احمدرضا کهن، متخصص آبزی‌پروری در گفتگو با «سرآمد»: شیلات ایران نیازمند 
سیستم بهینه تولید میگو است
​​​​​​​گروه شیلات -  رکوردشکنی تولید میگو در سواحل جنوبی ایران، صنعت شیلات کشور را بار دیگر در مرکز توجه اقتصاد دریامحور قرار داده است. با وجود رشد چشمگیر تولید و افزایش صادرات، کارشناسان هشدار می‌دهند که بدون تکمیل زنجیره ارزش و توسعه زیرساخت‌های لجستیکی، این جهش تولید ممکن است تنها روی کاغذ باقی بماند و فرصت واقعی ارزآوری و اشتغال پایدار از دست برود.
به گزارش اقتصاد سرآمد، با اتمام فصل برداشت میگو از مزارع پرورشی در استان‌های ساحلی کشور، گزارش‌های منتشر شده از سوی سازمان شیلات ایران حاکی از رشد این محصول در طول سال جاری است. برآوردهای منتشر شده از سوی سازمان شیلات نشان می‌دهد که برداشت میگو از مزارع پرورشی پنج استان ساحلی کشور امسال در مجموع به ۶۲ هزار و ۳۷۲ تن رسید که این آمار در مقایسه با تولید سال گذشته، رشد ۴۳ درصدی را نشان می‌دهد. امسال در مجموع ۵ استان ساحلی کشور، ۱۷ هزار و ۸۹۹ هکتار مزرعه زیر کشت میگو رفته بود که این میزان مزرعه پرورش میگوی زیر کشت رفته در مقایسه با سال گذشته ۱۳ درصد با افزایش همراه بوده است.
آنطور که سازمان شیلات ایران گزارش داده است، استان هرمزگان با ۸ هزار و ۱۶۵ هکتار مزرعه زیر کشت، امسال رتبه نخست بیشترین میزان مزرعه زیر کشت میگوی پرورشی را به خود اختصاص داده بود. همچنین رتبه‌های بعدی مساحت زیر کشت رفته به ترتیب به استان بوشهر با ۴ هزار و ۹۸۸ هکتار، استان گلستان ۲ هزار و ۱۲۱ هکتار، استان سیستان و بلوچستان هزار و ۵۹۲  هکتار و استان خوزستان هزار و ۳۵ هکتار اختصاص دارد. صنعت پرورش میگوی کشور از سال ۸۰ آغاز به کار کرده است و طی ۲۴ سال گذشته، امسال برای نخستین بار رکورد تولید میگوی کشور شکسته شد و به بیشترین میزان تولید خود رسید.
مهرداد محمدی، مدیرکل دفتر امور میگو و آبزیان آب شور سازمان شیلات ایران نیز مدتی پیش در گفتگو با رسانه‌ها دلیل اصلی افزایش تولید میگوی امسال را استفاده از تکنولوژی‌های نوین عنوان کرده بود. این مقام مسئول در سازمان شیلات همچنین گفته بود: نرسری بچه میگو، لاینر کردن مزارع پرورش میگو در استان‌های ساحلی و نیز مکانیزه شدن کشت میگو از جمله مواردی محسوب می‌شوند که در عمل به جهش تولید میگوی کشور در سال جاری کمک شایانی کرده است.
رکوردشکنی تولید، وعده جهش صادرات و افزایش سرمایه‌گذاری در سواحل جنوبی کشور، صنعت پرورش میگو را بار دیگر به یکی از سوژه‌های داغ اقتصاد دریامحور تبدیل کرده است. طبق آمارهای رسمی منتشرشده از سوی نهادهای متولی شیلات، تولید میگو در سال جاری به بالاترین سطح خود طی سال‌های اخیر رسیده است. استان‌های بوشهر، هرمزگان و سیستان‌ و بلوچستان در صدر تولید قرار دارند و توسعه مزارع پرورش میگو در سواحل مکران، به‌عنوان یکی از اولویت‌های سیاست‌گذاری دولت، سرعت گرفته است. مسئولان از امکان افزایش چندبرابری ظرفیت تولید سخن می‌گویند؛ ظرفیتی که در صورت بالفعل شدن، ایران را در ردیف تولیدکنندگان مهم منطقه قرار می‌دهد.در این میان برخی از کارشناسان اعتقاد دارند که این رشد در شرایطی اتفاق افتاده که محدودیت منابع آب شیرین، بسیاری از فعالیت‌های کشاورزی را با تنگنا مواجه کرده است. پرورش میگو به دلیل اتکا به آب شور و نیمه‌شور، از نگاه سیاست‌گذار به‌عنوان گزینه‌ای کم‌فشار بر منابع آبی و سازگار با اقلیم خشک کشور معرفی می‌شود؛ مزیتی که جایگاه این صنعت را در نقشه توسعه اقتصاد دریا تقویت کرده است.

