اقتصادسرآمد- مرتضی فاخری - در دنیای پیچیده و متلاطم روابط بین‌الملل که تصمیم‌گیری‌های سیاسی غالباً در چارچوب منافع ملی، محدودیت‌های انتخاباتی و فشارهای رسانه‌ای صورت می‌پذیرد، وجود نهادی مستقل که فارغ از این قیود عمل کند، ضرورتی انکارناپذیر به شمار می‌رود. گروه ریش‌سفیدان بین‌المللی که در ادبیات سیاسی و رسانه‌ای ایران با عناوینی چون متنفذین و الدرز نیز شناخته می‌شود، پاسخی عملی به همین ضرورت بوده است. این نهاد غیردولتی و غیررسمی در سال ۲۰۰۷ میلادی و در آستانه‌ی هشتاد و نهمین زادروز نلسون ماندلا، رهبر فقید مبارزه با آپارتاید و نخستین رئیس‌جمهور آفریقای جنوبی، در ژوهانسبورگ بنیان گذاشته شد. ایده‌ی اولیه‌ی شکل‌گیری چنین گروهی از گفت‌وگویی میان ریچارد برانسون، کارآفرین بریتانیایی، و پیتر گابریل، موسیقی‌دان و فعال اجتماعی، سرچشمه گرفت. آنان در بحثی پیرامون مفهوم دهکده‌ی جهانی که در آن وابستگی متقابل ملت‌ها روزافزون است، این پرسش را مطرح کردند که آیا یک گروه کوچک اما منسجم از رهبران مستقل می‌تواند در حل معضلات مشترک بشریت نقش‌آفرینی کند. این ایده سپس با نلسون ماندلا در میان گذاشته شد و او که خود نماد خرد سیاسی و مصالحه‌ی تاریخی بود، حمایت خویش را از آن اعلام کرد. ماندلا با همراهی همسرش گراسا ماشل و دزموند توتو، اسقف اعظم کیپ‌تاون و از چهره‌های شاخص مبارزه با آپارتاید، مقدمات گردهمایی این شخصیت‌ها را فراهم آورد. آنچه این نهاد را از دیگر سازمان‌های بین‌المللی متمایز می‌سازد، نه ساختار اداری گسترده و نه اختیارات قانونی، بلکه سرمایه‌ی نمادین، تجربه‌ی زیسته و اقتدار اخلاقی اعضای آن است.

معیارهای عضویت و ساختار درونی
عضویت در گروه ریش‌سفیدان بین‌المللی تابع معیارهایی دقیق و سخت‌گیرانه است که به این نهاد خصلتی نخبه‌گرا و در عین حال منحصربه‌فرد بخشیده است. نخستین شرط آن است که فرد مورد نظر دیگر هیچ منصب عمومی یا دولتی نداشته باشد. این شرط بنیادین، استقلال اعضا از هرگونه وابستگی رسمی به حکومت‌ها یا نهادهای بین‌المللی را تضمین می‌کند. دومین معیار، برخورداری از اعتماد بین‌المللی، یکپارچگی شخصیتی و شهرت به رهبری فراگیر و پیشروست. اعضای این گروه نه به نمایندگی از کشور یا سازمانی خاص، بلکه به مثابه شخصیت‌هایی مستقل عمل می‌کنند که شهرت جهانی خود را در طول سال‌ها خدمت عمومی یا فعالیت مدنی کسب کرده‌اند. ترکیب اعضا بازتابی از تنوع جغرافیایی و تجربیات سیاسی گوناگون است، اما نقطه‌ی اشتراک همه‌ی آنان، تعهد به صلح، حقوق بشر و کرامت انسانی است. شمار اعضا همواره محدود و در حدود دوازده نفر نگه داشته شده است؛ رویکردی که به گفته‌ی بنیان‌گذاران، بر کیفیت و تأثیرگذاری تمرکز دارد نه بر کمیت. در میان اعضای این گروه، چندین برنده‌ی جایزه‌ی نوبل صلح حضور داشته یا دارند. نلسون ماندلا به عنوان بنیان‌گذار، کوفی عنان، دبیرکل پیشین سازمان ملل متحد و برنده‌ی نوبل صلح، دزموند توتو، جیمی کارتر، رئیس‌جمهور پیشین ایالات متحده، مارتی آهتیساری، رئیس‌جمهور پیشین فنلاند، و محمد یونس، بنیان‌گذار بانک گرامین، از جمله‌ی این چهره‌ها به شمار می‌آیند. این ترکیب نشان می‌دهد که گروه ریش‌سفیدان برخلاف بسیاری از نهادهای بین‌المللی، مشروعیت خود را نه از سازوکارهای حقوقی یا انتخابی، بلکه از اعتبار اخلاقی و کارنامه‌ی فردی اعضایش کسب می‌کند.

