اقتصادسرآمد- سعید قلیچ -  در حالی که شرایط جنگی و تنش‌های نظامی در منطقه همچنان پابرجاست و عبور کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز و دسترسی به بنادر جنوبی ایران با محدودیت و ریسک‌های جدی مواجه شده، اهمیت مسیرهای جایگزین برای ورود کالاهای اساسی به کشور بیش از هر زمان دیگری خود را نشان می‌دهد. هفته‌هاست که اقدام غیرقانونی دولت ایالات متحده آمریکا برای محاصره دریایی، واردات و صادرات کالاهای مختلف به بنادر جمهوری اسلامی ایران را با چالش مواجه کرده است. در چنین شرایطی استفاده از ظرفیت بندر کراچی در پاکستان و بهره گرفتن از ظرفیت ترانزیت زمینی از گذرگاه مرزی ریمدان در جنوب شرقی ایران اهمیت بالایی پیدا کرده است.
به گزارش اقتصادسرآمد، بسیاری از فعالان اقتصادی و کارشناسان معتقدند در شرایط فعلی کشور که سایه جنگ و محاصره دریایی همچنان وجود دارد، گذرگاه مرزی ریمدان واقع در جنوب شرق استان سیستان و بلوچستان، صرفا جایگاهی به‌عنوان یک پایانه مرزی میان کشورهای جمهوری اسلامی ایران و پاکستان ندارد، بلکه می‌تواند به یکی از شریان‌های پشتیبان امنیت غذایی و زنجیره تأمین کشور تبدیل شود؛ مسیری که از طریق آن امکان انتقال کالا از بنادر پاکستان، به‌ویژه کراچی و گوادر، به داخل ایران فراهم می‌شود. اهمیت ریمدان زمانی بیشتر می‌شود که با مشاهده اخبار و گزارش‌ها مشاهده کنیم که در ماه‌های اخیر، پاکستان عملاً مسیرهای زمینی انتقال کالا به ایران را در واکنش به اختلالات ناشی از بحران تنگه هرمز توسعه داده است.
مسیر بندر گوادر ـ گبد ـ ریمدان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. فاصله کوتاه گبد تا گوادر و اتصال آن به شبکه جاده‌ای پاکستان، این گذرگاه را به یکی از سریع‌ترین مسیرهای زمینی برای انتقال محموله‌های وارداتی به ایران تبدیل می‌کند. از طرف دیگر کراچی، بزرگ‌ترین بندر تجاری پاکستان، در فاصله حدود ۷۰۰ کیلومتری ریمدان قرار دارد و شبکه جاده‌ای پاکستان امکان انتقال محموله‌های این بندر به سمت مرز ایران را فراهم می‌کند. گزارش‌ها حاکی از این است که بخش اعظم واردات کالاهای اساسی ایران (از جمله برنج، نهاده‌های دامی، و گوشت) به‌طور سنتی از طریق خطوط مواصلاتی دریایی و بنادر جنوبی متکی به تنگه هرمز انجام می‌شد.

آمار و ارقام مهم درباره ریمدان
با در نظر گرفتن احتمال انسداد یا ناامنی خطوط کشتیرانی در تنگه هرمز و ادامه عملیات غیرقانونی محاصره دریایی از سوی دولت ایالات متحده آمریکا، اتصال زمینی به بنادر اقیانوسی خارج از خلیج فارس برای امنیت غذایی ایران به یکی از الزام‌های استراتژیک و راهبردی تبدیل می‌شود. وزارت بازرگانی پاکستان در آوریل ۲۰۲۶ شش مسیر زمینی را برای انتقال کالا از بنادر کراچی، پورت‌قاسم و گوادر به داخل ایران تعیین کرد؛ اقدامی که به گفته گزارش‌های منتشرشده، در شرایطی انجام شد که هزاران کانتینر مرتبط با ایران در بنادر پاکستان متوقف مانده بودند.
در این میان براساس گزارش رویترز، پیش از آغاز جنگ، روزانه حدود ۱۲۵ تا ۱۴۰ کشتی از تنگه هرمز عبور می‌کردند، اما در ۲۷ آوریل ۲۰۲۶ تنها هفت کشتی از این مسیر عبور کرده بود و هیچ‌کدام حامل نفت ایران برای بازار جهانی نبودند. در ۱۴ آگوست نیز تردد به نزدیکی توقف کامل رسید و تنها شمار محدودی کشتی در مسیر مشاهده شد؛ در حالی که پیش از جنگ، روزانه بیش از ۱۳۰ کشتی از تنگه عبور می‌کردند. این تغییر، اهمیت مسیرهای زمینی شرقی ایران، به‌ویژه جاده ریمدان، را از یک موضوع توسعه منطقه‌ای به مسئله‌ای مرتبط با تاب‌آوری اقتصادی، امنیت عرضه و استمرار تجارت خارجی ارتقا داده است.
