گروه انرژی- فیروز اسماعیلی‌نژاد - آب در قرن بیست‌ویکم دیگر تنها یک منبع طبیعی نیست؛ به یکی از مؤلفه‌های قدرت اقتصادی، امنیت ملی و رقابت‌های ژئوپلیتیک تبدیل شده است. در بسیاری از مناطق جهان، اختلاف بر سر منابع آبی از مرزهای محیط‌زیستی عبور کرده و به موضوعی مرتبط با کشاورزی، انرژی، امنیت غذایی و ثبات اقتصادی تبدیل شده است.
اکنون یکی از حساس‌ترین نمونه‌های این رقابت در جنوب آسیا در حال شکل‌گیری است؛ جایی که اختلاف هند و پاکستان بر سر رودخانه سند، بار دیگر آینده یکی از مهم‌ترین منابع آبی منطقه را در معرض چالش قرار داده است.
تصمیم هند برای تعلیق اجرای معاهده تاریخی آب‌های سند، پس از افزایش تنش‌های سیاسی و امنیتی میان دو کشور، نگرانی‌های گسترده‌ای را درباره پیامدهای اقتصادی این اقدام ایجاد کرده است.
اقتصادسرآمد در بررسی این پرونده معتقد است موضوع رودخانه سند را نمی‌توان صرفاً در چارچوب اختلاف سیاسی دو همسایه تحلیل کرد؛ زیرا این رودخانه بخشی از زیرساخت حیاتی اقتصاد منطقه‌ای است که میلیون‌ها نفر، هزاران واحد کشاورزی و بخش مهمی از تولید انرژی آن به جریان پایدار آب وابسته است.

رودخانه‌ای که مرز سیاست و اقتصاد را شکست
اختلاف هند و پاکستان بر سر آب ریشه‌ای تاریخی دارد و به سال‌های پس از استقلال دو کشور در سال ۱۹۴۷ بازمی‌گردد. تقسیم جغرافیایی شبه‌قاره هند، منابع آبی مشترک را نیز میان دو کشور تقسیم کرد و همین موضوع به یکی از پیچیده‌ترین پرونده‌های روابط دوجانبه تبدیل شد.
برای مدیریت این اختلاف، در سال ۱۹۶۰ با میانجیگری بانک جهانی، «معاهده آب‌های سند» میان هند و پاکستان به امضا رسید؛ توافقی که طی بیش از شش دهه، با وجود جنگ‌ها و تنش‌های سیاسی متعدد، همچنان به عنوان یکی از نمونه‌های مهم همکاری آبی میان دو کشور شناخته می‌شد.
بر اساس این توافق، رودخانه‌های شرقی شامل راوی، بیاس و ستلج در اختیار هند قرار گرفت و پاکستان حق استفاده اصلی از رودخانه‌های غربی شامل سند، جهلوم و چناب را به دست آورد.
این رودخانه‌ها برای پاکستان اهمیتی حیاتی دارند. بخش عمده کشاورزی این کشور در حوضه سند شکل گرفته و میلیون‌ها کشاورز برای تولید محصولات اساسی به جریان این آب وابسته هستند اما شرایط امروز با دهه ۱۹۶۰ تفاوت زیادی دارد.
رشد جمعیت، تغییرات اقلیمی، افزایش نیاز به انرژی و توسعه کشاورزی باعث شده فشار بر منابع آبی افزایش یابد و توافق‌های گذشته بیش از پیش در معرض آزمون قرار گیرند.

معاهده ۶۰ ساله زیر فشار تغییرات اقلیمی و رقابت قدرت‌ها
یکی از عوامل اصلی تشدید اختلافات، تغییر شرایط اقلیمی است کاهش منابع آب شیرین، تغییر الگوی بارش، ذوب یخچال‌های هیمالیا و افزایش دوره‌های خشکسالی، اهمیت رودخانه‌های مشترک را افزایش داده است.
هند در سال‌های اخیر تلاش کرده است ظرفیت استفاده از منابع آبی خود را افزایش دهد و پروژه‌های برق‌آبی و ذخیره‌سازی آب را توسعه دهد. دهلی‌نو استدلال می‌کند که نیازهای جمعیتی و اقتصادی این کشور نسبت به زمان امضای معاهده تغییر کرده و توافق موجود باید با شرایط جدید سازگار شود.
در مقابل، پاکستان نگرانی دارد که توسعه پروژه‌های بالادستی هند، جریان آب ورودی به این کشور را کاهش دهد و امنیت غذایی و انرژی آن را تهدید کند.
اقتصادسرآمد معتقد است این اختلاف، نمونه‌ای روشن از تبدیل منابع طبیعی به ابزار قدرت در روابط بین‌الملل است. در شرایطی که انرژی، غذا و آب به سه ضلع امنیت اقتصادی کشورها تبدیل شده‌اند، کنترل منابع حیاتی می‌تواند به یک اهرم ژئوپلیتیک تبدیل شود.

