گروه انرژی - سعید قلیچی - افزایش تنش‌های نظامی در خاورمیانه همزمان با ادامه انسداد تنگه هرمز، پس از حملات نیروهای ارتش ایالات متحده آمریکا به نفتکش‌های متعلق به جمهوری اسلامی و پاسخ مشروع ایران به این حملات، موجب شد تا در کمتر از 50 روز قیمت نفت در بازارهای جهانی مجدد به بیش از 100 افزایش پیدا کند. افزایش قیمت جهانی نفت در پی تشدید تنش‌ها در خاورمیانه و نگرانی سرمایه‌گذاران از تداوم جنگ علیه ایران رخ داده است. بررسی‌ها نیز حاکی از این است که قیمت روز گذشته (چهارشنبه) نفت در بازارها تقریباً ۴۰ درصد بیشتر از قیمت نفت پیش از آغاز جنگ تحمیلی ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران بوده است.
بهای نفت برنت پس ادعای سنتکام مبنی بر حمله نظامی به پنج نفتکش متعلق به جمهوری اسلامی ایران توسط نیروهای آمریکا و پاسخ موشکی تهران به اردن، با تشدید بحران در تنگه هرمز از فوریه، از ۱۰۰ دلار عبور کرد. قرارداد ماه نخست نفت خام برنت، شاخص بین‌المللی قیمت نفت، صبح چهارشنبه بار دیگر از هر بشکه 100 دلار عبور کرد، در حالی که شاخص معیار آمریکا یعنی وست‌تگزاس اینترمدیت (WTI) در حوالی 95 دلار نوسان داشت.
بررسی وضعیت بازارهای جهانی نفت نشان می‌دهد که قیمت‌ها از میانه هفته گذشته تاکنون حدود 20 درصد افزایش یافته است، زیرا درگیری‌ها پیرامون مهم‌ترین گلوگاه نفتی جهان بار دیگر شدت گرفته است. با این حال روز گذشته (چهارشنبه 18 شهریور / 9 سپتامبر) نخستین بار بعد از روز 23 ژوئیه است که قیمت نفت به مرز 100 دلار رسیده است. تحلیلگران بازارهای جهانی نیز همچنان و در برابر تحولات اخیر در حال اصلاح صعودی پیش‌بینی‌های خود برای آینده بازارها هستند.
بانک گلدمن ساکس روز دوشنبه پیش‌بینی‌های خود برای قیمت برنت و دبلیوتی‌آی در ماه دسامبر را 5 دلار افزایش داده بود و به ترتیب به 85 و 80 دلار رساند. این موسسه اقتصادی بین الملل همچنین در پیش‌بینی‌های خود هشدار داده بود که اگر تولید کشورهای خلیج فارس در سطحی معادل روزانه 4 میلیون بشکه کمتر از قبل از جنگ باقی بماند، قیمت‌های جهانی سال آینده می‌تواند از 120 دلار هم فراتر رود؛ هرچند این سناریو، پایه اصلی تحلیل‌های مطرح شده از سوی این بانک نیست.

نگرانی سرمایه‌گذاران از آینده نفت
آنطور که روزنامه نیویورک‌تایمز روز چهارشنبه گزارش داده است، افزایش قیمت نفت بازتاب نگرانی سرمایه‌گذاران درباره مدت زمان ادامه جنگ در خاورمیانه است؛ جنگی که اکنون وارد هفتمین ماه شده و بخش قابل توجهی از حمل‌ونقل جهانی نفت را با اختلال مواجه کرده است. نفت «برنت»، شاخص جهانی قیمت نفت، در ماه ژوئیه (تیر/مرداد) برای مدتی از ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرده بود. در ماه‌های نخست جنگ نیز قیمت نفت برنت تا نزدیکی ۱۲۰ دلار افزایش یافت. قیمت نفت «وست تگزاس اینترمدیت» آمریکا، نیز با افزایش ۴۱ درصدی نسبت به آغاز جنگ، به ۹۵ دلار در هر بشکه رسیده است.
نفت خام ماده اولیه اصلی تولید سوخت‌هایی مانند بنزین و گازوئیل است. بر اساس اعلام «انجمن اتومبیل آمریکا» (AAA)، افزایش قیمت نفت باعث شده میانگین قیمت بنزین در آمریکا از چهار دلار در هر گالن عبور کند. قیمت گازوئیل نیز در ماه جاری به رکورد جدیدی رسید و از اوج قبلی خود که چهار سال پیش ثبت شده بود، فراتر رفت. قیمت هر گالن گازوئیل اکنون نزدیک به ۶ دلار است که از زمان آغاز جنگ بیش از ۵۵ درصد افزایش یافته است. تحلیلگران «بانک آمریکا» نیز روز سه‌شنبه در یادداشتی اعلام کردند که «بزرگ‌ترین تأثیر درگیری، بیشتر بر فرآورده‌های نفتی بوده است تا خود نفت خام.»

