به گزارش اقتصاد سرآمد، آنطور که از صحبت‌های رسولی،مدیرعامل سازمان بنادر و دریانوردی و سایر مسئولان مرتبط با حوزه توسعه اقتصاد دریامحور برمی‌آید، شمارش معکوس برای هوشمندسازی، جهش نسلی و افزایش توان و ظرفیت در بنادر راهبردی ایران آغاز شده است؛ برنامه‌ای که قرار است تا پایان برنامه هفتم توسعه و پیشرفت کشور زمینه‌ساز رونق اقتصاد آبی و حمل‌ونقل دریایی در کشور شود. تاکید مسئولان سازمان بنادر و دریانوردی تغییر نسل بنادر راهبردی کشور به بنادر نسل سوم است.
کارشناسان معتقدند: تحولات لجستیکی و فناورانه در بنادر نسل سوم، علاوه بر بهبود زیرساخت‌ها، اثر مهمی بر کاهش هزینه‌های زنجیره تأمین، افزایش سرعت حرکت کالا و جذب سرمایه‌گذاری خصوصی دارد. این عوامل در مجموع می‌تواند به افزایش سهم ایران از بازارهای جهانی، تقویت تجارت خارجی و ایجاد اشتغال در بخش‌های مرتبط منجر شود. با حرکت به سمت مدیریت هوشمند بنادر و بهره‌گیری از تکنولوژی‌های نوین (مانند IoT، هوش مصنوعی و سیستم‌های داده‌محور)، پیش‌بینی می‌شود عملکرد بنادر ایران در شاخص‌های کارایی لجستیکی و جذب سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی ارتقا یابد.

هدف‌گذاری برای جهش نسلی بنادر راهبردی
در حالی‌که اقتصاد ایران با چالش تحریم‌ها برای تقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل دریایی مواجه است، سازمان بنادر و دریانوردی جمهوری اسلامی ایران از برنامه‌ای برای ارتقای سه‌بندر کلیدی کشور به بنادر نسل سوم تا پایان برنامه هفتم توسعه و پیشرفت خبر داده است. این برنامه که بخشی از استراتژی «جهش نسلی بنادر» محسوب می‌شود، بنادر امام‌خمینی‌(ره)، شهیدرجایی و امیرآباد را هدف قرار داده و می‌تواند تحولاتی اساسی در رونق اقتصادی، ترانزیت بین‌المللی و اتصال ریلی ایجاد کند.
برنامه جهش نسلی بنادر کشور و ارتقای سه‌بندر مهم به نسل سوم تا پایان برنامه هفتم توسعه، گامی مهم در جهت مدرن‌سازی زیرساخت‌های لجستیکی ایران و تقویت نقش این کشور در تجارت بین‌الملل است. این تحولات نه‌تنها به بهبود اقتصادی داخلی کمک می‌کند، بلکه به تقویت موقعیت ایران در کریدورهای تجاری منطقه‌ای و جهانی خواهد انجامید.
برنامه هفتم توسعه جمهوری اسلامی ایران، که از سال‌۱۴۰۲ آغاز شده و تا ۱۴۰۶ ادامه دارد، بر توسعه دریامحور تأکید ویژه‌ای دارد. سازمان بنادر و دریانوردی در این چارچوب، هدف‌گذاری کرده تا ظرفیت بنادر کشور را دوبرابر کند و آن‌ها را از نسل دوم‌(صنعتی) به نسل سوم‌(لجستیکی و ارزش‌آفرین) ارتقا دهد. این برنامه نه‌تنها به افزایش ظرفیت عملیاتی بنادر می‌پردازد، بلکه بر جنبه‌های اقتصادی مانند کاهش هزینه‌های تولید، افزایش صادرات و جذب سرمایه‌گذاری خارجی تمرکز دارد.
سه‌بندر منتخب -امام خمینی در خلیج‌فارس، شهیدرجایی در هرمزگان و امیرآباد در دریای خزر- به‌عنوان بنادر راهبردی انتخاب شده‌اند. بندر شهیدرجایی، بزرگ‌ترین بندر تجاری ایران، نقش کلیدی در واردات و صادرات دارد؛ بندر امام‌خمینی مرکز اصلی غلات و کالاهای اساسی است و بندر امیرآباد دروازه ترانزیت به کشورهای CIS محسوب می‌شود.

