مهرداد بذرپاش - جنگ تحمیلی ایالات متحده و رژیم صهیونیستی علیه ایران، تنگه هرمز را به کانون توجه اقتصاد جهانی تبدیل کرده است. این آبراه استراتژیک که سالانه میلیون‌ها بشکه نفت و مقادیر قابل توجهی کالای غیرنفتی از آن عبور می‌کند، نقش حیاتی در زنجیره‌های مختلف تأمین جهانی ایفا می‌کند. آنچه این بحران را در حوزه کشاورزی متمایز می‌سازد، تمرکز بر تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم آن بر بازار کود شیمیایی و در پی آن، امنیت غذایی جهان است. بنابراین بحران جاری در خلیج فارس و بسته شدن تنگه هرمز، بار دیگر آسیب‌پذیری سیستم غذایی جهانی در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی و جنگ‌ را آشکار ساخته است.
حدود شانزده میلیون تن کود شیمیایی در سال ۲۰۲۴ از طریق دریا از منطقه منتقل شده است. این رقم، بخش قابل توجهی از تجارت جهانی کود را تشکیل می‌دهد و هرگونه اختلال در جریان عبور این محموله‌ها، می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای بر تولیدات کشاورزی جهان داشته باشد. نکته قابل توجه این است که تقریباً نیمی از تولید جهانی غذا به کود شیمیایی نیتروژن مصنوعی وابسته است. این وابستگی، حساسیت بازار کود را در برابر هرگونه اختلال در زنجیره تأمین دوچندان می‌سازد.
منطقه خلیج فارس موقعیت منحصربه‌فردی در تولید و صادرات کودهای شیمیایی جهان دارد. طبق داده‌های موجود، این منطقه مسئول تأمین حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد صادرات اوره جهان و ۲۰ تا ۳۰ درصد صادرات آمونیاک در سال‌های اخیر بوده است. این سهم قابل توجه، حاصل حضور شرکت‌های بزرگ تولیدکننده در کشورهایی چون قطر، عربستان سعودی و ایران است.
شرکت کود شیمیایی قطر (QAFCO) به عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده اوره جهان، حدود ۱۴ درصد تجارت جهانی این محصول را به تنهایی بر عهده دارد. پس از بحران اخیر و تعطیلی کارخانه‌های گازی قطر، این شرکت عملاً از چرخه صادرات خارج شده است. ایران نیز پس از روسیه، مصر و عربستان سعودی، چهارمین صادرکننده بزرگ اوره جهان به شمار می‌رود.
بازار کودهای شیمیایی پیش از آغاز درگیری‌های جاری نیز با چالش‌های متعددی مواجه بود. محدودیت‌های صادراتی از سوی چین و هزینه‌های بالای انرژی در اروپا که تولید کود را محدود کرده بود، فشارهایی را بر عرضه جهانی وارد ساخته بود. تشدید این شرایط با بحران خاورمیانه، بازار را به مرز شکنندگی رسانده است. بر اساس گزارشات، قیمت اوره در مصر که به عنوان معیاری برای قیمت‌گذاری جهانی شناخته می‌شود، در اواخر فوریه بیش از ۶۰ درصد افزایش یافت و به ۷۸۰ دلار در هر تن رسید. این جهش قیمتی در حالی رخ داده که هزینه انواع مختلف کودهای شیمیایی از جمله دی‌آمونیوم فسفات (DAP)، اوره و پتاس هنوز به سطوح اوج سال ۲۰۲۲ نرسیده است.

تغییرات قیمت کودهای شیمیایی به ازای هر تن و وقایع مهم جهانی اثرگذار بر آن
جنگ کنونی در منطقه خلیج فارس می‌تواند شوک مشابه یا حتی بزرگ‌تری نسبت به جنگ اوکراین در بازارهای انرژی و کود ایجاد کند. با این حال، پویایی بازار غذا کاملاً دگرگون شده است. برخلاف منطقه دریای سیاه، خاورمیانه صادرکننده دانه‌های اصلی یا دانه‌های روغنی نیست. مهم‌ترین تفاوت این است که کشورهای خلیج فارس از نظر تاریخی برخی از بزرگ‌ترین واردکنندگان خالص مواد غذایی جهان هستند. حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد غذاهای اصلی در این کشورها به دلیل محدود بودن کشاورزی داخلی ناشی از اقلیم خشک و کمبود آب، وارداتی است و حجم قابل توجهی نیز دارد.
این تفاوت ساختاری به این معناست که واکنش سیاستی بهینه نیز احتمالا متفاوت خواهد بود. به جای سیاست‌هایی با هدف تأمین مواد غذایی اضطراری در زمان شروع جنگ اوکراین، دولت‌ها حمایت از کشاورزی داخلی خود از سقوط قیمت را به دلیل هزینه‌های ورودی متمرکز می‌کنند.
نکته مهم در ارزیابی وضعیت فعلی، تفاوت زمانی در تأثیرگذاری بر مناطق مختلف جهان است. کشاورزان اروپایی و آمریکای شمالی پیش‌تر بخش عمده کود مورد نیاز فصل کشت بهاره را خریداری کرده‌اند و کمتر در معرض نوسانات کنونی قرار دارند. در مقابل، واردکنندگان بزرگی چون استرالیا که محموله‌های عمده آنها در ماه آوریل وارد می‌شود، با فشار قیمتی ویژه‌ای مواجه خواهند بود. نمودار زیر میزان وابستگی کشورهای جهان به واردات کود از کشورهای حاشیه خلیج فارس را نشان می‌دهد.