اقتصاد پاکستان در گرو آب سند
برای پاکستان، مسئله آب سند بیش از یک موضوع محیط‌زیستی است؛ این موضوع مستقیماً با اقتصاد ملی این کشور ارتباط دارد.
بخش بزرگی از اقتصاد پاکستان به کشاورزی وابسته است و محصولات مهمی مانند گندم، برنج و پنبه به منابع آبی این حوضه متکی هستند.
کاهش دسترسی به آب می‌تواند پیامدهایی زنجیره‌ای ایجاد کند؛ کاهش تولید محصولات کشاورزی، افزایش قیمت مواد غذایی، فشار بر معیشت روستایی و افزایش وابستگی به واردات.
از سوی دیگر، بخش مهمی از ظرفیت نیروگاه‌های برق‌آبی پاکستان نیز به منابع آبی حوضه سند وابسته است. هرگونه اختلال در جریان آب می‌تواند بر تولید برق و هزینه انرژی در این کشور اثرگذار باشد.
این شرایط در اقتصادی که با چالش‌های تورمی و محدودیت منابع ارزی مواجه است، می‌تواند فشارهای بیشتری ایجاد کند.
البته هند نیز از پیامدهای یک بحران گسترده آبی مصون نخواهد بود. اقتصاد هند، به عنوان یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای نوظهور جهان، به منابع پایدار آب برای کشاورزی، صنعت و تولید انرژی نیاز دارد.
بنابراین تشدید اختلافات آبی میان دو کشور، در نهایت می‌تواند هزینه اقتصادی برای هر دو طرف ایجاد کند.

پیامدهای جهانی؛ از قیمت غذا تا بازار انرژی
اگرچه بحران آب سند در جغرافیای جنوب آسیا رخ می‌دهد، اما اثرات آن می‌تواند فراتر از مرزهای منطقه گسترش یابد.
هند و پاکستان از تولیدکنندگان مهم محصولات کشاورزی در جهان هستند. هرگونه کاهش تولید یا اختلال در صادرات محصولات اساسی مانند برنج، گندم و پنبه می‌تواند بر بازارهای جهانی غذا اثر بگذارد.
در شرایطی که اقتصاد جهانی هنوز با پیامدهای تورمی ناشی از بحران‌های مختلف دست‌وپنجه نرم می‌کند، افزایش قیمت مواد غذایی می‌تواند فشار مضاعفی بر کشورهای واردکننده ایجاد کند.
از سوی دیگر، بازارهای مالی نسبت به افزایش تنش در مناطق حساس جهان واکنش نشان می‌دهند. افزایش نااطمینانی می‌تواند موجب خروج سرمایه از بازارهای نوظهور، افزایش تقاضا برای دارایی‌های امن مانند طلا و دلار و ایجاد نوسان در بازارهای جهانی شود موضوع انرژی نیز از این بحران جدا نیست.
جنوب آسیا در مجاورت یکی از مهم‌ترین مناطق تولید و انتقال انرژی جهان قرار دارد. هرگونه افزایش تنش امنیتی در این منطقه می‌تواند نگرانی‌هایی درباره مسیرهای عرضه انرژی ایجاد کند و بر بازار نفت و گاز اثر بگذارد.

وقتی آب به ابزار ژئوپلیتیک چین، هند و پاکستان تبدیل می‌شود
اختلاف آبی میان هند و پاکستان تنها به روابط دو کشور محدود نیست. جایگاه ژئوپلیتیک این منطقه باعث شده قدرت‌های بزرگ نیز به تحولات آن توجه ویژه داشته باشند.
چین روابط راهبردی نزدیکی با پاکستان دارد و در پروژه‌های زیرساختی و انرژی این کشور، از جمله در چارچوب کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان، سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای انجام داده است از سوی دیگر، هند نیز یکی از شرکای مهم اقتصادی و راهبردی ایالات متحده در آسیا محسوب می‌شود.
تشدید بحران میان هند و پاکستان می‌تواند رقابت قدرت‌های بزرگ در جنوب آسیا را پیچیده‌تر کند.
موضوع رودخانه برهماپوترا نیز در این میان اهمیت دارد. این رودخانه که از مناطق تحت کنترل چین سرچشمه می‌گیرد، بخش مهمی از منابع آبی و ظرفیت انرژی آبی هند را تأمین می‌کند.
چین در سال‌های اخیر پروژه‌های آبی بزرگی در این منطقه دنبال کرده و همین موضوع نگرانی‌هایی را در هند ایجاد کرده است.
به این ترتیب، آب در جنوب آسیا از یک منبع طبیعی به بخشی از معادلات قدرت تبدیل شده است.

آینده آب‌های فرامرزی؛ آزمون همکاری
 یا آغاز رقابت؟
بحران سند نشان می‌دهد که مدیریت منابع آب مشترک در جهان آینده، یکی از مهم‌ترین چالش‌های اقتصادی و سیاسی خواهد بود.
افزایش جمعیت، تغییرات اقلیمی و رشد نیازهای انرژی، فشار بر منابع آبی را بیشتر خواهد کرد و کشورها ناگزیر خواهند بود میان همکاری و رقابت یکی را انتخاب کنند.
تجربه معاهده آب‌های سند نشان داده است که حتی در شرایط شدیدترین اختلافات سیاسی نیز امکان ایجاد سازوکارهای همکاری وجود دارد.
اما تداوم این همکاری نیازمند بازنگری در چارچوب‌های موجود، توجه به واقعیت‌های اقلیمی جدید و ایجاد اعتماد میان طرف‌هاست.
اقتصادسرآمد بر این باور است که آب در دهه‌های آینده یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده اقتصاد جهانی خواهد بود؛ عاملی که می‌تواند مسیر توسعه کشورها را تغییر دهد و حتی بر معادلات قدرت منطقه‌ای اثر بگذارد.
رودخانه سند امروز فقط یک رودخانه میان هند و پاکستان نیست؛ آزمونی است برای اینکه جهان چگونه می‌خواهد با یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های قرن، یعنی پیوند آب، اقتصاد و امنیت، مواجه شود.