گروه ترانزیت - طیبه بیات - مناطق آزاد در ایران با برخورداری از ویژگی‌هایی مانند مقررات تسهیل شده ساختارهای اداری چابک دسترسی به مرزهای آبی و زمینی و امکان تعامل سریعتر با بازارهای منطقه ای یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت بحران در اقتصاد ملی به شمار می روند و نمونه های بین المللی نیز نشان داده است که در اغلب کشورهای جهان این مناطق در شرایط جنگی تحریم یا اختلال در مسیرهای تجاری نقش پناهگاه اقتصادی را برای کشور ایفا کرده اند و توانسته اند نیازهای فوری و حیاتی جامعه را تامین کنند و از فشارهای شدید اقتصادی بر دولت و مردم بکاهند.
مناطق آزاد در ساختار اقتصادی ایران دارای جایگاهی ویژه و چندبعدی هستند و کارکرد آنها تنها به تسهیل تجارت یا ایجاد مسیرهای جدید واردات و صادرات محدود نمی شود بلکه این مناطق در دوره های بحران اقتصادی یا حتی شرایط جنگی می توانند به یکی از ستونهای اصلی تاب آوری اقتصاد ملی تبدیل شوند و روند تامین کالاهای اساسی جریان سرمایه گذاری و پایداری تولید را به گونه ای تضمین کنند که کشور در سخت ترین موقعیتها همچنان قادر به ادامه فعالیتهای اقتصادی باشد و مسیر توسعه خود را از دست ندهد.بنابراین؛ مناطق آزاد در شرایط بحران‌های اقتصادی و جنگی می‌توانند به کانون‌های حیاتی تأمین کالا، جذب سرمایه و پایداری تولید ملی تبدیل شوند.

نقش مناطق آزاد در تداوم تجارت و تامین کالا در شرایط بحران
در دوره ای که کشور با بحرانهای گسترده نظیر تحریمهای شدید جنگ و تهدیدهای خارجی یا فشارهای اقتصادی مواجه می شود نخستین حوزه ای که دچار اختلال می گردد مسیرهای واردات و صادرات کالا است زیرا معمولا بنادر اصلی یا مسیرهای تجاری رایج تحت فشار قرار می گیرند یا هزینه های تجارت به شدت افزایش می یابد اما مناطق آزاد به دلیل ساختار متفاوت خود قادر هستند مسیرهای جایگزین را فعال کنند و از ظرفیتهای بندری و مرزی خود برای دور زدن گره های تجاری و رساندن کالاهای اساسی استفاده کنند.
در چنین وضعیتی سرعت ترخیص کالا در مناطق آزاد که به طور طبیعی بسیار بالاتر از سرزمین اصلی است به یکی از ابزارهای حیاتی کشور تبدیل می شود زیرا کالاهای اساسی در شرایط بحران باید در کوتاهترین زمان ممکن وارد شده و به دست مردم برسد و کوچکترین تاخیر می تواند باعث گسترش نگرانی عمومی یا افزایش قیمت کالاها شود از این رو مناطق آزاد نه تنها محلی برای تجارت معمول بلکه سازوکار اصلی برای تضمین امنیت غذایی دارویی و صنعتی کشور خواهند بود.
یکی از نکات مهم در این میان ظرفیت بالای انبارداری سردخانه ای و لجستیکی مناطق آزاد است که امکان ذخیره سازی حجم قابل توجهی از کالاهای اساسی و مواد اولیه تولید را فراهم می آورد و این ظرفیت در شرایط جنگ یا بحران که ممکن است مسیرهای لجستیکی کشور تحت تاثیر حملات اختلالات مرزی یا محدودیتهای بین المللی قرار گیرد نقش تعیین کننده ای در جلوگیری از کمبود کالا و التهاب بازار دارد.

