کارشناس شیلات به «سرآمد»می‌گوید: اجرای برنامه‌های جامعه‌محور آبزی‌پروری به پایداری اقتصادی منجر شده است
​​​​​​​گروه شیلات- سعید قلیچی - سیاست‌های اقتصادی دولت جمهوری اسلامی ایران در سال‌های اخیر افزایش چشمگیری در تمرکز بر آبزی‌پروری و شیلات داشته‌اند. با توجه به ظرفیت‌های بالقوه کشور در منابع آبی‌(دریاها، دریاچه‌ها، رودخانه‌ها و منابع زیرسطحی)، توسعه این بخش نه‌تنها در مناطق ساحلی، بلکه در استان‌های غیرساحلی نیز به‌عنوان یکی از اولویت‌های اقتصادی و اشتغالزایی تعریف شده است. همچنین در چارچوب برنامه هفتم توسعه و سند چشم‌انداز، جمهوری اسلامی ایران با هدف ارتقای امنیت غذایی، افزایش تولید ملی، ایجاد اشتغال و توسعه صادرات غیرنفتی، بر گسترش آبزی‌پروری و تقویت بخش شیلات تمرکز کرده است. برنامه‌های کلان شامل افزایش تولید سالانه محصولات آبزی تا بیش از ۲.۶میلیون تن، رشد پایدار صادرات و ایجاد زنجیره ارزش پایدار در این بخش است.
به گزارش «اقتصاد سرآمد»، شرایط امروز در حوزه صنعت شیلات و پرورش آبزیان به سویی در حرکت است که به ‌گفته مسئولان سازمان شیلات ایران، تمرکز اصلی سیاست‌ها از شیلات سنتی به سوی پرورش آبزیان در سیستم‌های نوین، به‌ویژه آبزی‌پروری دریایی، قفس‌های فراساحلی و فناوری‌های پیشرفته آبی انتقال یافته است. به اعتقاد کارشناسان؛ چنین رویکردی از سوی سازمان شیلات، ضمن افزایش بهره‌وری، فشار بر ذخایر طبیعی آبزیان را کاهش می‌دهد. از طرف دیگر، باید در خاطر داشت که اگرچه استان‌های غیرساحلی ایران از نظر جغرافیایی دسترسی مستقیمی به آب‌های آزاد ندارند، اما نقش آن‌ها در توسعه آبزی‌پروری داخلی و زنجیره ارزش شیلات بسیار برجسته است.
کارشناسان تاکید دارند که در حال حاضر تغییر رویکرد از شیلات سنتی به سمت شیلات هوشمند و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، تکمیل زنجیره ارزش از خوراک تا فرآوری و پسماند و توسعه پرورش ماهی در قفس در دریاها یک ضرورت انکارناپذیر و از اولویت‌های اصلی سازمان شیلات باید باشد. همچنین استفاده از پنل‌های خورشیدی و بازچرخانی آب از راهکارهای کلیدی برای مقابله با کم‌آبی و پایداری تولید شیلات در استان‌های مرکزی و غیرساحلی می‌تواند باشد.

نگاهی به وضعیت امروز شیلات ایران
حمزه رستم‌پور، معاون وزیر جهادکشاورزی و رئیس سازمان شیلات کشور چند روز پیش و در همایش آبزی‌پروری و فناوری‌های نوین در استان لرستان اعلام کرد: سال گذشته از ۳۴هزار میلیارد تومان سرمایه‌گذاری انجام‌شده ۲۹هزار میلیارد تومان متعلق به بخش خصوصی بوده و برای سال‌جاری نیز پیش‌بینی سرمایه‌گذاری ۵۰هزار میلیارد تومانی شده که تاکنون بیش از ۴۰هزار میلیارد تومان آن محقق شده است. او همچنین از ثبت رکوردهای جدید در تولید میگو خبر داد و گفت: امسال تولید میگو از مرز ۶۰هزار تن عبور خواهد کرد که بیش از ۸۰درصد آن جنبه صادراتی دارد. «حمزه‌پور» همچنین درباره صیادی آب‌های دور، افزود: شناورهای ایرانی موفق به ثبت رکوردهای تخلیه ۱۶۰ و ۱۸۰تن ماهی در یک نوبت شده‌اند.
