به گزارش اقتصادسرآمد، تحولات ژئوپلیتیکی سال‌های اخیر، از جنگ روسیه و اوکراین تا تغییر مسیرهای تجارت جهانی و رقابت قدرت‌های اقتصادی بر سر کنترل زنجیره‌های تأمین، اهمیت کریدورهای ترانزیتی را به سطحی بی‌سابقه رسانده است. در چنین شرایطی، ایران بیش از هر زمان دیگری در مرکز توجه قرار گرفته است؛ کشوری که در چهار راه اتصال شرق و غرب و شمال و جنوب جهان قرار دارد و می‌تواند به حلقه اتصال بازارهای چند میلیارد نفری آسیا، اروپا و منطقه تبدیل شود.
 
اگرچه تاکنون بخش عمده‌ای از بحث‌ها درباره کریدورها بر درآمدهای ترانزیتی متمرکز بوده، اما کارشناسان معتقدند ارزش واقعی این مسیرها در جذب سرمایه‌گذاری، توسعه زیرساخت‌ها، ایجاد اشتغال و تبدیل ایران به قطب اقتصادی منطقه نهفته است؛ ظرفیتی که در صورت بهره‌برداری درست می‌تواند یکی از مهم‌ترین موتورهای رشد اقتصاد ایران در دهه آینده باشد.
 
در اقتصاد جهانی امروز، جغرافیا دوباره به یک عامل تعیین‌کننده تبدیل شده است. اگر در دهه‌های گذشته تصور می‌شد فناوری و دیجیتالی شدن اقتصاد، اهمیت موقعیت جغرافیایی کشورها را کاهش می‌دهد، تحولات سال‌های اخیر خلاف این موضوع را ثابت کرده است. جنگ روسیه و اوکراین، بحران‌های دریای سرخ، اختلال در برخی مسیرهای کشتیرانی بین‌المللی و رقابت فزاینده قدرت‌های اقتصادی برای دسترسی به بازارها، بار دیگر نشان داد که مسیرهای حمل‌ونقل و کریدورهای تجاری نقشی حیاتی در اقتصاد جهانی دارند.
 
در چنین فضایی، ایران در نقطه‌ای قرار گرفته که بسیاری از کشورها آرزوی آن را دارند. دسترسی همزمان به آب‌های آزاد جنوب، دریای خزر در شمال، همجواری با ۱۵ کشور و قرار گرفتن در مسیر اتصال چین، هند، روسیه، آسیای مرکزی، قفقاز، خاورمیانه و اروپا، ظرفیتی کم‌نظیر در اختیار اقتصاد ایران قرار داده است.
 
حسن حسنخانی، کارشناس اقتصادی، معتقد است ایران یکی از ممتازترین موقعیت‌های ژئوپلیتیکی جهان را در اختیار دارد. به گفته وی، کشورمان از طریق مرزهای مستقیم و غیرمستقیم به بازارهای عظیم منطقه‌ای متصل است و همین موضوع می‌تواند ایران را به یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری منطقه تبدیل کند.
 
کریدورها؛ فراتر از درآمد ترانزیتی
 
یکی از اشتباهات رایج در تحلیل کریدورها، محدود کردن مزایای آنها به درآمد ناشی از عبور کالا است. در حالی که تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد درآمد مستقیم ترانزیت فقط بخش کوچکی از مزایای اقتصادی کریدورهاست. زمانی که یک مسیر تجاری بین‌المللی از کشوری عبور می‌کند، فقط کامیون‌ها، قطارها و کشتی‌ها نیستند که از آن مسیر عبور می‌کنند؛ بلکه سرمایه، فناوری، شرکت‌های بین‌المللی، مراکز لجستیکی، صنایع وابسته و فرصت‌های اشتغال نیز به دنبال آن وارد اقتصاد می‌شوند.
 
