اقتصادسرآمد- فیروز اسماعیلی-  مرز ریمدان در جنوب شرقی کشور، سال‌هاست در فهرست ظرفیت‌های ترانزیتی ایران قرار دارد؛ ظرفیتی که در مقاطع مختلف از سوی مسئولان مورد تأکید قرار گرفته و برای توسعه آن وعده‌ها و برنامه‌هایی نیز مطرح شده است. با این حال، پرسش امروز دیگر درباره اهمیت ریمدان نیست؛ پرسش این است که از مجموعه وعده‌ها، تصمیم‌ها و برنامه‌هایی که طی ماه‌ها و سال گذشته درباره این مرز اعلام شد، چه میزان در عمل محقق شده است؟
به گزارش اقتصادسرآمد، یکی از مهم‌ترین اظهارات در این زمینه، به دیدار وزیر راه و شهرسازی ایران با وزیر مواصلات پاکستان بازمی‌گردد؛ دیداری که در آن، افزایش تردد زمینی از مرزهای مشترک دو کشور، به‌ویژه ریمدان، مورد توجه قرار گرفت.
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، در دیدار با علیم خان، وزیر مواصلات پاکستان، از ارائه دستورالعمل ویژه ایران برای افزایش تردد زمینی، خصوصاً از پایانه مرزی ریمدان خبر داده بود و پیشنهاد تهیه یک برنامه اقدام مشترک میان دو کشور را مطرح کرده بود.
صادق در آن دیدار اعلام کرده بود: «برای افزایش تردد زمینی، خصوصاً از پایانه مرزی ریمدان، دستورالعمل ویژه ارائه کردیم.» این اظهارنظر اکنون، با توجه به گذشت زمان، به یک موضوع مشخص برای پیگیری تبدیل شده است. اگر دستورالعمل ویژه‌ای برای افزایش تردد از ریمدان ارائه شده، پرسش این است که این دستورالعمل در چه مرحله‌ای قرار دارد و چه آثار عملی بر فعالیت این مرز گذاشته است؟
افزایش تردد از ریمدان نیز صرفاً به معنای عبور تعداد بیشتری کامیون از یک پایانه مرزی نیست. تحقق چنین هدفی به هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف، رفع موانع گمرکی و مرزی، افزایش ظرفیت پذیرش ناوگان در دو سوی مرز و فراهم شدن زیرساخت‌های لازم نیاز دارد.

سال ۲۰۲۶؛ سال تحول در همکاری‌های ترانزیتی ایران و پاکستان؟!
وزیر راه و شهرسازی در همان دیدار، پیشنهاد کرده بود ایران و پاکستان یک برنامه اقدام مشترک تهیه کنند و سال ۲۰۲۶ را سال تحول در همکاری‌های ترانزیتی دو کشور قرار دهند.
اکنون ۲۰۲۶ در جریان است و همین موضوع، امکان ارزیابی وعده مطرح‌شده را فراهم می‌کند. آیا برنامه اقدام مشترک تهیه و وارد مرحله اجرا شده است؟ آیا نشانه‌ای از آن «تحول» در همکاری‌های ترانزیتی دو کشور دیده می‌شود و سهم ریمدان از این تحول چه بوده است؟
موضوع مهم‌تر، دامنه‌ای بود که برای این همکاری ترسیم شده بود. بر اساس اظهارات وزیر راه و شهرسازی، هدف این بود که کریدور اقتصادی چین ـ پاکستان یا CPEC از مسیر ایران به ترکیه، عراق، قفقاز و روسیه متصل شود.
این هدف، در صورت اجرا، نیازمند مسیرهای عملیاتی و قابل اتکا است. در چنین چارچوبی، ریمدان می‌توانست و همچنان می‌تواند یکی از نقاطی باشد که میزان عملیاتی شدن همکاری ایران و پاکستان در آن قابل سنجش باشد.
در واقع، اگر قرار بود سال ۲۰۲۶ سال تحول ترانزیتی میان دو کشور باشد، بخشی از این تحول باید در شاخص‌هایی مانند تعداد کامیون‌های عبوری، حجم کالای جابه‌جا شده، زمان توقف ناوگان در مرز و ظرفیت پذیرش پایانه‌ها قابل مشاهده باشد.
اکنون پرسش اقتصادسرآمد این است که این شاخص‌ها نسبت به زمان طرح وعده وزیر چه تغییری کرده‌اند؟

