به گزارش اقتصادسرآمد، امسال نیز همزمان با سالروز این فاجعه، بار دیگر نام پرواز ۶۵۵ در رسانه‌ها، محافل تخصصی هوانوردی و تحلیل‌های سیاسی مطرح شده است؛ پروازی که تنها هفت دقیقه پس از برخاستن از فرودگاه بندرعباس، برای همیشه از صفحه رادارها محو شد و به نمادی از آسیب‌پذیری غیرنظامیان در میانه منازعات سیاسی و نظامی بدل گشت.
صبحی که به تراژدی انجامید
صبح دوازدهم تیرماه ۱۳۶۷، هواپیمای ایرباس A۳۰۰ شرکت ایران‌ایر طبق برنامه عادی خود آماده انجام پرواز از بندرعباس به دوبی شد. مسیری کوتاه، پرتردد و کاملاً شناخته‌شده که روزانه ده‌ها پرواز تجاری در آن انجام می‌شد.
در آن روز ۲۹۰ مسافر و خدمه در این هواپیما حضور داشتند؛ مردان، زنان و کودکانی که بسیاری از آنها برای دیدار خانواده، سفر کاری یا ادامه مسیرهای بین‌المللی راهی دوبی بودند.
در همان زمان، خلیج فارس یکی از متشنج‌ترین دوره‌های امنیتی خود را سپری می‌کرد. جنگ ایران و عراق هنوز ادامه داشت و حضور گسترده ناوگان نظامی آمریکا در منطقه به بهانه حفاظت از کشتیرانی و نفتکش‌ها، فضای امنیتی آبراه را پیچیده‌تر کرده بود.
هواپیما پس از برخاستن از بندرعباس، در کریدور هوایی تعیین‌شده و با ارسال مداوم علائم شناسایی غیرنظامی در حال اوج‌گیری بود که ناگهان هدف دو فروند موشک شلیک‌شده از ناو آمریکایی «یواس‌اس وینسنس» قرار گرفت.
تنها چند لحظه بعد، هواپیما به تلی از آتش تبدیل شد و بقایای آن در آب‌های خلیج فارس فرو ریخت.

۲۹۰ قربانی؛ آماری فراتر از اعداد
شاید در نگاه نخست، عدد ۲۹۰ تنها یک آمار به نظر برسد؛ اما پشت هر عدد، یک زندگی، یک خانواده و یک آینده قرار داشت.
در میان جان‌باختگان، ده‌ها کودک حضور داشتند. خانواده‌هایی بودند که تمام اعضای خود را از دست دادند. زوج‌های جوان، دانشجویان، کارکنان شرکت‌ها، مسافران خارجی و شهروندانی از ملیت‌های مختلف در این پرواز حضور داشتند.
به همین دلیل است که حادثه پرواز ۶۵۵ تنها در حافظه ایرانیان باقی نماند، بلکه در بسیاری از گزارش‌های بین‌المللی به عنوان یکی از تلخ‌ترین فجایع تاریخ هوانوردی غیرنظامی ثبت شد.
کارشناسان صنعت هوانوردی معتقدند یکی از دلایل ماندگاری این حادثه، تضاد آشکار میان ماهیت غیرنظامی پرواز و سطح قدرت نظامی به‌کارگرفته‌شده علیه آن است؛ موضوعی که هنوز نیز در مطالعات ایمنی پرواز مورد بررسی قرار می‌گیرد.

