از هواپیماهای روسی تا پهپادهای بومی برای بارورسازی ابرها
​​​​​​​گروه انرژی - سهیل مرتضوی -  87پرواز عملیاتی بارورسازی ابر‌ها با هواپیما و پهپاد در سال آبی‌۱۴۰۴-۱۴۰۳ انجام شده است. این خبری است که روز گذشته در گزارشی از سوی محمدمهدی جوادیان‌زاده، رئیس سازمان توسعه و بهره‌برداری فناوری‌های نوین آب‌های جوی در بیست‌ونهمین جلسه امور آب وزارت نیرو مطرح شد. مأموریت اصلی سازمان توسعه و بهره‌برداری فناوری‌های نوین آب‌های جوی، مدیریت بهینه منابع آب جوی با فناوری‌های نوین، توسعه تجهیزات زمینی، هوایی و فضایی، تدوین برنامه‌های کلان و استاندارد‌های فنی، مقابله با مداخلات جوی مخرب و تقویت همکاری‌های علمی داخلی و بین‌المللی است. سازمانی که در گزارش عملکرد یک‌ساله آن ذکر شده است که در مجموع 37پرواز عملیاتی بارورسازی ابر‌ها با استفاده از هواپیما‌های آنتونوف در مناطق شمال‌غرب، جنوب‌غرب، تهران و شمال‌شرق و 50پرواز با پهپاد‌ها در حوضه‌های زاینده‌رود، کوهرنگ، خراسان‌جنوبی، فارس و بوشهر انجام شد. علاوه‌بر این، 626ژنراتور زمینی در 23استان کشور برای اجرای پروژه بارورسازی ابر‌ها به‌کار گرفته شد.
به گزارش اقتصاد سرآمد، در حالی‌که ایران برای چندمین سال متوالی با بحران جدی خشکسالی دست‌و‌پنجه نرم می‌کند، طرح‌های مقابله‌ای با این پدیده وارد فاز تازه‌ای شده است. در سال‌۱۴۰۴، دولت با جدیت بیشتری به سراغ پروژه‌هایی رفته که مدت‌هاست در محافل علمی و مدیریتی کشور مطرح است؛ بارورسازی ابرها. این عملیات که پیش از این به صورت محدود و آزمایشی انجام می‌شد، امسال با استفاده از هواپیماها و پهپادهای تخصصی گسترش یافته است تا شاید بتواند قطره‌ای بر دریای نیاز کشور به آب اضافه کند. در میانه یکی از خشک‌ترین سال‌های دهه اخیر، پروژه‌ای گسترده برای بارورسازی ابرها با استفاده از هواپیماهای سبک و پهپادهای پیشرفته به‌طور رسمی در مناطق بحرانی کشور آغاز شده است؛ طرحی که امید می‌رود با افزایش بارندگی، راه‌حلی موقت اما حیاتی برای مقابله با خشکسالی و کم‌آبی باشد.
طرح بارورسازی ابرها در ایران سابقه‌ای بیش از دودهه دارد، اما در سال‌۱۴۰۴ با استفاده از فناوری‌های نوین، به مرحله‌ای تازه وارد شده است. امسال سازمان هواشناسی کشور با همکاری وزارت دفاع، شرکت‌های دانش‌بنیان و ستاد مدیریت بحران، عملیات بارورسازی را در استان‌های کرمان، یزد، خراسان‌جنوبی، سیستان و بلوچستان، فارس و بخش‌هایی از اصفهان و هرمزگان انجام داده‌اند. براساس اعلام مرکز تحقیقات بارورسازی ابرها، بیش از ۷۵سورتی پرواز با هواپیماهای سبک C-130 و ۲۳۵عملیات پهپادی از ابتدای سال تا پایان مرداد‌۱۴۰۴ انجام شده است. در این عملیات‌ها، از ترکیبات یدید نقره و نمک‌های خاص برای القای تراکم در ذرات ابر استفاده شده که منجربه بارش در شرایط جوی مناسب می‌شود.

از هواپیماهای روسی تا پهپادهای بومی
در برنامه توسعه هفتم کشور، استفاده از فناوری بارورسازی ابرها به‌ عنوان یکی از راهکارهای تکمیلی در مدیریت منابع آب لحاظ شده است. با پیشرفت در فناوری‌های سنجش از دور، پهپادهای هوشمند و تحلیل داده‌های جوی، امید می‌رود که در سال‌های آینده، این طرح با کارایی بیشتری ادامه یابد، اما به‌نظر می‌رسد مسیر عبور از بحران آب در ایران، تنها از آسمان نمی‌گذرد. اصلاح الگوی مصرف، بهره‌وری کشاورزی و دیپلماسی آبی همچنان کلیدهای اصلی مدیریت بحران آب خواهند بود.
بارورسازی ابرها فرایندی است که طی آن با پاشیدن مواد خاصی مانند یدید نقره یا نمک‌های جاذب رطوبت در داخل ابرها، فرایند تشکیل قطرات باران تسریع می‌شود. این عملیات در ایران سابقه چندساله دارد و عمدتاً توسط هواپیماهای مخصوص و با همکاری شرکت‌های خارجی، به‌ویژه روسی، انجام می‌شد. اما در سال‌۱۴۰۴، این طرح شکل دیگری به خود گرفت. علاوه‌بر هواپیماهای عملیاتی، استفاده از پهپادها نیز در دستور کار قرار گرفت. این پهپادها که گفته می‌شود ساخت داخل هستند، امکان دسترسی به نقاط دشوارتر و عملیات در مقیاس‌های کوچک‌تر را فراهم می‌کنند. این رویکرد جدید، به نوعی نشان‌دهنده تلاش برای بومی‌سازی و افزایش بهره‌وری در این حوزه است.
مسئولان سازمان هواشناسی و وزارت نیرو، با تاکید بر نیاز مبرم به هر قطره آب، این عملیات را بخشی از یک پازل بزرگ‌تر برای مدیریت منابع آبی می‌دانند. به گفته آن‌ها، مناطق مرکزی و خشک کشور، به‌ویژه استان‌های یزد، اصفهان، کرمان و فارس در اولویت این عملیات قرار دارند. هدف اصلی، افزایش حداقل ۱۰ تا ۱۵درصدی بارندگی‌ها در حوضه‌های آبریز سدها و مناطق کشاورزی مهم است. آمارهای منتشرشده از سوی برخی نهادهای دولتی، از افزایش ۵ تا ۱۰میلی‌متری بارندگی در برخی حوزه‌ها پس از عملیات بارورسازی خبر می‌دهند که به گفته آن‌ها معادل میلیاردها مترمکعب آب است.