نمونه‌های موفق این موضوع را می‌توان در سنگاپور، امارات متحده عربی، ترکیه و حتی هلند مشاهده کرد. این کشورها بخش مهمی از رشد اقتصادی خود را نه از فروش منابع طبیعی، بلکه از تبدیل شدن به مراکز ترانزیتی و لجستیکی جهان به دست آورده‌اند.
 
در واقع، کریدورها زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهند که به ایجاد زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی منجر شوند؛ از توسعه بنادر و خطوط ریلی گرفته تا ایجاد شهرک‌های صنعتی، مراکز توزیع کالا، انبارهای مدرن، شرکت‌های بیمه، بانک‌ها و شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی.
 
سرمایه‌گذاری به دنبال مسیرهای تجارت حرکت می‌کند
 
برخی از کارشناسان اقتصادی معتقدند میان توسعه کریدورها و جذب سرمایه‌گذاری رابطه مستقیمی وجود دارد. سرمایه‌گذار همواره به دنبال مناطقی است که دسترسی سریع‌تر و ارزان‌تر به بازارهای بزرگ داشته باشند. به همین دلیل، هرچه جایگاه ایران در کریدورهای بین‌المللی تقویت شود، جذابیت آن برای سرمایه‌گذاران خارجی نیز افزایش خواهد یافت. فرض کنید یک شرکت چینی، هندی یا روسی بخواهد کالاهای خود را به بازارهای منطقه صادر کند.
 
اگر ایران بتواند سریع‌ترین و کم‌هزینه‌ترین مسیر حمل‌ونقل را در اختیار این شرکت قرار دهد، احتمال سرمایه‌گذاری آن شرکت در بنادر، مناطق آزاد، صنایع لجستیکی و حتی واحدهای تولیدی داخل کشور افزایش پیدا می‌کند.
 
در همین باره نیز حسنخانی تأکید می‌کند که ایران می‌تواند از ظرفیت سرمایه‌گذاری کشورهایی مانند چین استفاده کند. به گفته وی، چین سالانه صدها میلیارد دلار در کشورهای مختلف سرمایه‌گذاری می‌کند و اگر فقط بخشی از این سرمایه‌ها به سمت پروژه‌های زیرساختی ایران هدایت شود، بسیاری از کمبودهای لجستیکی کشور برطرف خواهد شد.
 
در میان پروژه‌های ترانزیتی، کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این مسیر، هند را از طریق ایران به روسیه و اروپا متصل می‌کند و می‌تواند زمان و هزینه حمل کالا را نسبت به برخی مسیرهای سنتی کاهش دهد. اهمیت این کریدور تنها به عبور کالا محدود نمی‌شود.
 
هرچه حجم تجارت میان هند، روسیه و کشورهای اوراسیا افزایش یابد، نیاز به سرمایه‌گذاری در بنادر، راه‌آهن، مراکز بارگیری، پایانه‌های صادراتی و خدمات لجستیکی نیز بیشتر خواهد شد. به بیان دیگر، توسعه این کریدور می‌تواند به موتور محرک سرمایه‌گذاری در بخش حمل‌ونقل و زیرساخت‌های کشور تبدیل شود.
 
رقابت منطقه‌ای برای تصاحب تجارت آینده
 
واقعیت این است که ایران تنها کشوری نیست که به دنبال تبدیل شدن به هاب ترانزیتی منطقه است. ترکیه، امارات، عربستان، جمهوری آذربایجان و حتی برخی کشورهای آسیای مرکزی نیز برنامه‌های گسترده‌ای برای جذب مسیرهای تجاری و سرمایه‌گذاری‌های مرتبط با آن دارند. همین مسئله نشان می‌دهد که فرصت پیش روی ایران دائمی نیست. هر میزان که تصمیم‌گیری‌ها و اجرای پروژه‌های زیرساختی با تأخیر همراه شود، احتمال انتقال بخشی از مزیت‌های ترانزیتی کشور به مسیرهای رقیب افزایش خواهد یافت.
 