تحولات ماه‌های اخیر نشان می‌دهد ریمدان از یک گذرگاه محلی در حال تبدیل شدن به یک گره لجستیکی در تجارت ایران و پاکستان است. تیرماه امسال، خبرگزاری ایرنا گزارش داد که در یک روز ۱۲۰ کامیون حامل حدود ۳۲۰۰ تن برنج از طریق ریمدان وارد کشور شده‌اند؛ رقمی که به گفته مدیرعامل سازمان منطقه آزاد چابهار، جایگاه این مرز را به عنوان یکی از مبادی ورود کالاهای اساسی تثبیت کرده است. همچنین در دو ماه نخست سال ۱۴۰۵ بیش از ۸۴ هزار تن کالا از طریق مرزهای جنوبی سیستان و بلوچستان، شامل بندر چابهار و پایانه مرزی ریمدان، ترانزیت شده است. 

۱۰۰۰ کامیون در صف‌انتظار ریمدان
گزارش‌های منتشر شده از ظرفیت فعلی تردد کامیون‌ها در این مرز نیز قابل توجه است. بر اساس گزارش ایرنا، ظرفیت خروج کامیون‌های صادراتی و ترانزیتی از ریمدان حدود ۴۰۰ دستگاه در روز اعلام شده و برنامه‌ریزی برای افزایش این ظرفیت به حدود هزار کامیون در روز در دستور کار قرار گرفته است. این در حالی است که روز گذشته (سه‌شنبه ۲۷ مردادماه) فرود عسگری، رئیس کل گمرک جمهوری اسلامی ایران در حاشیه چهل و سومین نشست هیات نمایندگان اتاق بازرگانی تهران در جمع خبرنگاران بر ضرورت تعامل در سطوح عالی دیپلماتیک برای حل مشکلات زیرساختی و افزایش ظرفیت پذیرش کالا از مرز پاکستان تأکید کرد و گفت: هزار کامیون در گذرگاه مرزی ریمدان (ایران و پاکستان) در صف انتظار به ورود کشور هستند که در حال تسریع بخشی به این موضوع هستیم.
برخی گزارش‌ها حاکی از این است که  یکی از چالش‌های اصلی، استاندارد کامیون‌های پاکستانی است که گاهی تا ۶۰ تن بارگیری می‌کنند؛ در حالی که استانداردهای جاده‌ای و پل‌های مسیرهای مواصلاتی کشور اجازه تردد چنین بارهای سنگینی را نمی‌دهد و جاده‌ها کشش لازم را ندارند. از طرف دیگر تأمین کالاهای اساسی و استراتژیک، ایجاد نزدیک‌ترین و اقتصادی‌ترین گذرگاه زمینی و فراهم کردن زیرساخت کامل از جمله ظرفیت‌های اصلی ریمدان است و این منطقه می‌تواند در شرایط تهدید مسیرهای موجود، به عنوان یک مسیر جایگزین مورد استفاده قرار گیرد.
در چنین شرایطی روز گذشته (سه‌شنبه ۲۷ مردادماه) محمدسعید اربابی، مدیرعامل سازمان منطقه آزاد چابهار در بازدید میدانی از مرز ریمدان درباره هدف‌گذاری نهایی تجارت در این گذرگاه مرزی میان ایران و پاکستان اظهار کرد: برنامه این است که ظرفیت تردد به هزار کامیون در روز برسد که با احتساب ۳۰۰ روز کاری، ظرفیت سالانه به حدود ۳۰۰ هزار کامیون افزایش خواهد یافت. در این سطح، ارزش هدف‌گذاری شده تجارت روزانه حدود ۲۵ میلیون دلار و ارزش سالانه آن حدود ۷.۵ تا هشت میلیارد دلار خواهد بود.