به باور کارشناسان؛ امنیت غذایی یکی از ارکان اصلی قدرت در جهان امروز است که در قوانین اساسی اکثر کشورها و به‌ویژه در دوران بحران‌های جهانی، غذا به‌عنوان یک ابزار قدرتمند شناخته می‌شود. در حال حاضر بیش از ۱۰۰بندر صیادی در کشور وجود دارد که برخی از آن‌ها در رتبه‌های برتر جهانی قرار دارند. همچنین بیش از ۲۰هزار شناور مجاز در حال فعالیت هستند که اشتغالی بالغ بر یک‌میلیون نفر به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم ایجاد کرده‌اند. در این میان برخی گزارش‌ها حاکی از این است که بیش از ۹۹درصد اشتغال در بخش شیلات توسط بخش غیردولتی ایجاد شده است.
استان‌های ساحلی ایران، مانند بوشهر، هرمزگان و خوزستان، با دسترسی به خلیج‌فارس و دریای عمان، بیش از ۷۳۱هزار تن تولید صید دریایی در سال‌۲۰۲۳ داشته‌اند که تا ۲۰۲۸ به ۸۱۰هزار تن افزایش خواهد یافت. اهمیت استراتژیک این مناطق در تأمین پروتئین برای میلیون‌ها ایرانی، حمایت از معیشت جوامع ساحلی و روستایی و کمک به امنیت غذایی کشور نهفته است. بااین‌حال، سیاست‌های پایدار مانند برنامه‌های غنی‌سازی ذخایر و ممنوعیت‌های فصلی صید ضروری است. این اقدامات نه‌تنها از بیش‌صیدی، آلودگی و تخریب محیطی جلوگیری می‌کنند، بلکه به حفظ اکوسیستم‌های دریایی کمک کرده و پایداری اقتصادی را تضمین می‌کنند.

اهمیت فناوری و زنجیره ارزش در صنعت شیلات
کارشناسان معتقدند: برای آنکه از قطار جهانی صنعت شیلات و پرورش آبزیان عقب نمانیم ناگزیر به بهره‌گیری از ابزارهای فناورانه و دانش‌بنیان هستیم، چراکه مدل‌های سنتی پرورش در شرایط محدودیت منابع آبی، تغییر اقلیم و رقابت شدید جهانی دیگر پاسخگو نیستند. ایران به لحاظ تنوع اقلیمی ظرفیت بسیار مناسبی برای تولید آبزیان در برخی استان‌های غیرساحلی نیز داراست که می‌تواند به توسعه شیلات کشور کمک کند.
در همین ارتباط مصطفی کزازی، کارشناس شیلات در یکی از استان‌های مرکزی و غیرساحلی کشور در گفت‌وگو با خبرنگار اقتصاد سرآمد، می‌گوید: «در دنیای امروز صنعت شیلات و آبزی‌پروری صرفا یک فعالیت تولیدی نیست، بلکه یک فعالیت تولیدی شامل یک زنجیره کامل اقتصادی از نهاده و فناوری تا بسته‌بندی، بازاریابی و صادرات است. بهره‌وری پایین، محدودیت دسترسی به فناوری‌های نوین، ضعف زنجیره ارزش و حضور کمرنگ در بازرگانی و صادرات از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه است. بدون قانون و فناوری، بهره‌وری افزایش نمی‌یابد و بدون بازار هیچ تولیدی توجیه اقتصادی ندارد.»

جایگاه استان‌های غیرساحلی در توسعه شیلات
اسن کارشناس معتقد است که توسعه شیلات و به‌ویژه پرورش ماهیان سردآبی در استان‌هایی مانند آذربایجان‌غربی، کرمانشاه، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهکیلویه و بویراحمد و زنجان با داشتن منابع آبی شیرین‌(رودخانه‌ها، چشمه‌ها و منابع زیرسطحی) ظرفیت بالایی برای پرورش ماهیان سردآبی و گرمابی دارند. اتحادیه‌ها و تشکل‌های آبزی‌پروری در این مناطق فعال هستند که نشان‌دهنده پتانسیل بالای اشتغالزایی و تولید است.