مبانی نظری و رویکرد عملیاتی
فلسفه‌ی وجودی گروه ریش‌سفیدان ریشه در سنت جوامع بشری دارد. در بسیاری از فرهنگ‌ها، ریش‌سفیدان یا بزرگان قوم نقشی محوری در حل و فصل اختلافات، انتقال خرد نسل‌ها و پاسداری از ارزش‌های جمعی ایفا می‌کرده‌اند. بنیان‌گذاران این نهاد مدرن، همین مفهوم را به سطح جهانی تعمیم دادند. دزموند توتو در مراسم تأسیس این گروه اظهار داشت که در جوامع سنتی، بزرگان روستا مورد اعتماد بودند تا منازعات را حل کنند و راهنمایی خردمندانه ارائه دهند؛ اما امروز در دهکده‌ی جهانی، از وجود چنین بزرگان جهانی محروم هستیم. نلسون ماندلا نیز در همان مراسم تأکید کرد که ریش‌سفیدان می‌توانند آزادانه و جسورانه سخن بگویند و هم به صورت علنی و هم در پشت صحنه فعالیت کنند؛ آنان به یاری نیازمندان می‌شتابند، در جایی که ترس حاکم است شجاعت می‌بخشند، در جایی که تعارض وجود دارد زمینه‌ی توافق را فراهم می‌کنند و در جایی که ناامیدی غلبه کرده، امید می‌آفرینند. این بیانات به روشنی نشان می‌دهد که گروه ریش‌سفیدان خود را نه در قامت یک نهاد بوروکراتیک یا میانجی رسمی، بلکه در جایگاه مرجعیتی اخلاقی و وجدان بیدار جامعه‌ی جهانی تعریف می‌کند. رویکرد عملیاتی این گروه نیز بر همین اساس شکل گرفته است. آنان می‌توانند آزادانه با هر فرد یا نهادی که صلاح بدانند گفت‌وگو کنند، بدون آنکه نگران عواقب انتخاباتی یا محدودیت‌های دیپلماتیک باشند. جیمی کارتر در این باره تصریح کرده است که فقدان انگیزه‌های سیاسی و نبود چشم‌داشت انتخاباتی، به آنان امکان می‌دهد تا در مسیرهای دشوار و آرمان‌های والا، ریسک شکست را بپذیرند و نیازی به کسب اعتبار برای موفقیت‌های احتمالی نداشته باشند. این آزادی عمل، به گروه ریش‌سفیدان توانایی منحصربه‌فردی در ورود به بحران‌هایی می‌بخشد که نهادهای رسمی به دلایل سیاسی قادر به مداخله در آن‌ها نیستند.

حوزه‌های فعالیت و اقدامات شاخص
گروه ریش‌سفیدان بین‌المللی از زمان تأسیس تاکنون در طیف گسترده‌ای از موضوعات و بحران‌های جهانی حضوری فعال و مؤثر داشته است. صلح‌سازی و آشتی ملی از محوری‌ترین حوزه‌های فعالیت این نهاد به شمار می‌رود. در سال ۲۰۱۱ و پس از ماه‌ها خشونت پس از انتخابات در ساحل عاج، کوفی عنان، مری رابینسون و دزموند توتو به این کشور سفر کردند تا فرایند آشتی ملی و التیام زخم‌های اجتماعی را تشویق و پشتیبانی کنند. در قبرس، این گروه با هدف کمک به ایجاد فضایی مساعد برای موفقیت مذاکرات صلح میان جوامع یونانی و ترکی قبرسی، مستنداتی درباره‌ی جست‌وجوی هزاران مفقودالاثر ناشی از درگیری‌های دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ تولید و منتشر کردند؛ مستندی که در آن چهار نوجوان قبرسی، دو یونانی‌تبار و دو ترک‌تبار، همراه با چهره‌هایی چون دزموند توتو و جیمی کارتر به کاوش در گذشته‌ی دردناک جزیره می‌پردازند. خاورمیانه و مسئله‌ی فلسطین نیز از دغدغه‌های دیرینه‌ی این گروه بوده است. آنان در سال ۲۰۱۰ دومین سفر خود به منطقه را انجام دادند و هدف خود را ترویج صلحی عادلانه و امن برای همه، مبتنی بر حقوق بشر و حقوق بین‌الملل، که حق زندگی در برابری، کرامت و امنیت را برای تمامی فلسطینیان و اسرائیلیان تضمین کند، اعلام کردند. در همین چارچوب، هیئتی از این گروه در سال ۲۰۱۳ به واشنگتن سفر کرد و با جان کری، وزیر امور خارجه، و سوزان رایس، مشاور امنیت ملی وقت ایالات متحده، دیدار و بر ضرورت دستیابی به راه‌حل دوکشوری تأکید نمود. سودان و سودان جنوبی، زیمبابوه، میانمار و همچنین موضوعاتی چون برابری جنسیتی و پایان دادن به ازدواج کودکان از دیگر حوزه‌هایی است که گروه ریش‌سفیدان در آن‌ها فعال بوده است. در زمینه‌ی برابری زنان و دختران، این نهاد خواستار پایان یافتن استفاده از رویه‌های مذهبی و سنتی برای توجیه و تثبیت تبعیض علیه زنان شده و بر مسئولیت رهبران مذهبی و سنتی در تغییر این رویه‌ها تأکید کرده است.