روایت آمریکا؛ خطا یا مسئولیت؟
پس از وقوع حادثه، مقام‌های آمریکایی اعلام کردند خدمه ناو وینسنس هواپیمای ایرانی را با یک جنگنده نظامی اشتباه گرفته‌اند.
این روایت از همان ابتدا با پرسش‌های فراوانی مواجه شد. منتقدان معتقد بودند هواپیمای ایرباس ایران‌ایر در مسیر تجاری شناخته‌شده پرواز می‌کرد، سیگنال‌های غیرنظامی ارسال می‌کرد و در حال افزایش ارتفاع بود؛ در حالی که یک جنگنده نظامی در شرایط حمله معمولاً رفتار پروازی متفاوتی دارد.
همین ابهامات باعث شد که پرونده پرواز ۶۵۵ به یکی از طولانی‌ترین مباحث حقوقی و سیاسی میان ایران و آمریکا تبدیل شود.
اگرچه بعدها واشنگتن بابت این حادثه ابراز تأسف کرد و غرامتی نیز پرداخت شد، اما هرگز مسئولیت حقوقی کامل این اقدام را نپذیرفت؛ موضوعی که همچنان یکی از نقاط اختلاف در روایت دو کشور محسوب می‌شود.

تأثیر بر صنعت هوانوردی
سرنگونی پرواز ۶۵۵ تنها یک پرونده سیاسی نبود؛ این حادثه در حوزه هوانوردی نیز آثار قابل توجهی بر جای گذاشت.پس از این واقعه، موضوع حفاظت از هواپیماهای غیرنظامی در مناطق بحران‌زده بیش از گذشته مورد توجه سازمان‌های بین‌المللی قرار گرفت. همچنین مقررات مربوط به تبادل اطلاعات میان نیروهای نظامی و مراکز کنترل ترافیک هوایی توسعه یافت.
بسیاری از کارشناسان معتقدند مجموعه تغییرات ایجادشده در دستورالعمل‌های امنیت هوانوردی طی دهه‌های بعد، تا حدی تحت تأثیر تجربه‌های تلخی مانند پرواز ۶۵۵ بوده است.
امروزه نیز در مناطق درگیر بحران‌های نظامی، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های سازمان‌های هوانوردی، جلوگیری از تکرار چنین حوادثی است؛ حوادثی که می‌توانند اعتماد عمومی به حمل‌ونقل هوایی را تحت تأثیر قرار دهند.

خلیج فارس؛ آبراهی میان تجارت و امنیت
برای فعالان حوزه حمل‌ونقل، حادثه پرواز ۶۵۵ یادآور یک واقعیت مهم است؛ اینکه امنیت حمل‌ونقل هوایی و دریایی در خلیج فارس همواره با تحولات ژئوپلیتیکی گره خورده است.
این آبراه استراتژیک، علاوه بر نقش حیاتی در تجارت انرژی جهان، یکی از پرترددترین مسیرهای حمل‌ونقل منطقه نیز به شمار می‌رود. هرگونه تنش نظامی در این منطقه می‌تواند مستقیماً بر فعالیت شرکت‌های کشتیرانی، خطوط هوایی، بیمه‌گران و زنجیره‌های تأمین بین‌المللی تأثیر بگذارد.
از همین رو، بسیاری از تحلیلگران معتقدند که حفظ امنیت پایدار در خلیج فارس نه تنها یک ضرورت سیاسی، بلکه یک الزام اقتصادی و حمل‌ونقلی برای منطقه و جهان است.

زخمی که فراموش نمی‌شود
اکنون ۳۸ سال از آن روز تلخ گذشته است؛ اما نام پرواز ۶۵۵ همچنان در حافظه ایرانیان زنده مانده است. هر سال با فرارسیدن دوازدهم تیرماه، خانواده قربانیان، مسئولان، فعالان صنعت هوانوردی و افکار عمومی بار دیگر این حادثه را مرور می‌کنند.
پرواز ۶۵۵ صرفاً یک شماره پرواز نیست؛ نمادی از ضرورت حفاظت از جان غیرنظامیان، مسئولیت‌پذیری قدرت‌های نظامی و اهمیت پایبندی به قواعد بین‌المللی در شرایط بحران است.
شاید هواپیمای ایران‌ایر هرگز به مقصد خود نرسید، اما روایت آن همچنان در تاریخ هوانوردی جهان ادامه دارد؛ روایتی که یادآور می‌شود میان آسمان امن و فاجعه، گاه تنها یک تصمیم اشتباه فاصله وجود دارد.