بنادر نسل سوم چه ویژگی‌هایی دارند؟
بر این اساس، بندر نسل سوم به بندری اطلاق می‌شود که علاوه بر عملیات تخلیه و بارگیری، با استقرار خدمات لجستیکی، صنایع وابسته و زنجیره ارزش، نقش فعالی در تولید، توزیع و ترانزیت کالا ایفا می‌کند. این تحول ساختاری در راستای بهبود عملکرد لجستیکی و افزایش نقش بنادر در زنجیره تأمین ملی و منطقه‌ای صورت می‌گیرد.
بنادر نسل سوم که گاهی به‌عنوان «بنادر هوشمند» یا «لجستیکی» شناخته می‌شوند، فراتر از عملیات سنتی بارگیری و تخلیه کالا عمل می‌کنند. این بنادر به مجموعه‌ای یکپارچه از خدمات تبدیل می‌شوند که شامل تجمیع و توزیع کالا، پردازش اطلاعات دیجیتال، خدمات ارزش‌افزوده‌(مانند بسته‌بندی، مونتاژ و صادرات مجدد) و ادغام با زنجیره تأمین جهانی است.
این بنادر برخلاف بنادر نسل اول‌(که تنها به پهلوگیری کشتی‌ها محدود بودند) و نسل دوم‌(با تمرکز بر صنایع سنگین) عمل می‌کنند. در حقیقت می‌توان گفت که نسل سوم بر کاهش قیمت تمام‌شده کالا تأکید دارد. برای مثال با انتقال مراکز تولیدی به داخل بنادر، هزینه‌های گمرکی و حمل‌ونقل کاهش یافته و صادرات مجدد تسهیل می‌شود.
از ویژگی‌های کلیدی این بنادر می‌توان به بهره‌گیری از سیستم‌های اطلاعاتی پیشرفته‌(مانند IoT و AI برای مدیریت ترافیک)، ایجاد مناطق آزاد تجاری درون بندر و ادغام با شبکه‌های حمل‌ونقل چندوجهی‌(دریایی، ریلی و جاده‌ای) اشاره کرد. در ایران، این ویژگی‌ها می‌تواند به افزایش رقابت‌پذیری بنادر کمک کند، زیرا کشور با موقعیت ژئوپلیتیک منحصربه‌فرد خود‌(اتصال خلیج‌فارس به دریای خزر) می‌تواند به هاب ترانزیتی منطقه تبدیل شود.
ارتقای بنادر به نسل سوم، اهمیت استراتژیک بالایی برای اقتصاد ایران دارد. در شرایط تحریم‌ها، بنادر نقش حیاتی در تأمین کالاهای اساسی و صادرات غیرنفتی ایفا می‌کنند. این ارتقا می‌تواند به افزایش اشتغال‌(با ایجاد بنگاه‌های تولیدی درون بنادر)، کاهش وابستگی به نفت و تقویت تجارت با کشورهای همسایه منجر شود. طبق گزارش‌ها، بنادر نسل سوم می‌توانند حجم ترافیک دریایی را تا ۳۰درصد افزایش دهند و ایران را از یک بندر محلی به بازیگر بین‌المللی تبدیل کنند.

چند نسل بندری داریم؟
در فرایند توسعه بنادر و مطابق با سند بین‌المللی آنکتاد، پنج‌نسل توسعه مبتنی بر ارزیابی استراتژی توسعه، گستره خدمات بندری و سطح یکپارچگی فناوری اطلاعات ارائه شده است. بنادر نسل اول با هدف انتقال کالا از خشکی به بندر و برعکس از طریق پسکرانه منطقه‌ای یا محلی‌(محیط اطراف بندر که به‌عنوان مسیر فروش و توزیع کالا فعالیت می‌کند) بدون لحاظ کردن خصوصیات اجتماعی-اقتصادی منطقه بندر، شکل گرفتند.
بنادر نسل دوم به‌عنوان هاب حمل‌ونقل و مراکز صنعتی و تجاری شروع به فعالیت کردند. خدمات قابل‌ارائه در این بنادر محدود به کشتی و کالا بوده در حالی‌که در نزدیکی این بنادر صنایع مختلف مشغول به فعالیت هستند. این بنادر به‌عنوان بنادر صنعتی نیز شناخته می‌شوند.