تعامل با جمهوری اسلامی ایران
گروه ریش‌سفیدان بین‌المللی در سال‌های اخیر تعاملاتی قابل توجه با جمهوری اسلامی ایران داشته است که بازتابی از جایگاه منطقه‌ای و بین‌المللی ایران و اهمیت آن در معادلات جهانی است. در بهمن ماه سال ۱۳۹۷، دو عضو این گروه، مری رابینسون، رئیس‌جمهور پیشین ایرلند، و اخضر ابراهیمی، وزیر امور خارجه پیشین الجزایر، در حاشیه‌ی کنفرانس امنیتی مونیخ با محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه وقت، دیدار و درباره‌ی مهم‌ترین تحولات بین‌المللی و موضوعات منطقه‌ای تبادل نظر کردند. پیش از آن نیز در سال ۲۰۱۴، هیئتی از این گروه به تهران سفر کرده بود. این هیئت که کوفی عنان، مارتی آهتیساری، دزموند توتو و ارنستو زدیو را در بر می‌گرفت، هدف خود را تأکید بر نقش منطقه‌ای و بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران در حل و فصل مشکلات و گسترش روابط بر اساس اعتماد و احترام متقابل اعلام کرده بود. در بیانیه‌ای که به همین مناسبت منتشر شد، این گروه پیشرفت‌های مثبت در روابط ایران و جامعه‌ی بین‌الملل را فرصتی تاریخی و استراتژیک برای پایان دادن به چندین دهه خصومت خواند و تصریح کرد که اعتماد تنها به آرامی و از طریق تداوم حسن نیت و اقدام متقابل حاصل خواهد شد. همچنین در سال ۱۳۹۶، هیئتی از ریش‌سفیدان در حاشیه‌ی کنفرانس امنیتی مونیخ با وزیر امور خارجه ایران دیدار و درباره‌ی موضوعاتی چون سوریه، یمن، داعش و لبنان گفت‌وگو کرد. در این دیدار، هیئت گروه بر اهمیت و نقش کلیدی ایران در حل و فصل مسائل منطقه و برقراری صلح و ثبات تأکید نمود. تازه‌ترین تعامل میان این نهاد و مقامات ایرانی مربوط به شهریور ماه ۱۴۰۵ است که زید بن رعد حسین، رئیس گروه ریش‌سفیدان، با سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در نیویورک و در حاشیه‌ی مجمع عمومی سازمان ملل متحد دیدار کرد. در این دیدار، وزیر امور خارجه ایران با اشاره به فلسفه‌ی اصلی تأسیس سازمان ملل متحد، یعنی احترام به حاکمیت ملی کشورها و جلوگیری از جنگ و توسل به زور، احیای اعتماد به این سازمان را مستلزم پایبندی کشورهای عضو، به ویژه اعضای دائم شورای امنیت، به اصول منشور ملل متحد دانست. رئیس گروه ریش‌سفیدان نیز با اشاره به اهمیت حاکمیت قانون و پایبندی همه‌ی کشورها به حقوق بین‌الملل، استفاده‌ی غیرقانونی از زور و تجاوز علیه کشورها را محکوم کرد.