پیش‌بینی‌های احتمالی در ادامه روند 
و پیامدهای جهانی
فائو اعلام کرده است که در صورت درگیری کوتاه‌مدت، محاصره تنگه هرمز حدود یک ماه طول می‌کشد و قیمت نفت تا ۱۲۰ دلار در هر بشکه افزایش می‌یابد. در این دوره، قیمت کود برای برخی تولیدکنندگان نیم‌کره جنوبی که هنوز نهاده‌های خود را خریداری نکرده‌اند، افزایش می‌یابد، اما کشاورزان نیم‌کره شمالی در طول عملیات کشت بهاره تحت تأثیر قرار نمی‌گیرند.اگر اختلال میان‌مدت را در نظر بگیریم و تمدید محاصره تا سه ماه، قیمت نفت به ۱۴۰ دلار در هر بشکه می‌رسد. در این شرایط، قیمت کود بر تمام کشاورزان در هر دو نیم‌کره اثر می‌گذارد و بر تولید و تصمیمات کاشت آنها تأثیر می‌گذارد. در بلندمدت نیز وضعیت در سال ۲۰۲۶ مشابه اثرات میان‌مدت است، اما اختلالات در شبکه‌های تجاری و قیمت‌های نفت در سال ۲۰۲۷ تشدید می‌شود و به تدریج تا سال ۲۰۳۰ حذف می‌گردد.
محاسبات انجام‌شده توسط فائو با استفاده از مدل تعادل عمومی، تصویری روشن از پیامدهای اقتصادی بحران جاری ترسیم می‌کند. در سطح جهانی، رفاه عمومی خانوارها حدود ۰.۵ تا ۱.۶ درصد کاهش می‌یابد، در حالی که حجم مصرف غذای خانگی تا ۰.۶ درصد کاهش خواهد یافت. قیمت‌های حقیقی خرده‌فروشی نیز تا ۰.۲ درصد افزایش خواهد یافت.
مخرب‌ترین تأثیر بر درآمد واقعی خانوارها در کشورهای خلیج فارس مشاهده می‌شود. با فرض عدم پاسخ سیاستی، این کشورها با کاهش ۱۴.۴ تا ۱۸.۳ درصدی درآمد حقیقی مواجه خواهند بود. این امر نشان‌دهنده فلج اقتصادی محض در یک منطقه جنگی، قطع شدن تجارت جهانی و مواجهه با افزایش قیمت‌ها برای اکثر کالاها و خدمات است. مصرف غذا در کشورهای خلیج فارس نیز ۱۷ تا ۲۰ درصد کاهش می‌یابد. با توجه به محدودیت‌های تجاری، مواد غذایی به سادگی به منطقه نمی‌رسد و کمبود ناشی از آن، قیمت‌ها را به طور قابل توجهی بالا می‌برد.
از طرف دیگر، کاهش استفاده از کودهای شیمیایی به دلیل هزینه‌های بالا می‌تواند برداشت آینده را کاهش دهد و منجر به افزایش ذخیره گندم و افزایش قیمت مواد غذایی در سال ۲۰۲۶ شود. قیمت بالاتر انرژی، هزینه‌های نهاده‌های کشاورزی مانند سوخت، برق و حمل‌ونقل را افزایش می‌دهد و کود نیز تولید محصول را گران‌تر می‌سازد. کشاورزان در کشورهایی مانند برزیل یا ایالات متحده آمریکا ممکن است خود را با محصولات فراوان اما خریداران کمتری در منطقه غرب آسیا بیابند، در حالی که بهای گزافی برای سوخت تراکتور و بارور کردن مزارع خود پرداخت می‌کنند.
البته در کشورهای خلیج فارس، بر اساس گزارش فائو پیش بینی می‌شود تولید داخلی به طور قابل توجهی افزایش ‌یابد و از ۰.۹ درصد به ۷.۷ درصد برسد و درآمد کشاورزان افزایش یابد. این یک اثر کلاسیک جانشینی واردات در زمان جنگ است. اما با این حال میزان وابستگی کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس همانطور که در نمودار زیر نشان داده ‌شده است به دلیل اقلیم خشک همچنان بالا خواهد بود.
وابستگی حدود نیمی از تولید جهانی غذا به کودهای شیمیایی نیتروژنی، این محصول را به عاملی استراتژیک در هرگونه درگیری در خلیج فارس تبدیل کرده است و این که بحران جاری در خلیج فارس و بسته شدن تنگه هرمز، بار دیگر آسیب‌پذیری سیستم غذایی جهانی در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی و جنگ‌ را آشکار ساخته است.
در حالی که بازارها در کوتاه‌مدت نشانه‌هایی از انعطاف‌پذیری نشان می‌دهند، تداوم اختلالات می‌تواند پیامدهای تورمی گسترده‌ای برای مصرف‌کنندگان جهانی به همراه داشته باشد. کشورهای واردکننده کود و مواد غذایی احتمالاً به سمت استراتژی‌های متنوع‌سازی مبادی تأمین خواهند رفت و سرمایه‌گذاری در تولید داخلی کودهای شیمیایی را به عنوان یک ضرورت استراتژیک مد نظر قرار می‌دهند. این موضوع در تولید کودهای نیتروژنی به دلیل اینکه ماده اولیه آن‌ها گاز طبیعی است همچنان وابستگی به صادرات کشورهایی مانند قطر در خلیج فارس را به همراه خواهد داشت که همچنان تنها راه صادراتی آن تنگه هرمز است.