ریمدان در زمان بحران؛ مرزی که فعال ماند
در ماه‌های گذشته، مسئولان سیستان و بلوچستان نیز بر اهمیت پایانه‌های مرزی جنوب و شرق استان تأکید کرده بودند. رئیس شورای هماهنگی راه و شهرسازی استان سیستان و بلوچستان اعلام کرده بود که پایانه‌های مرزی ریمدان، میرجاوه و میلک در دوران جنگ تحمیلی به عنوان گلوگاه‌های مهم برای ورود و تأمین کالا فعال باقی مانده بودند و نقش خود را در تأمین نیازهای کشور ایفا کرده بودند.
این اظهارنظر، بخشی از واقعیت عملکرد ریمدان را در یک دوره بحرانی نشان می‌دهد. مرزها در چنین شرایطی فقط مسیر تجارت عادی نیستند و می‌توانند در پشتیبانی از زنجیره تأمین کشور نقش داشته باشند.
اما از نگاه پیگیری امروز، مسئله این است که آیا تجربه فعال ماندن ریمدان در دوره بحران به تصمیمی برای تقویت پایدار زیرساخت‌ها و ظرفیت عملیاتی این مرز تبدیل شده است یا خیر؟
اگر ریمدان در دوره بحران توانسته بخشی از نیازهای کشور را پوشش دهد، انتظار طبیعی آن است که پس از عبور از شرایط اضطراری، نقاط ضعف و گلوگاه‌های آن نیز شناسایی و برطرف شده باشد. اما در چارچوب پیگیری وعده وزیر، پرسش مهم‌تر این است که پس از اعلام دستورالعمل ویژه افزایش تردد، سهم ریمدان از این جریان تجاری چه تغییری کرده است؟

بررسی اقدامات جایگزین برای تأمین کالا از مرز پاکستان
در ماه‌های گذشته، موضوع راهکارهای تأمین کالاهای اساسی، ضروری و ترانزیتی از طریق مرزهای زمینی مشترک با پاکستان نیز بررسی شده بود.
بر اساس گزارش ارائه‌شده، پایانه‌های مرزی ریمدان، میرجاوه و حسب ضرورت مرز پیشین به عنوان محورهای اصلی مبادلات با پاکستان مورد توجه قرار گرفته بودند.
در همین بررسی‌ها به محدودیت پذیرش ناوگان در مرزهای تفتان و گبد پاکستان و برخی مشکلات زیرساختی در این گذرگاه‌ها اشاره شده بود.
همچنین بر ضرورت افزایش ظرفیت‌های ترانزیتی جاده‌ای و ریلی و افزایش پذیرش تعداد کامیون و واگن از سوی طرف پاکستانی تأکید شده بود.
تطبیق ساعات کاری مرزها، تبادل الکترونیکی اسناد گمرکی، تقویت زیرساخت‌های مرزی گبد/ریمدان، تفتان/میرجاوه و انتقال کانتینرهای دپو شده از بنادر پاکستان به ایران نیز از دیگر محورهای مطرح‌شده بود.
در پایان این بررسی‌ها نیز بر وجود گلوگاه‌های زیرساختی و فرایندی در پایانه‌های مرزی ریمدان و میرجاوه تأکید و مقرر شده بود گزارش پیشرفت طرح‌ها به صورت مستمر توسط استانداری سیستان و بلوچستان به ستاد ملی گذر ارائه شود اکنون این بخش از ماجرا نیز نیازمند پاسخ است.
گزارش‌های پیشرفت چه شد؟ گلوگاه‌های شناسایی‌شده در ریمدان و میرجاوه چه میزان برطرف شده‌اند؟ زیرساخت گبد و ریمدان چه تغییری کرده و هماهنگی‌های مورد تأکید میان دو طرف به چه نتیجه‌ای رسیده است؟
این پرسش‌ها از آن جهت اهمیت دارد که مسئله ریمدان صرفاً کمبود تقاضا یا نبود ظرفیت تجاری نیست. بخشی از مشکلاتی که پیش‌تر از سوی مسئولان مطرح شده بود، به زیرساخت، فرایند، هماهنگی دستگاه‌ها و ظرفیت طرف پاکستانی مربوط می‌شد. بنابراین اگر قرار باشد درباره تحقق وعده افزایش تردد از ریمدان صحبت شود، باید مشخص شود که برای هر یک از این گلوگاه‌ها چه اقدامی انجام شده است.

