلودگی محیط زیست کمک می‌کند.

الزامات توسعه صنعت متانول
مرکز پژوهش‌های مجلس بر این باور است که برای بهره‌برداری بهینه از ظرفیت‌های موجود، لازم است سندی راهبردی برای توسعه صنعت متانول و زنجیره ارزش آن تدوین شود. این سند می‌تواند به‌عنوان نقشه‌راهی برای هماهنگی بین نهادهای دولتی و بخش خصوصی عمل کرده و به شفاف‌سازی اهداف و اولویت‌های توسعه این صنعت کمک کند. نقشه راه پیشنهادی شامل چند اقدام کلیدی است: تدوین سندی جامع جهت تعیین اهداف و اولویت‌ها، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، تنوع بازارهای هدف، تشویق به تحقیق و توسعه و توجه به ابعاد زیست‌محیطی در فرآیند تولید. این اقدامات می‌توانند به بهبود کیفیت و کمیت تولید متانول و همچنین افزایش سهم ایران در بازارهای جهانی کمک کنند.

فرصت‌های پیش رو در بازار جهانی
با توجه به افزایش تقاضا برای متانول در بازارهای جهانی، به ویژه در صنایع شیمیایی و سوختی، ایران می‌تواند با شناسایی و هدایت سرمایه‌گذاری‌های جدید به سمت این صنایع، سهم خود را در بازار جهانی افزایش دهد. همچنین، با توجه به محدودیت‌های زیست‌محیطی و تقاضای جهانی برای سوخت‌های پاک، متانول به عنوان یک گزینه قابل قبول برای سوخت‌های جایگزین مطرح است.
دولت می‌تواند با تدوین سیاست‌های تجاری مناسب به تنوع بازارها کمک کند. ارائه مشوق‌های مالی به صادرکنندگان و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های حمل و نقل و لجستیک، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش وابستگی ایران به بازارهای صادراتی خاص کمک کند. همچنین، ایجاد روابط دیپلماتیک و تجاری با کشورهای هدف، زمینه‌ساز ورود به بازارهای جدید خواهد بود.

راهکارهای زیست‌محیطی
برای کاهش مصرف آب در تولید متانول، استفاده از فناوری‌های کم‌مصرف و پیاده‌سازی سیستم‌های بازیابی و تصفیه آب می‌تواند مؤثر باشد. همچنین، مدیریت منابع آب و آموزش کارکنان در زمینه صرفه‌جویی در مصرف آب از دیگر راهکارهای کلیدی است که به بهبود کارایی تولید و کاهش اثرات منفی بر محیط زیست کمک می‌کند. 
فناوری‌های نوین نیز می‌توانند به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای در صنعت متانول کمک کنند. به عنوان مثال، فناوری جذب و ذخیره‌سازی کربن (CCS) و استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر می‌تواند به کاهش اثرات زیست‌محیطی تولید متانول کمک کند. پیاده‌سازی سیستم‌های مدیریت انرژی هوشمند نیز می‌تواند به بهینه‌سازی مصرف انرژی و کاهش آلاینده‌ها منجر شود.
در نهایت، صنعت متانول نه تنها به‌عنوان یک محصول پایه پتروشیمی، بلکه به‌عنوان یک سوخت پاک و جایگزین در صنایع مختلف، می‌تواند نقش بسزایی در تحقق اهداف توسعه پایدار ایران ایفا کند. دستیابی به این اهداف مستلزم هماهنگی و هم‌افزایی بین تمامی ذینفعان، از جمله دولت، بخش خصوصی و پژوهشگران است. با این رویکرد، می‌توان امید داشت که صنعت متانول ایران در مسیر رشد و توسعه پایدار قرار گیرد و به یک الگوی موفق در عرصه جهانی تبدیل شود.
در مجموع، برای کشوری مانند ایران که به منابع عظیم نفت و گاز دسترسی دارد، توسعه واحدهای فرایندی تولید محصولات پایه پتروشیمی با خوراک متانول، امری ضروری نیست. حتی در صورت توسعه، این واحدها باید توسط خود واحدهای تولیدکننده متانول توسعه پیدا کنند تا اقتصادی باشد.
در حال حاضر، نیاز مبرم کشور در صنعت پتروشیمی، پروپیلن و زنجیره ارزش آن است. واردات محصولات زنجیره ارزش پروپیلن به بیش از ۱.۲ میلیارد دلار رسیده و تا سال‌های آتی افزایش قابل توجهی نیز خواهد داشت. همچنین بسیاری از محصولات در بورس کالا همچون پلی‌اتیلن‌ترفتالات با رقابت‌های سنگین عرضه می‌شوند.
همچنین با توجه به ثبات تقاضای جهانی، متانول تولید شده در ایران می‌تواند همچنان به‌عنوان یک کالای صادراتی در نظر گرفته شود. در حال حاضر، صادرات متانول حدود ۲.۲ میلیارد دلار در سال است و حدود ۲.۵ درصد از درآمدهای صادراتی کشور را شامل می‌شود.