اقتصادسرآمد- حمید الماسی  نیا - جزیره قشم در شرایطی خود را برای آغاز فصل گردشگری آماده می‌کند که صنعت هوانوردی ایران از اول مهر ۱۴۰۵ وارد مرحله تازه‌ای از محدودیت‌های بین‌المللی شده است؛ مرحله‌ای که آثار آن می‌تواند مستقیماً بر گردشگری، تجارت و اقتصاد جزیره اثر بگذارد. 

به گزارش اقتصادسرآمد، پروازهای بین‌المللی قشم پس از حدود شش ماه وقفه دوباره برقرار شده بود و مسیر دبی ـ قشم ـ دبی از ۱۷ شهریور به شبکه پروازی جزیره بازگشت ولی درست در فاصله کوتاهی پس از این اتفاق، تحریم‌های جدید آمریکا علیه ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و برخی نهادهای مرتبط با صنعت هوانوردی وارد مرحله اجرایی شد و به این ترتیب، قشم با یک وضعیت متناقض روبه‌رو شده است و در حالی که جزیره در تلاش برای بازگرداندن گردشگر است، شبکه پروازی کشور با محدودیت‌های تازه‌ای مواجه شده است.

از اول مهر چه اتفاقی افتاد؟
وزارت خزانه‌داری آمریکا در شهریورماه ۱۴۰۵، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی را تحریم کرد که این اقدام در ادامه فشارهای تحریمی علیه صنعت هواپیمایی ایران صورت گرفت که موضوع فقط تحریم نام شرکت‌های هواپیمایی نیست بلکه مسئله مهم‌تر، خطر قطع یا محدود شدن خدماتی است که یک هواپیما برای فعالیت در فرودگاه خارجی به آنها نیاز دارد؛ از سوخت و خدمات زمینی گرفته تا خدمات فرودگاهی و فروش بلیت است.
وزیر خزانه‌داری آمریکا، پیش از اجرای این محدودیت‌ها اعلام کرده بود شرکت‌هایی که به هواپیماهای ایرانی خدماتی مانند سوخت‌رسانی یا خدمات فرودگاهی ارائه کنند، ممکن است با تبعات تحریمی مواجه شوند  و در نتیجه آن تحلیل‌های هوانوردی نیز این سیاست را تلاشی برای دشوار کردن عملیات بین‌المللی ایرلاین‌های ایرانی از طریق فشار بر شرکت‌های خدمات‌دهنده توصیف کرده‌اند و اثرات اولیه نیز در منطقه دیده شده است که کشور امارات متحده عربی از ۲۴ سپتامبر اعلام کرد پروازهای شرکت‌های هواپیمایی ایرانی به مقصد و از مبدأ این کشور را تا اطلاع ثانوی متوقف می‌کند و همچنین فرودگاه بغداد و فرودگاه مسقط نیز از اول مهر پذیرش پروازهای ایرانی را متوقف کردند و درباره برخی مسیرهای دیگر نیز محدودیت‌هایی گزارش شده است. و بنابراین، مسئله قشم دیگر فقط «چند پرواز کمتر» نیست بلکه مسئله، دسترسی آینده جزیره به شبکه هوانوردی منطقه‌ای است.

قشم درست در نقطه حساس قرار گرفته است
 اهمیت این موضوع برای قشم از آنجا بیشتر می‌شود که جزیره برای توسعه گردشگری خارجی، به ارتباط با بازارهای پیرامونی نیاز دارد، کشور های های حاشیه خلیج فارس فقط مقصدهای پروازی نیستند؛ آنها بخشی از شبکه اتصال قشم به بازار گردشگری منطقه‌ای و بین‌المللی هستند و وقتی ارتباط با این هاب‌ها دچار محدودیت شود، اثر آن فقط بر مسافر خارجی نیست، گردشگر ایرانی نیز آسیب می‌بیند.
زیرا کاهش پروازهای بین‌المللی، افزایش هزینه عملیاتی ایرلاین‌ها، کاهش گزینه‌های سفر و پیچیده‌تر شدن مسیرهای اتصال می‌تواند در نهایت هزینه سفر را افزایش دهد و این در شرایطی رخ می‌دهد که قشم هنوز از رکود ماه‌های گذشته گردشگری کاملاً خارج نشده است.