وعده‌ای که اکنون باید نتیجه آن مشخص باشد
اکنون دیگر بحث بر سر این نیست که ریمدان مرزی مهم است یا از ظرفیت ترانزیتی برخوردار است. این موارد طی سال‌های گذشته بارها از سوی مسئولان و کارشناسان مطرح شده است. مسئله امروز، نتیجه تصمیم‌ها و وعده‌هایی است که درباره این مرز داده شده است. وزیر راه و شهرسازی گفته بود برای افزایش تردد زمینی، خصوصاً از پایانه مرزی ریمدان، دستورالعمل ویژه ارائه شده است. همچنین پیشنهاد شده بود برنامه اقدام مشترک ایران و پاکستان تهیه شود و سال ۲۰۲۶ به سال تحول در همکاری‌های ترانزیتی دو کشور تبدیل شود. اکنون اقتصادسرآمد این پرسش‌ها را مطرح می‌کند: دستورالعمل ویژه افزایش تردد از ریمدان چه شد؟ برنامه اقدام مشترک ایران و پاکستان به کجا رسید؟
و در نهایت، آیا افزایش تردد، رشد تجارت و کاهش موانع عبور کالا از ریمدان در آمارهای جدید قابل مشاهده است؟
این‌ها پرسش‌هایی است که پاسخ آن‌ها می‌تواند مشخص کند تصمیم‌ها و قول‌های مساعد مطرح‌شده درباره ریمدان تا چه اندازه وارد مرحله اجرا شده‌اند.

وعده‌ها باید در ریمدان قابل مشاهده باشند
ریمدان برای رسیدن به جایگاه مورد انتظار در تجارت ایران و پاکستان، بیش از تکرار اهمیت جغرافیایی و ژئوپلیتیکی خود، به اقدام عملی، زیرساخت آماده، فرایند روان، هماهنگی دستگاه‌های ایرانی و همکاری عملیاتی طرف پاکستانی نیاز دارد. در مقاطع مختلف، مسئولان درباره افزایش تردد، توسعه ترانزیت، رفع گلوگاه‌ها، تقویت زیرساخت‌ها و حتی تحول در همکاری‌های ترانزیتی ایران و پاکستان سخن گفته‌اند. اکنون زمان آن است که این وعده‌ها با عدد و عملکرد سنجیده شوند.
مطالبه اقتصادسرآمد روشن است: دستگاه‌های مسئول باید درباره سرنوشت دستورالعمل ویژه افزایش تردد از ریمدان، اقدامات انجام‌شده، موانع باقی‌مانده و نتایج قابل اندازه‌گیری آن گزارش دهند. اگر وعده افزایش تردد عملیاتی شده است، باید آثار آن در آمار تردد ناوگان، حجم تجارت، زمان توقف کامیون‌ها و ظرفیت پذیرش مرز دیده شود؛ و اگر هنوز موانعی باقی مانده است، باید روشن شود این موانع کدام‌اند و مسئولیت رفع هر یک بر عهده کدام دستگاه است.
ریمدان اکنون بیش از هر چیز به پاسخ این سؤال نیاز دارد: از وعده‌هایی که برای این مرز داده شد، امروز چه چیزی روی زمین باقی مانده است؟
تحریریه اقتصادسرآمد این موضوع را به جد پیگیری خواهد کرد.