حفظ فعالیت اقتصادی در مناطق آزاد در زمان و شرایط بحران
مناطق آزاد یکی از مهمترین بسترهای جذب سرمایه گذاری خارجی و داخلی در اقتصاد ایران هستند و این ویژگی به دلیل وجود مزایای متعدد از جمله معافیت‌های مالیاتی قوانین تسهیل شده و امکان فعالیت شرکای بین المللی است اما در شرایط بحران اهمیت این قابلیت دوچندان می شود زیرا کشور در چنین زمانهایی نیازمند منابع مالی تازه است تا بتواند چرخه تولید را فعال نگه دارد و از خروج سرمایه جلوگیری کند و مناطق آزاد بهترین مکان برای تحقق این هدف به شمار می روند.
در بسیاری از موارد سرمایه گذاران خارجی در دوره بحران تمایل دارند فعالیت خود را در مناطقی انجام دهند که از ثبات نسبی برخوردار است و پیچیدگیهای اداری کمتری دارد و به همین دلیل مناطق آزاد می توانند به عنوان نقطه ثقل سرمایه گذاری عمل کنند و حتی در دوران تحریم به واسطه استفاده از مسیرهای مالی غیر مستقیم جذب سرمایه را ادامه دهند و مانع خاموشی صنایع شوند.
از سوی دیگر فعالان اقتصادی و تولیدکنندگان مستقر در مناطق آزاد که بخش قابل توجهی از تولید داخلی را تامین می کنند نیازمند حمایت و اولویت در دسترسی به مواد اولیه قطعات و تجهیزات هستند زیرا توقف فعالیت این واحدها می تواند ضربه بزرگی به اقتصاد ملی وارد کند و به همین دلیل در دوره بحران باید اولویت اصلی سیاستگذار تامین نیازهای تولیدکنندگان این مناطق باشد تا موتور تولید در پرریسک ترین شرایط نیز خاموش نشود.
مناطق آزاد همچنین موتور اشتغال در بخشهای مختلف صنعتی خدماتی و بازرگانی هستند و در دوره بحران حفظ اشتغال به معنای حفظ پایداری اجتماعی است بنابراین تقویت این مناطق و حمایت از ساکنان و فعالان اقتصادی آنها در واقع حمایت مستقیم از جامعه و نیروی کار کشور محسوب می شود.

نقش مناطق آزاد در تقویت پدافند اقتصادی و امنیت ملی
پدافند اقتصادی یکی از مفاهیم کلیدی در حکمرانی اقتصادی کشورهاست و به معنای ایجاد ظرفیتهایی است که اقتصاد در برابر ضربه ها فرو نریزد و بتواند در سخت ترین شرایط به فعالیتخود ادامه دهد مناطق آزاد به دلیل پراکندگی جغرافیایی و استقرار در نقاط مرزی نقش مهمی در این زمینه دارند زیرا تمرکززدایی از فعالیتهای اقتصادی سبب افزایش تاب آوری و کاهش آسیب پذیری کشور می شود.
اگر در شرایط بحران مسیرهای مرکزی کشور با مشکل مواجه شود مناطق آزاد می توانند پشتیبان جریان کالا و تولید باشند و نقش منطقه دوم اقتصادی را ایفا کنند این ویژگی در کشورهای مختلف به ویژه کشورهایی که تجربه جنگ یا تحریمهای سنگین داشته اند بسیار تعیین کننده بوده است.
مناطق آزاد با برخورداری از زیرساخت‌های بندری فرودگاهی و مرزی قادرند زنجیره تامین کشور را حتی در زمانی که فشار بر اقتصاد افزایش می یابد حفظ کنند و این موضوع به معنای جلوگیری از ایجاد شکاف میان نیاز مردم و توان تامین کشور است از همین رو تقویت این مناطق در دوران صلح در واقع سرمایه گذاری استراتژیک برای دوره بحران محسوب می شود.
در نهایت می توان گفت که مناطق آزاد تنها به عنوان مراکز تجاری تعریف نمی‌شوند بلکه عناصر حیاتی برای تضمین پایداری اقتصادی کشور هستند و در دوره های بحرانی می توانند نقش پیشگام را در تامین کالا جذب سرمایه حمایت از تولید و حفظ امنیت اقتصادی ایفا کنند و اگر سیاستگذاری‌ها به صورت دقیق و آینده نگرانه تنظیم شود این مناطق به یکی از موثرترین ابزارهای مدیریت بحران تبدیل خواهند شد.