داده‌ها و چالش‌های بارورسازی ابرها
داده‌های رسمی، تصویری دوگانه از موفقیت این طرح ترسیم می‌کنند. براساس ارزیابی‌های اولیه سازمان آب‌های جوی، عملیات بارورسازی در سال‌جاری منجربه افزایش ۸ تا ۱۲درصدی بارندگی در مناطق هدف شده است؛ آماری که با تجربیات جهانی‌(مانند برنامه‌های امارات و چین) همخوانی دارد. در ماه‌های آبان و آذر گذشته که بخشی از سال آبی جاری را تشکیل می‌دهد، تعداد روزهای بارانی در برخی استان‌ها تا ۴۹۳درصد افزایش یافت، هرچند این آمار بیشتر به شرایط طبیعی ابرها وابسته بود تا مداخله انسانی.
منتقدان نیز این ارقام را اغراق‌آمیز می‌دانند. یک مطالعه دانشگاهی در یزد که از روش رگرسیون تاریخی استفاده کرده، نشان می‌دهد موفقیت بلندمدت بارورسازی در ایران کمتر از ۱۵درصد است، عمدتاً به دلیل کمبود ابرهای مناسب‌(تنها ۲۰درصد از آسمان ایران در سال بارانی است). علاوه‌بر این، هزینه هر پرواز‌(حدود ۵۰۰میلیون تومان) در برابر خروجی محدود، سؤال‌برانگیز است. فریبرز گلکار، مدیر سابق مرکز تحقیقات بارورسازی، در سال‌های پیش ادعا کرده بود افزایش ۲۵درصدی بارش حاصل شده، اما گزارش‌های اخیر این رقم را به ۱۰درصد تنزل داده‌اند.
کارشناسان بین‌المللی، مانند انجمن هواشناسی آمریکا نیز هشدار می‌دهند که اثرات ناخواسته -مانند آلودگی شیمیایی یا تغییر الگوهای بادی- هنوز به‌طور کامل ارزیابی نشده است. در تحلیل، بارورسازی می‌تواند بخشی از پازل باشد: نه ناجی، بلکه مکمل مدیریت آب. دولت پزشکیان با ادغام این فناوری در برنامه‌های بزرگ‌تر – مانند لوله‌کشی‌های اضطراری و واردات آب – گام مثبتی برداشته، اما بدون اصلاح الگوی مصرف‌(که ۹۰درصد آب را کشاورزی بلعیده)، این پروازها تنها «باران در بیابان» خواهند ماند.

مُسکنی که درمان قطعی نیست
واقعیت این است که بارورسازی ابرها یک راه‌حل مقطعی و موقت است. این فرایند تنها در صورتی می‌تواند به افزایش بارندگی کمک کند که ابرهای مناسب و مستعد بارش در منطقه وجود داشته باشند. بارورسازی نمی‌تواند از هیچ، ابر و باران بسازد. این روش به تنهایی نمی‌تواند بر خشکسالی‌های طولانی‌مدت و ناشی از تغییرات اقلیمی غلبه کند. بسیاری از متخصصان آب و محیط‌زیست بر این باورند که تمرکز اصلی دولت باید بر مدیریت تقاضا و اصلاحات ساختاری در مصرف آب باشد. ایران کشوری است که بیش از ۹۰درصد منابع آبی خود را در بخش کشاورزی مصرف می‌کند و بخش قابل‌توجهی از آن به دلیل روش‌های سنتی آبیاری هدر می‌رود.
مدیریت صحیح منابع، توسعه کشاورزی هوشمند و فرهنگ‌سازی در زمینه صرفه‌جویی، راهکارهایی هستند که می‌توانند اثرات پایدارتری در مقایسه با پروژه‌های پرهزینه و پرریسک بارورسازی ابرها داشته باشند. در نهایت، در حالی‌که پرواز هواپیماها و پهپادهای بارورسازی در آسمان ایران ادامه دارد، پرسش اصلی این است: آیا این عملیات، راهبردی جدی برای مقابله با بحران آب است یا تنها یک نمایش پرهزینه و یک مسکن برای تسکین دردهای عمیق و ریشه‌ای خشکسالی؟ پاسخ به این سوال، در آینده و با ارزیابی دقیق و شفاف اثرات این طرح‌ها، مشخص خواهد شد. اما آنچه مسلم است، بحران آب در ایران با چنین راهکارهای مقطعی، به تنهایی حل نخواهد شد.