به گزارش اقتصادسرآمد، کارشناسان معتقدند آنچه امروز در شاخ آفریقا جریان دارد، بخشی از رقابت بزرگ‌تر بر سر کنترل کریدورهای تجاری، مسیرهای دریایی و گلوگاه‌های راهبردی جهان است؛ رقابتی که می‌تواند بر آینده امنیت و اقتصاد منطقه تأثیرات بلندمدتی بر جای بگذارد.

اتیوپی؛ قدرت اقتصادی بدون دسترسی به دریا
اتیوپی با جمعیتی بیش از ۱۲۰ میلیون نفر، یکی از بزرگ‌ترین اقتصادهای در حال رشد آفریقا محسوب می‌شود. با این حال، این کشور از زمان استقلال اریتره در سال ۱۹۹۳ دسترسی مستقیم خود به آب‌های آزاد را از دست داده و به کشوری محصور در خشکی تبدیل شده است.در سه دهه گذشته، بخش عمده تجارت خارجی اتیوپی از طریق بنادر جیبوتی انجام شده است؛ وابستگی‌ای که هزینه‌های لجستیکی قابل توجهی را به اقتصاد این کشور تحمیل کرده است. به همین دلیل، دولت آدیس‌آبابا طی سال‌های اخیر به دنبال تنوع‌بخشی به مسیرهای دسترسی دریایی خود بوده و تلاش کرده است گزینه‌های جایگزین برای تجارت خارجی ایجاد کند.
در همین چارچوب، توافق با سومالی‌لند را می‌توان بخشی از راهبرد بلندمدت اتیوپی برای کاهش وابستگی به جیبوتی و دستیابی به جایگاه مؤثرتر در معادلات دریایی منطقه دانست. برای کشوری که بزرگ‌ترین اقتصاد شرق آفریقا به شمار می‌رود، دسترسی پایدار و مستقل به دریا دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی راهبردی محسوب می‌شود.

چرا توافق سومالی‌لند حساسیت‌برانگیز شد؟
مسئله اصلی این است که سومالی‌لند اگرچه از دهه ۱۹۹۰ به صورت مستقل اداره می‌شود، اما از سوی جامعه بین‌المللی به عنوان یک کشور مستقل به رسمیت شناخته نشده و دولت سومالی همچنان این منطقه را بخشی از قلمرو خود می‌داند.
از همین رو، توافق مستقیم اتیوپی با مقام‌های سومالی‌لند در موگادیشو به منزله نادیده گرفتن حاکمیت ملی سومالی تلقی شد. این مسئله موجب شد روابط میان سومالی و اتیوپی که در سال‌های اخیر روند نسبتاً مثبتی را طی می‌کرد، بار دیگر با تنش مواجه شود.
برای دولت سومالی، موضوع تنها یک بندر نیست؛ بلکه مسئله حفظ تمامیت ارضی و جلوگیری از تقویت روندهای جدایی‌طلبانه در کشور است. به همین دلیل، موگادیشو تلاش کرده است از ظرفیت‌های سیاسی و دیپلماتیک متحدان منطقه‌ای خود برای مقابله با این روند استفاده کند.

مصر؛ از سد رنسانس تا دریای سرخ
اگرچه اختلافات مصر و اتیوپی سابقه‌ای طولانی دارد، اما مهم‌ترین عامل تنش میان دو کشور در سال‌های اخیر، سد بزرگ رنسانس اتیوپی بوده است.
قاهره معتقد است آبگیری و بهره‌برداری از این سد می‌تواند سهم تاریخی مصر از آب رود نیل را کاهش دهد و امنیت آبی این کشور را با چالش مواجه سازد. مذاکرات طولانی میان دو کشور نیز تاکنون نتوانسته است راه‌حلی پایدار برای این اختلاف ایجاد کند.
در چنین شرایطی، گسترش نفوذ منطقه‌ای اتیوپی در دریای سرخ و شاخ آفریقا از نگاه مصر صرفاً یک تحول جغرافیایی نیست. قاهره نگران است افزایش قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیکی آدیس‌آبابا، موقعیت این کشور را در سایر پرونده‌های منطقه‌ای نیز تقویت کند.
از سوی دیگر، مصر به خوبی می‌داند که امنیت دریای سرخ ارتباط مستقیمی با منافع اقتصادی این کشور دارد. کانال سوئز یکی از مهم‌ترین منابع درآمدی مصر است و هرگونه تغییر در توازن قدرت دریایی منطقه می‌تواند بر منافع راهبردی قاهره تأثیرگذار باشد.