پرواز برگشته، اما آیا مسیر پایدار است؟
ازسرگیری پرواز دبی ـ قشم ـ دبی در شهریورماه، برای جزیره یک علامت مثبت بودو این مسیر تا چه اندازه می‌تواند پایدار بماند؟ اگر یک شرکت هواپیمایی ایرانی نتواند در فرودگاه مقصد سوخت‌گیری، خدمات زمینی، تعمیرات یا سایر خدمات ضروری را با شرایط عادی دریافت کند، هزینه و ریسک عملیات افزایش پیدا می‌کند که این مسئله می‌تواند به کاهش تعداد پروازها، تغییر مسیر، افزایش قیمت بلیت یا حتی توقف برخی مسیرها منجر شود و البته درباره هر مسیر مشخص باید وضعیت آن جداگانه بررسی شود و نمی‌توان از هم‌اکنون توقف تمام پروازهای خارجی قشم را نتیجه گرفت، اما تجربه روزهای اخیر نشان می‌دهد که ریسک دسترسی هوایی دیگر یک فرض دور از ذهن نیست.

ضربه دوم به گردشگری قشم؟
 قشم طی ماه‌های گذشته یک شوک جدی را تجربه کرده است، جنگ، اختلال در سفر، کاهش تقاضا، افزایش نرخ ارز و فشار بر قدرت خرید خانوارها، بخشی از کسب‌وکارهای گردشگری و تجاری جزیره را تحت فشار قرار داده است و اکنون صنعت هوانوردی با یک محدودیت جدید روبه‌رو شده است و اگر این محدودیت‌ها ادامه پیدا کند، صنعت گردشگری ممکن است با یک زنجیره ای از تحریم ایرلاین، کاهش دسترسی هوایی، افزایش هزینه پرواز، کاهش تقاضا، کاهش اشغال اقامتگاه‌ها، کاهش فروش بازار و کاهش درآمد کسب‌وکارهای گردشگری مواجه می شود که این زنجیره البته قطعی و یکسان برای همه کسب‌وکارها نیست، اما مسیر احتمالی اثرگذاری محدودیت‌های هوایی بر اقتصاد مقصد را نشان می‌دهد.

قشم فقط به گردشگر خارجی وابسته نیست
 ممکن است گفته شود بخش عمده گردشگران قشم از داخل کشور می‌آیند و بنابراین تحریم پروازهای خارجی نباید تأثیر تعیین‌کننده‌ای داشته باشد، اما چنین نگاهی بخشی از مسئله را نادیده می‌گیرد و جزیره قشم یک منطقه آزاد و مقصد تجاری ـ گردشگری است و بنابراین ارتباط خارجی جزیره فقط برای گردشگر خارجی اهمیت ندارد و فعالان اقتصادی، تجار، سرمایه‌گذاران، شرکت‌های حمل‌ونقل، آژانس‌های گردشگری و حتی گردشگران ایرانی که از مسیرهای منطقه‌ای استفاده می‌کنند نیز به این شبکه متصل هستند و از سوی دیگر، هرچه دسترسی هوایی محدودتر شود، فشار بیشتری بر مسیرهای دریایی و داخلی وارد خواهد شد.

خطر پنهان؛ افزایش هزینه سفر
 تحریم صنعت هوانوردی الزاماً فقط به معنای «لغو پرواز» نیست، گاهی اثر اصلی را در افزایش هزینه ظاهر می‌شود و هزینه تأمین قطعات، خدمات فنی، بیمه، سوخت‌رسانی، خدمات فرودگاهی و عملیات بین‌المللی می‌تواند افزایش پیدا کند که این هزینه‌ها در نهایت ممکن است به قیمت بلیت منتقل شود و برای مقصدی مانند قشم که در رقابت با کیش، چابهار، شهرهای ساحلی جنوب و حتی مقاصد خارجی قرار دارد، افزایش هزینه سفر می‌تواند بر انتخاب مقصد اثر بگذارد.

قشم باید از «گردشگری پروازی» فاصله بگیرد
 یکی از درس‌های وضعیت فعلی می‌تواند برای سیاست‌گذاری گردشگری قشم مهم باشد نباید تمام برنامه گردشگری جزیره به پرواز وابسته باشد و جزیره قشم یک مزیت مهم دارد که بسیاری از مقاصد هوایی دسترسی دریایی را ندارند و بنابراین توسعه و تقویت حمل‌ونقل دریایی، بهبود اسکله‌های مسافری، افزایش کیفیت خدمات دریایی و طراحی بسته‌های سفر ترکیبی می‌تواند بخشی از راهکار تاب‌آوری مقصد باشد که البته حمل‌ونقل دریایی جایگزین کامل حمل‌ونقل هوایی نیست؛ اما می‌تواند در شرایط اختلال هوایی، نقش یک مسیر پشتیبان را ایفا کند.