فرصتی برای ارزآوری از آبزی‌پروری
در این میان برخی گزارش‌های منتشر شده نشان می‌دهند که همزمان با افزایش تولید در مزارع پرورش میگوی استان‌های ساحلی، صادرات میگو نیز رشد قابل‌توجهی داشته و بازارهایی مانند چین، کشورهای جنوب شرق آسیا و حوزه خلیج فارس به مقصد اصلی محصول ایرانی تبدیل شده‌اند. فعالان این صنعت از میگو به‌عنوان یکی از معدود محصولات شیلاتی یاد می‌کنند که توان رقابت قیمتی و کیفی در بازار جهانی را دارد و می‌تواند سهم بیشتری از صادرات غیرنفتی را به خود اختصاص دهد.
با این حال، بررسی‌ها نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از صادرات همچنان به‌صورت خام یا با حداقل فرآوری انجام می‌شود. نبود برند ملی، ضعف در بسته‌بندی صادراتی و کمبود زیرساخت‌های سردخانه‌ای و حمل‌ونقل یخچالی باعث شده ارزش افزوده واقعی این محصول در داخل کشور محقق نشود. به بیان دیگر، میگوی ایرانی صادر می‌شود، اما بخش مهمی از سود نهایی در زنجیره‌های بعدی و خارج از مرزها شکل می‌گیرد.
در کنار فرصت‌های صادراتی، تولیدکنندگان میگو با چالش جدی افزایش هزینه تمام‌شده مواجه‌اند. وابستگی به واردات نهاده‌هایی مانند خوراک تخصصی، بچه‌میگو و تجهیزات فنی، این صنعت را در برابر نوسانات ارزی آسیب‌پذیر کرده است. در مقاطعی، تأخیر در تأمین نهاده یا افزایش ناگهانی قیمت ارز، برنامه تولید مزارع را مختل کرده و حتی برخی بهره‌برداران را به مرز زیان‌دهی رسانده است. از سوی دیگر، شیوع دوره‌ای بیماری‌های آبزیان، ضعف بیمه‌های تخصصی و نبود نظام جبران خسارت کارآمد، ریسک سرمایه‌گذاری در این بخش را بالا برده است؛ ریسکی که می‌تواند مانعی جدی برای ورود سرمایه‌های جدید، به‌ویژه سرمایه‌گذاری‌های بزرگ و بلندمدت باشد.

مسیر پیش روی تولید و صادرات میگو
کارشناسان حوزه اقتصاد دریامحور اعتقاد دارند که تمرکز صرف بر افزایش سطح زیرکشت و اعلام ارقام تولید، نمی‌تواند تضمین‌کننده موفقیت این صنعت باشد. آنچه صنعت میگو به آن نیاز دارد، تکمیل زنجیره ارزش از تکثیر و تولید خوراک داخلی تا فرآوری پیشرفته، برندسازی و بازاریابی بین‌المللی است. بدون این حلقه‌ها، جهش تولید می‌تواند به مازاد عرضه داخلی، افت قیمت و کاهش انگیزه تولیدکنندگان منجر شود.از طرف دیگر تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد که حمایت هدفمند دولت، نه در قالب مداخله مستقیم، بلکه از طریق تسهیل صادرات، ثبات مقررات، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی و جذب سرمایه‌گذاری خصوصی محقق می‌شود. در این چارچوب، سواحل جنوبی ایران می‌توانند به خوشه‌های تخصصی پرورش و فرآوری میگو تبدیل شوند؛ خوشه‌هایی که علاوه بر ارزآوری، نقش مهمی در اشتغال پایدار مناطق ساحلی ایفا می‌کنند.میگوی ایرانی امروز در نقطه‌ای تعیین‌کننده ایستاده است. از یک‌سو ظرفیت طبیعی، دانش فنی و بازار صادراتی فراهم است و از سوی دیگر، چالش‌های مزمن سیاستی و زیرساختی همچنان سایه انداخته‌اند. اگر نگاه سیاست‌گذار از «رکوردسازی کوتاه‌مدت» به «توسعه پایدار زنجیره ارزش» تغییر کند، میگو می‌تواند به یکی از ستون‌های اقتصاد دریامحور ایران بدل شود؛ در غیر این صورت، این صنعت نیز ممکن است به فهرست بلند ظرفیت‌های بالفعل‌نشده اقتصاد کشور اضافه شود.