اهمیت نفت 100دلاری برای بازارها
افزایش قیمت نفت در روز چهارشنبه پس از ادامه تشدید درگیری‌های آمریکا و ایران و حملات نیروهای حوثی به زیرساخت‌های انرژی عربستان اتفاق افتاده است. نگرانی اصلی بازار این است که دامنه درگیری‌ها از مناطق نظامی فراتر رفته و زنجیره انتقال نفت و زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس را با اختلال جدی مواجه کند. فایننشال‌تایمز نیز در گزارشی که روز سه‌شنبه (17شهریور) منتشر کرد، نوشت قیمت برنت در پی حملات آمریکا به نفتکش‌های ایرانی و حمله به تأسیسات آرامکو در جیزان به بالای ۹۸ دلار رسیده و معامله‌گران نسبت به شکل‌گیری یک شوک جدید عرضه نفت هشدار داده‌اند.
عبور قیمت برنت از ۱۰۰ دلار فقط یک عدد روانی نیست. بازار در حال حاضر با ترکیبی از کاهش عرضه، اختلال در مسیرهای کشتیرانی، کاهش ذخایر و افزایش ریسک ژئوپلیتیک مواجه است. خبرگزاری رویترز در گزارشی تحلیلی در ۸ سپتامبر نوشته بود که پیش از جهش اخیر، جریان نفت تولیدکنندگان خاورمیانه از حدود ۱۸ میلیون بشکه در روز به حدود ۱۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافته بود. با این حال، بخشی از صادرکنندگان خلیج فارس توانسته‌اند با استفاده از مسیرهای جایگزین و انتقال کشتی‌به‌کشتی، از شدت کاهش عرضه بکاهند. همین موضوع یکی از دلایلی است که بازار تاکنون واکنشی حتی شدیدتر نشان نداده است.
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌های بازار، وضعیت تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز است. لازم به توضیح است پیش از تشدید مجدد درگیری‌ها در اواخر اوت، حدود ۸ تا ۹ میلیون بشکه نفت در روز از این مسیر عبور می‌کرد، اما پس از تشدید درگیری‌ها این رقم به کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. این کاهش برای بازار جهانی بسیار مهم است؛ زیرا هرگونه اختلال پایدار در هرمز می‌تواند بخش قابل‌توجهی از عرضه نفت جهان را تحت فشار قرار دهد.

بازگشت ریسک هرمز به بازار انرژی
عبور دوباره قیمت نفت برنت از مرز ۱۰۰ دلار در هر بشکه را نباید صرفاً یک جهش مقطعی در بازار انرژی دانست. بازار نفت امروز بیش از آنکه به رشد تقاضا یا کاهش عادی عرضه واکنش نشان دهد، در حال قیمت‌گذاری یک متغیر سیاسی و امنیتی است: ریسک اختلال در جریان نفت خاورمیانه. برنت امروز تا ۱۰۰.۱۹ دلار بالا رفت و نسبت به ابتدای ماه گذشته حدود ۲۵ درصد افزایش یافته است. اهمیت این اتفاق برای اقتصاد جهانی در این است که تنگه هرمز دیگر صرفاً یک مسیر جغرافیایی برای عبور نفتکش‌ها نیست؛ بلکه اکنون به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های تعیین‌کننده قیمت نفت تبدیل شده است.
گزارش‌های بازار نشان می‌دهد حجم نفت عبوری از هرمز که در مقطعی به حدود ۸ تا ۹ میلیون بشکه در روز رسیده بود، اخیراً به کمتر از ۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. کارشناسان معتقدند بازار پیش از آنکه با کمبود واقعی نفت مواجه شود، با ترس از کمبود نفت مواجه شده است. همین ترس، چیزی را ایجاد می‌کند که در ادبیات بازار انرژی می‌توان آن را «پریمیوم امنیتی» نامید؛ یعنی بخشی از قیمت نفت نه بابت خود نفت، بلکه بابت ریسک رساندن آن به بازار پرداخت می‌شود. همچنین باید در نظر داشت که نفت ۱۰۰ دلاری را می‌توان هشداری برای اقتصادهای منطقه دانست: در اقتصاد جهانی امروز، نفت بدون کشتیرانی، بندر و مسیر امن، عملاً نفت قابل دسترسی نیست.