فرصت دیگری که نباید از دست برود
 محدودیت‌های هوایی، در کنار تهدید، یک پیام سیاستی هم دارد، جزیره قشم باید بازارهای گردشگری نزدیک‌تر و مسیرهای جایگزین را جدی‌تر دنبال کند که بازار کشورهای حاشیه خلیج فارس، عمان، عراق، آسیای مرکزی و حتی بازارهای داخلی می‌توانند در قالب برنامه‌های هدفمند بررسی شوند، اما این کار نیازمند چیزی فراتر از تبلیغ عمومی است و جزیره قشم باید برای هر بازار در گردشگری خانوادگی، گردشگری طبیعت، ژئوتوریسم، گردشگری دریایی، گردشگری فرهنگی، خرید، رویداد و اقامت بوم‌محور یک محصول داشته باشد.
مقصدی که فقط می‌گوید «قشم را ببینید»، در بازار رقابتی امروز حرف چندانی برای گفتن ندارد و مقصد باید بگوید که برای چه کسی، با چه هزینه‌ای، در چه زمانی و برای چه تجربه‌ای به قشم سفر کنید.

بازاریابی گردشگری کافی نیست؛ دیپلماسی مقصد لازم است
در شرایط جدید، مدیریت گردشگری قشم نمی‌تواند صرفاً به تبلیغات داخلی اکتفا کند و با ارتباط با ایرلاین‌ها، فرودگاه‌ها، اپراتورهای گردشگری، شرکت‌های کشتیرانی، آژانس‌های خارجی و بازارهای منطقه‌ای اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و جزیره قشم باید تصویر خود را از یک مقصد صرفاً نوروزی به یک مقصد چهارفصل، دریایی، فرهنگی، طبیعی و تجاری تبدیل کند و با این تغییر نگاه می‌تواند وابستگی جزیره به چند هفته اوج سفر را کاهش دهد.

«قشم» جزیره‌ای که باید تاب‌آور شود
 جزیره قشم نمی‌تواند تحریم‌های صنعت هوانوردی ایران را مدیریت کند؛ اما می‌تواند تاب‌آوری مقصد گردشگری خود را افزایش دهد و با این تاب‌آوری از مسیر تنوع مسیرهای دسترسی، توسعه حمل‌ونقل دریایی، تقویت بازار داخلی، توسعه گردشگری خارجی منطقه‌ای، افزایش ماندگاری گردشگر، توسعه گردشگری رویدادمحور، تقویت گردشگری فرهنگی و طبیعی و حمایت از کسب‌وکارهای محلی می‌گذرد که در کنار این موارد، شفافیت اطلاعاتی نیز اهمیت دارد و مسافر باید بداند کدام پرواز برقرار است، کدام مسیر متوقف شده، چه گزینه‌های جایگزینی وجود دارد و هزینه سفر چقدر است که در چنین شرایطی که اخبار تحریم و لغو پرواز با سرعت در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود، تأخیر در اطلاع‌رسانی رسمی می‌تواند خود به عاملی برای کاهش اعتماد تبدیل شود.

و در نهایت
قشم در شهریورماه یک خبر خوب دریافت کرد «پرواز بین‌المللی پس از ماه‌ها وقفه برگشت»، اما در ابتدای مهرماه، خبر تحریم‌های جدید علیه بخش بزرگی از ایرلاین‌های ایرانی و افزایش محدودیت خدمات فرودگاهی در برخی کشورهای منطقه، فضای هوانوردی کشور را تحت تأثیر قرار داد که این دو اتفاق در کنار هم، تصویری متفاوت از آینده گردشگری قشم ارائه می‌کنند و جزیره ای  نمی‌تواند برای رونق گردشگری فقط منتظر بازگشت پروازها بماند، زیرا اکنون خودِ شبکه پروازی کشور با عدم قطعیت بیشتری مواجه شده است.
پرواز برای گردشگری مانند رگ ارتباطی است؛ اما اگر یک مقصد فقط به یک مسیر وابسته باشد، با انسداد همان مسیر، اقتصاد آن نیز آسیب‌پذیر می‌شود و جزیره قشم امروز نیازمند چند مسیر برای ورود گردشگر، چند بازار برای فروش محصول گردشگری و چند شیوه برای جابه‌جایی مسافر است اما پروازها شاید برگشته باشند، اما مسئله بزرگ‌تر تازه آغاز شده است که آیا قشم برای گردشگری در عصر محدودیت‌های جدید هوانوردی آماده است؟ و پاسخ به این پرسش، می‌تواند تعیین‌کننده بخشی از آینده اقتصاد گردشگری جزیره در ماه‌های پیش رو باشد.