نگاهی به چشم‌انداز آینده پرورش میگو
اهمیت تامین و توسعه زیرساخت‌ها برای بهبود عملکرد مزارع پرورش میگو در کشور یکی از اولویت‌هایی است که بسیاری از کارشناسان سال‌هاست بر درستی آن تاکید می‌کنند. نگرانی بسیاری از کارشاسان درباره این است که افزایش مساحت مزارع پرورش میگو در کشور بدون در نظر گرفتن زیرساخت‌ها و حرکت به سوی فناوری‌ها و دانش روز جهت بهبود بهره‌وری در کوتاه‌مدت با افزایش تولید همراه شود، اما در بلندمدت آسیب‌های دیگری را به همراه داشته باشد.
در همین ارتباط احمدرضا کهن، مدرس دانشگاه و متخصص حوزه آبزی‌پروری در گفتگویی با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «صنعت شیلات و پرورش آبزیان بویژه در حوزه پرورش میگو از بخش‌هایی است که بدون توجه به زیرساخت‌ها و دانش و تجربه موجود در کشور با سرعت زیاد در حال رفتن به سمت افزایش تراکم یعنی افزایش تولید در واحد سطح است. این موضوع در ابتدا شاید مثبت به نظر برسد ولی به دلیل عدم شکل‌گیری ساختارهای لازم برای چنین توسعه پرسرعتی، احتمال ضرر و زیان‌های شدید به ویژه در شرایط پر ریسک حاضر و دلسرد شدن سرمایه‌گذران وجود دارد».کارشناسان حوزه آبزی‌پروری و فعالان صنعت پرورش میگو در کشور اعتقاد دارند که باید توجه داشت که پرورش میگو یک صنعت، و هدف تولید ثروت است. در چنین شرایطی نکته دارای اهمیت این است که تنها افزایش تولید و ثبت رکوردهای جدید که در واقعیت حتی سوددهی کمتر از گذشته داشته‌اند، کمکی به بهبود شرایط این صنعت نمی‌کند.
کهن، متخصص حوزه آبزی‌پروری در استان بوشهر در این زمینه می‌گوید: «بررسی‌ها نشان می‌دهد که در برخی موارد یک مزرعه با وجود تولید کمتر در هر هکتار می‌تواند سود بیشتری به دست آورده باشد. در چنین شرایطی باید به جای مسابقه میان پرورش‌دهندگان میگو در کشور برای ثبت رکوردهای بیشتر تولید، به دنبال یک چارچوب عقلانی و علمی براساس شرایط اقلیمی و صنعتی ایران برای تکثیر و پرورش میگو بود».
مقایسه شرایط صنعت پرورش میگو در ایران با کشورهایی همچون اکوادور، اندونزی، ویتنام و تایلند این نتیجه را به همراه دارد که در حال حاضر کشور ما تنها به دنبال اجرای تلفیقی از تمامی سیستم‌های حاضر و فعال در این کشورهاست. این در حالی است که کارشناسان هشدار می‌دهند بدون در نظر گرفتن شرایط محیطی، اقتصادی، صنعتی و نیروی انسانی در ایران، ممکن است این مسیر چندان موفقیت‌آمیز نباشد.
کهن، مدرس دانشگاه در بخش پایانی صحبت‌های خود تاکید می‌کند: « در حال حاضر اولین اقدامات اساسی در مسیر توسعه صنعت پرورش میگو در حال اجرایی شدن است با این حال هنوز هم ضرورت طراحی یک سیستم بهینه تولید میگو در کشور بیش از گذشته احساس می‌شود. به نظر می‌رسد به جای افزایش تولید با افزایش تراکم، باید به افزایش بهره‌وری سیستم برای رسیدن به سود حداکثری توجه داشت».