«کزازی» در همین ارتباط معتقد است: «از نظر اقتصادی، آبزی‌پروری در استان‌های غیرساحلی به ایجاد اشتغال، کاهش وابستگی به واردات و تقویت اقتصاد روستایی کمک می‌کند. اجرای برنامه‌های جامعه‌محور آبزی‌پروری، نگرش مصرف‌کنندگان را بهبود بخشیده و به پایداری اقتصادی منجر شده است. همچنین تولید گونه‌هایی از ماهیان در استخرهای بتنی و خاکی، همسو با رشد در ماهیان سردآبی پیش‌بینی‌شده، نشان‌دهنده پتانسیل بالای این مناطق است.»
پرورش آبزیان در استان‌های غیرساحلی نیز باعث شده تا نقش بخش کشاورزی گسترده‌تر شده و فرصت‌های شغلی متنوعی در مناطق روستایی و نیمه‌روستایی ایجاد شود. با توجه به اینکه این استان‌ها معمولاً با نرخ بیکاری بالاتر و نقش کمتر در صادرات مواجه‌اند، توسعه آبزی‌پروری می‌تواند به کاهش مهاجرت به کلان‌شهرها و بهبود رفاه اقتصادی خانواده‌ها کمک کند.با توجه به ظرفیت‌های گسترده آبزی‌پروری در بخش‌های ساحلی و غیرساحلی ایران، ایجاد سیاست‌های هدفمند و توسعه استراتژیک این بخش می‌تواند به یکی از پیشران‌های اقتصادی کشور تبدیل شود. تعامل میان استان‌های ساحلی‌(با دسترسی مستقیم به منابع دریایی) و استان‌های غیرساحلی‌(با منابع آب شیرین و ظرفیت بالقوه تولید) زمینه‌ساز رشد متوازن، اشتغال پایدار و افزایش ارزش‌افزوده در زنجیره تولید شیلات خواهد شد.

راهبرد رونق شیلات در استان‌های غیرساحلی
«کزازی» در بخش دیگری از گفت‌وگوی خود با خبرنگار اقتصاد سرآمد، می‌گوید: «استان‌های غیرساحلی می‌توانند با کاهش فشار بر ذخایر ساحلی، به تنوع‌بخشی تولید کمک کنند و ریسک‌های ناشی از تغییرات آب‌وهوایی و آلودگی دریایی را کاهش دهند. تحلیل اقتصادی نشان می‌دهد که توسعه آبزی‌پروری داخلی می‌تواند سهم شیلات در GDP را افزایش دهد، زیرا هزینه‌های تولید در مناطق داخلی پایین‌تر است‌(مانند استفاده از آب شیرین موجود) و پتانسیل صادرات گونه‌های خاص مانند قزل‌آلا وجود دارد.»
برخی بررسی‌ها نیز حاکی از این است که راهبردهای کلیدی شامل سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین، مانند سیستم‌های هوشمند پرورش و ادغام با کشاورزی محلی برای استفاده بهینه از منابع است. این رویکرد نه‌تنها امنیت غذایی داخلی را تقویت می‌کند، بلکه به تعادل توسعه منطقه‌ای کمک کرده و وابستگی به واردات تخم‌ماهی را کاهش می‌دهد.
این کارشناس شیلات در پایان خاطرنشان کرد: «توسعه شیلات و آبزی‌پروری در ایران، با تمرکز بر استان‌های غیرساحلی، نه‌تنها یک ضرورت اقتصادی، بلکه یک استراتژی برای پایداری زیست‌محیطی است. با اجرای سیاست‌های حفظ ذخایر در مناطق ساحلی و گسترش تولید داخلی، ایران می‌تواند صادرات خود را افزایش دهد، اشتغال ایجاد کند و امنیت غذایی را تضمین نماید. موفقیت این برنامه‌ها وابسته به سرمایه‌گذاری مداوم و همکاری بین‌‌بخشی است تا پتانسیل کامل این بخش محقق شود.»