چالش‌ها و محدودیت‌های ساختاری
گروه ریش‌سفیدان با وجود تأثیرگذاری قابل توجه، از محدودیت‌ها و چالش‌هایی نیز در امان نبوده است. نخستین و شاید بنیادی‌ترین چالش، فقدان قدرت الزام‌آور و ابزارهای اجرایی است. این نهاد نه اختیار قانونی برای دخالت در امور حاکمیتی کشورها را دارد و نه از نیروی قهریه‌ای برخوردار است. نفوذ آن صرفاً بر پایه‌ی اقتدار اخلاقی، اعتبار شخصی اعضا و توانایی آنان در جلب توجه افکار عمومی جهانی استوار است. دومین چالش، مسئله‌ی مشروعیت نمایندگی است. اعضای گروه ریش‌سفیدان هیچ‌گاه از سوی مردم یا نهادهای انتخابی برگزیده نشده‌اند و بنابراین ممکن است این پرسش مطرح شود که حقانیت آنان برای اظهار نظر در باب مسائل کشورها و ملت‌های دیگر از کجا سرچشمه می‌گیرد. پاسخ به این پرسش را می‌توان در همان معیارهای عضویت جستجو کرد؛ معیارهایی که بر استقلال از منافع ملی، خردمندی آزموده‌شده و کارنامه‌ی اثبات‌شده‌ی خدمت به بشریت استوار است. با این حال، این مشروعیت همواره در معرض مناقشه و پرسشگری بوده است. سومین چالش، مسئله‌ی اثربخشی و قابلیت سنجش نتایج است. سنجش دقیق تأثیرگذاری نهادی که عمدتاً در پشت صحنه فعالیت می‌کند و خود را ملزم به کسب اعتبار عمومی نمی‌داند، دشوار است. برخی از منتقدان این پرسش را مطرح کرده‌اند که آیا گروهی متشکل از رهبران پیشین که دیگر در ساختار قدرت رسمی حضور ندارند، می‌تواند تأثیری ملموس و پایدار بر معادلات پیچیده‌ی جهانی داشته باشد یا آنکه فعالیت‌های آنان بیش از آنکه عملیاتی و نتیجه‌محور باشد، نمادین و تشریفاتی است. با این حال، خود اعضای گروه بر این باورند که همان آزادی از قیود سیاسی و انتخاباتی، به آنان امکان می‌دهد در مسیرهایی گام بگذارند که دیگران به دلیل هزینه‌های سیاسی از ورود به آن‌ها پرهیز می‌کنند.

افق پیش‌رو و تحولات اخیر
گروه ریش‌سفیدان در سال‌های اخیر دستخوش تحولاتی در ترکیب رهبری و اولویت‌های راهبردی خود بوده است. در سال ۲۰۲۴، خوان مانوئل سانتوس، رئیس‌جمهور پیشین کلمبیا و برنده‌ی جایزه‌ی نوبل صلح، به عنوان رئیس جدید این گروه معرفی شد و دنیس موک‌وگه، پزشک متخصص زنان و برنده‌ی نوبل صلح از جمهوری دموکراتیک کنگو، به عنوان جدیدترین عضو به این نهاد پیوست. این تغییرات نشان‌دهنده‌ی تداوم رویکرد گروه در جذب چهره‌هایی است که هم از تجربه‌ی سیاسی برخوردارند و هم به دلیل فعالیت‌های بشردوستانه یا صلح‌طلبانه شهرت جهانی کسب کرده‌اند. گروه ریش‌سفیدان در سال ۲۰۲۴ فعالیت‌های خود را بر مقابله با تهدیدات وجودی و معضل درگیری‌های مسلحانه متمرکز کرد. اعضای این گروه در طول این سال چندین بار در شورای امنیت سازمان ملل متحد سخنرانی کردند و با یازده رئیس‌دولت و رئیس‌حکومت، از جمله رئیس‌جمهور برزیل و رئیس‌جمهور ایران، دیدار و گفت‌وگو نمودند. آنان همچنین با رهبران کلیدی جهانی نظیر آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، و دیوید لمی، وزیر امور خارجه‌ی بریتانیا، ملاقات کردند. در طول سال، اعضای گروه به ده کشور سفر کردند و در بحث‌های بین‌المللی کلیدی مشارکت جستند. یکی از راهبردهای نوین این نهاد، ترویج گفت‌وگوی بین‌نسلی و برجسته‌سازی صدای کنشگران جوان در مباحث جهانی بوده است؛ رویکردی که در رویدادهای برگزارشده در سائوپائولو و نیویورک تجلی یافت. این تحولات حکایت از آن دارد که گروه ریش‌سفیدان به رغم گذشت نزدیک به دو دهه از تأسیس، همچنان در تلاش است تا با به‌روزرسانی روش‌ها و اولویت‌های خود، نقش سنتی خردمندی و میانجی‌گری را در جهان معاصر بازتعریف کند.