محمدرضا سبزعلیپور، رئیس مرکز تجارت جهانی ایران در این باره معتقد است توسعه کریدورها نباید صرفاً واکنشی به شرایط خاص باشد، بلکه باید به عنوان یک راهبرد بلندمدت اقتصادی دنبال شود. به گفته وی، این مسیرها علاوه بر تسهیل تجارت، می‌توانند به یکی از منابع پایدار درآمدی کشور تبدیل شوند.
 
نقش بخش خصوصی در جهش لجستیکی ایران
 
یکی از مهم‌ترین پیش‌نیازهای موفقیت کریدورها، مشارکت بخش خصوصی است. دولت به تنهایی قادر به تأمین منابع مالی مورد نیاز برای توسعه همه زیرساخت‌های حمل‌ونقلی نیست. بنادر جدید، خطوط ریلی، ناوگان حمل‌ونقل، مراکز لجستیکی و پایانه‌های صادراتی نیازمند سرمایه‌گذاری‌های گسترده هستند؛ سرمایه‌گذاری‌هایی که می‌تواند از طریق مشارکت بخش خصوصی داخلی و خارجی تأمین شود.
 
سبزعلیپور تأکید می‌کند که شرکت‌های متعددی برای حضور در پروژه‌های حمل‌ونقل و لجستیک آمادگی دارند و در صورت فراهم شدن بسترهای مناسب، می‌توان از این ظرفیت برای نوسازی ناوگان و توسعه زیرساخت‌های کشور بهره گرفت.
 
دیپلماسی اقتصادی؛ حلقه تکمیل‌کننده کریدورها
 
هیچ کریدوری بدون دیپلماسی اقتصادی فعال به موفقیت نمی‌رسد. توسعه همکاری با چین، هند، روسیه، کشورهای آسیای مرکزی، قفقاز و همسایگان منطقه، لازمه تبدیل شدن ایران به چهارراه تجارت منطقه‌ای است.
 
کارشناسان معتقدند سفارتخانه‌ها و رایزنان اقتصادی باید بیش از گذشته در خدمت توسعه تجارت و جذب سرمایه قرار گیرند. در دنیای امروز، رقابت کشورها برای جذب سرمایه و تجارت، تنها در مرزها و بنادر انجام نمی‌شود؛ بلکه در سفارتخانه‌ها، اتاق‌های بازرگانی و مذاکرات اقتصادی نیز جریان دارد.
 
اقتصاد ایران سال‌ها به درآمدهای نفتی وابسته بوده است، اما تحولات جهانی نشان می‌دهد کشورهایی موفق‌تر هستند که بتوانند از موقعیت جغرافیایی خود برای خلق ارزش افزوده استفاده کنند. کریدورهای تجاری این ظرفیت را دارند که ایران را از یک مسیر عبور کالا به یک مرکز تولید، توزیع، تجارت و سرمایه‌گذاری منطقه‌ای تبدیل کنند. در چنین شرایطی، درآمدهای ترانزیتی تنها آغاز ماجرا خواهد بود؛ زیرا در پی آن سرمایه‌گذاری، اشتغال، توسعه صنعتی، افزایش صادرات و رشد پایدار اقتصادی شکل خواهد گرفت.
 
اکنون فرصت کم‌نظیری پیش روی اقتصاد ایران قرار گرفته است. اگر زیرساخت‌ها تکمیل شود، سرمایه‌گذاران جذب شوند، دیپلماسی اقتصادی فعال‌تر عمل کند و بخش خصوصی در مرکز تصمیم‌گیری‌ها قرار گیرد، کریدورهای تجاری می‌توانند در دهه آینده همان نقشی را برای ایران ایفا کنند که نفت در دهه‌های گذشته بر عهده داشت؛ با این تفاوت که این بار موتور رشد اقتصاد کشور نه یک منبع پایان‌پذیر، بلکه مزیتی دائمی به نام جغرافیا خواهد بود.