بنادر نسل سوم نیز علاوه‌ بر مشخصات بنادر نسل دوم، مجموعه‌ای متشکل از خدمات لجستیکی، تجمیع و توزیع کالا، پردازش اطلاعات و بهره‌گیری از سیستم‌های مخابراتی است که در ایجاد ارزش‌افزوده بر کالا نقش ایفا می‌کنند. این بنادر مبتنی بر تکنولوژی و دانش فنی بوده و جریان و توزیع بار به‌صورت فناورانه مدیریت می‌شود.
بنادر نسل چهارم به‌عنوان پیشرفته‌ترین بنادر حال حاضر جهان، بنادری هستند که در مقام قلب زنجیره حمل‌ونقل دریابرد، شبکه ارتباطی گسترده‌ای تا اقصی‌نقاط جهان را ایجاد کرده و خود را به آخرین تجهیزات سخت‌افزاری و استفاده از آخرین فناوری‌های نوین در تکنولوژی اطلاعات مجهز کرده‌اند. این بنادر از درگاه‌های اینترنتی خود با ارائه آخرین اطلاعات حمل‌ونقل دریایی به کارگزاران حمل، تجار و شرکت‌های حمل‌ونقل دریایی و زمینی امکان برنامه‌ریزی را فراهم می‌کنند.
و در پایان بنادر نسل پنجم که در سال‌های اخیر مورد توجه کشورهای پیشرو قرار گرفته‌اند، بر مشتری‌مداری متمرکزند. این بنادر ماهیتاً رقابت‌پذیر بوده و تعهد بندری در حوزه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی در آن‌ها وجود دارد.

ایران آماده جهش نسل بنادر است؟
با نگاهی به ظرفیت‌ها و توان موجود در بنادر راهبردی ایران این سوال مطرح می‌شود که آیا زیرساخت‌های بندری کشور آماده جهش نسلی و هوشمندسازی هستند؟ کارشناسان پاسخ‌های متفاوتی را به این پرسش مطرح می‌کنند. 
عادل لک‌علی‌آبادی، کارشناس حوزه بنادر و دریانوردی پیش از این در تحلیلی برای «سرآمد» نوشته بود: «یکی از مباحثی که باعث شده مفهوم بندر از یک مرکز ساده جابه‌جایی کالا فراتر برود، تجمیع صنایع در اطراف بنادر است. این موضوع باعث شکل‌گیری مناطق توسعه صنعتی دریایی یا مراکز تجارت و توزیع دریایی شده است. مانند آنچه در برنامه جامع تحقق سیاست‌های کلی توسعه دریامحور به آن اشاره شده است.»
این کارشناس سازمان بنادر و دریانوردی همچنین خاطرنشان کرد: «دیدگاهی وجود دارد که می‌گوید بنادر باید به‌عنوان بخش‌های مهمی از زنجیره جهانی تأمین کالا دیده شوند. این دیدگاه می‌خواهد عملکرد بنادر را با دیگر بخش‌های حمل‌ونقل و لجستیک مقایسه و بهینه کند. منظور این است که اگر یک بندر نتواند خوب عمل کند، باید راه‌های جایگزین برای جابه‌جایی کالا فعال شوند تا روند تأمین کالاها دچار مشکل نشود.»
«لک‌علی‌آبادی» در بخشی از تحلیل خود نوشته بود: «رقابت‌پذیری کشورها در سطح محلی و ملی، بیش‌ازپیش وابسته به توان بنادر در جذب خدمات کشتیرانی منظم و تأمین دسترسی ارزان و پایدار به زنجیره‌های جهانی ارزش است. در این رویکرد، بنادر تنها مکان‌هایی برای پهلوگیری کشتی‌ها یا جابه‌جایی کالا محسوب نمی‌شوند، بلکه به‌عنوان نقاطی کلیدی در زنجیره‌های تأمین جهانی شناخته می‌شوند که باید از توان رقابت بین‌المللی برخوردار باشند، در غیر این صورت هم بندر و هم مناطق پشت‌بندری آن‌ها در خطر افول قرار می‌گیرند.»