اریتره و نگرانی از بازگشت رقیب تاریخی
اریتره نیز دلایل خاص خود را برای نگرانی از تحرکات اتیوپی دارد.
روابط دو کشور طی دهه‌های گذشته همواره با بی‌اعتمادی، جنگ و رقابت همراه بوده است. اگرچه توافق صلح سال ۲۰۱۸ امیدهایی برای بهبود روابط ایجاد کرد، اما اختلافات بنیادین میان دو طرف همچنان باقی مانده است.
از دید اریتره، حضور فعال‌تر اتیوپی در سواحل دریای سرخ می‌تواند تو ازن قدرت منطقه را تغییر دهد. این کشور کوچک اما راهبردی، بخش مهمی از نفوذ خود را مدیون موقعیت جغرافیایی‌اش در ساحل دریای سرخ می‌داند و طبیعی است که نسبت به هرگونه افزایش حضور رقیب دیرینه خود حساس باشد.
در چنین فضایی، همکاری نزدیک‌تر با مصر و سومالی برای اریتره فرصتی محسوب می‌شود تا از شکل‌گیری موازنه‌ای جدید در برابر اتیوپی حمایت کند.

دریای سرخ؛ قلب تپنده تجارت جهانی
اهمیت این رقابت زمانی روشن‌تر می‌شود که جایگاه دریای سرخ در اقتصاد جهانی مورد توجه قرار گیرد.
دریای سرخ یکی از مهم‌ترین مسیرهای کشتیرانی جهان است و بخش قابل توجهی از تجارت بین آسیا، اروپا و آفریقا از این مسیر عبور می‌کند. اتصال این آبراه به کانال سوئز، اهمیت ژئوپلیتیکی آن را دوچندان کرده است.
به همین دلیل، هرگونه تحول در بنادر و سواحل این منطقه، تنها یک مسئله محلی نیست. بازیگران منطقه‌ای و حتی قدرت‌های فرامنطقه‌ای تحولات دریای سرخ را با دقت دنبال می‌کنند؛ زیرا تغییر موازنه قدرت در این منطقه می‌تواند بر امنیت انرژی، تجارت جهانی و زنجیره‌های تأمین بین‌المللی تأثیر بگذارد.

شکل‌گیری یک محور جدید منطقه‌ای
نشست سه‌جانبه مصر، اریتره و سومالی را باید تلاشی برای ایجاد موازنه در برابر قدرت رو به رشد اتیوپی دانست. تشکیل کمیته مشترک سه‌جانبه و تأکید بر همکاری‌های سیاسی، امنیتی و دیپلماتیک نشان می‌دهد این کشورها به دنبال هماهنگی بلندمدت در برابر تحولات جدید منطقه هستند.
هرچند هنوز نمی‌توان از شکل‌گیری یک ائتلاف رسمی نظامی سخن گفت، اما روندهای موجود حاکی از آن است که سه کشور تلاش می‌کنند مواضع خود را در برابر آدیس‌آبابا هماهنگ‌تر کنند.

آینده شاخ آفریقا در سایه رقابت بنادر
تحولات اخیر نشان می‌دهد رقابت بر سر بنادر، کریدورهای تجاری و دسترسی به آب‌های آزاد به یکی از مهم‌ترین محورهای سیاست در شاخ آفریقا تبدیل شده است.
برای اتیوپی، دستیابی به یک مسیر مستقل دریایی بخشی از راهبرد توسعه اقتصادی و افزایش نفوذ منطقه‌ای است. در مقابل، مصر، اریتره و سومالی این روند را تهدیدی برای منافع راهبردی خود ارزیابی می‌کنند.
آنچه امروز در سواحل دریای سرخ در حال شکل‌گیری است، تنها اختلافی میان چند کشور آفریقایی نیست؛ بلکه نمونه‌ای از رقابت فزاینده بر سر گلوگاه‌های دریایی و کریدورهای تجاری جهان است. رقابتی که می‌تواند آینده ژئوپلیتیکی شاخ آفریقا را برای سال‌های طولانی تحت تأثیر قرار دهد و جایگاه بنادر را بیش از گذشته در معادلات قدرت منطقه‌ای برجسته سازد.