تناقض بزرگ در شریان استراتژیک
طی روزهای گذشته گزارش‌های تصویری متفاوتی از سوی رسانه‌های رسمی و همچنین از طرف کاربران شبکه‌های اجتماعی نشان می‌دهد که نبود زیرساخت‌های مناسب در مرز رسمی ریمدان، این گذرگاه مرزی را با بحرانی فرساینده روبه‌رو کرده است. معطلی چندروزه کامیون‌ها در صف‌های طولانی پشت مرز، نبود سرویس بهداشتی مناسب، نبود سایه‌بان و محل استراحت، و بی‌توجهی مسئولان به مطالبات صنفی رانندگان، اعتراض و گلایه گسترده آنان را در پی داشته است. خبرگزاری مهر از قول یکی از رانندگان کامیون که بیش از دو هفته است در منطقه مرزی ریمدان معطل شده، نوشته است: نبود امکانات اولیه نظیر سرویس‌های بهداشتی استاندارد، حمام و محل استراحت، شرایط را برای هزاران راننده غیرقابل تحمل کرده است.برخی گزارش‌ها نیز نشان می‌دهد که به‌علت وضعیت نامناسب جاده در این گذرگاه مرزی، کامیون‌ها ناچار به تردد در جاده‌های خاکی و ناهموار هستند. در چنین شرایطی نبود مسیرهای ایمن، امنیت جابجایی کالا و جان رانندگان را به خطر انداخته است. این وضعیت که در آن خودروها در جاده‌های خاکی و غیر استاندارد گرفتار می‌شوند، منجر به حوادث ناگوار و خسارات اقتصادی سنگین برای راننده می شود. عدم دسترسی ایمن، باعث شده تا حتی در صورت ثبت فرآیندها، رانندگان در مسیرهای پرخطر و پیچیده دچار مشکل شوند.
گزارش‌های منتشر شده درباره وضعیت جاده بازارچه مرزی ریمدان از وجود چاله‌های عمیق، شکستگی‌های گسترده و ناهمواری شدید مسیر حکایت دارند. از سال‌ها پیش، گزارش‌هایی درباره زیرساخت‌های گذرگاه مرزی ریمدان منتشر شده است که براساس آنها مسیر مورد استفاده کامیون‌های ترانزیتی، از استاندارد لازم برای چنین ترافیکی برخوردار نبوده است. خبرگزاری تسنیم پیش از این از قول فعالان محلی نوشته بود که جاده و پل مورد استفاده در مسیر ریمدان بیشتر ویژگی یک راه روستایی را داشته و برای عبور کامیون‌های ترانزیتی مناسب نبوده است.

چشم‌انداز آینده گذرگاه ریمدان
کارشناسان معتقدند که اگر ریمدان قرار است بخشی از بار تأمین کالاهای اساسی کشور را در دوره اختلال دریایی بر دوش بکشد، نمی‌توان انتظار داشت که شبکه جاده‌ای فرسوده با ظرفیت محدود، همزمان پاسخگوی تردد کامیون‌های وارداتی، صادراتی و ترانزیتی باشد. به همین دلیل، سرمایه‌گذاری روی جاده ریمدان را باید نه صرفاً یک پروژه عمرانی استانی، بلکه بخشی از سیاست ملی تاب‌آوری زنجیره تأمین دانست. این در حالی است که یکی از مشکلات سیاست‌گذاری در ریمدان، تمرکز بر خود پایانه مرزی بدون توجه کافی به کل زنجیره حمل‌ونقل است. ساخت ساختمان گمرک یا افزایش ظرفیت پارکینگ کامیون‌ها، زمانی به نتیجه اقتصادی می‌رسد که جاده، انبار، مراکز لجستیکی، سوخت‌رسانی، خدمات تعمیراتی، سیستم‌های گمرکی و مسیر دسترسی به شبکه اصلی کشور نیز همزمان توسعه پیدا کنند.
از این منظر می‌توان گفت که بازسازی و توسعه محور ریمدان، ایجاد انبارهای راهبردی، افزایش ظرفیت گمرک، توسعه ناوگان حمل‌ونقل، تسهیل تردد کامیون‌ها و هماهنگی عملیاتی با طرف پاکستانی باید در قالب یک پروژه واحد دیده شود؛ پروژه‌ای که هدف آن نه فقط افزایش تجارت، بلکه حفظ جریان کالا به داخل کشور در سخت‌ترین شرایط ژئوپلیتیکی است. نکته دارای اهمیت است که باید در خاطر داشت که وابستگی بیش از اندازه به یک شریان دریایی چه اندازه می‌تواند اقتصاد کشور را آسیب‌پذیر کند. در چنین شرایطی ریمدان می‌تواند فرصتی برای اصلاح همین آسیب‌پذیری باشد؛ به شرط آنکه ایران این گذرگاه را از یک «مرز فرعی» به یک «کریدور راهبردی تأمین و تجارت» ارتقا دهد.