به گزارش اقتصاد سرآمد، در حالی که بخش شیلات کشور طی سال‌های اخیر از نظر میزان تولید آبزیان، توسعه مزارع پرورشی و افزایش ظرفیت صید رشد قابل توجهی را تجربه کرده، نبود و ضعف «صنایع تبدیلی و تکمیلی» همچنان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های ساختاری این بخش مطرح است؛ گلوگاهی که موجب تداوم خام‌فروشی، کاهش بهره‌وری اقتصادی و از دست رفتن فرصت‌های اشتغال و ارزآوری شده است.
بررسی وضعیت تولید و صادرات محصولات شیلاتی ایران نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از تولیدات صورت گرفته در این بخش، همچنان به صورت خام عرضه می‌شود؛ اقدامی که در عمل منجر به ضایعات بالا، کاهش ماندگاری و از دست رفتن بخش عمده ارزش افزوده می‌شود. کارشناسان معتقدند بدون تکمیل زنجیره ارزش و توسعه صنایع تبدیلی، افزایش تولید شیلات نه‌تنها به رشد پایدار منجر نمی‌شود، بلکه در برخی موارد فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد کرده و منجر به افت قیمت، افزایش ضایعات و ناپایداری بازار می‌شود.

صنایع تبدیلی چیست؟
صنایع تبدیلی به مجموعه فرآیندهایی اطلاق می‌شود که در آن‌ها مواد اولیه خام تغییر شکل داده و به محصولات نهایی یا فراوری‌شده تبدیل می‌شوند. این صنایع نقش بسیار مهمی در اقتصاد هر کشور دارند، زیرا نه تنها به افزایش ارزش افزوده مواد اولیه کمک می‌کنند، بلکه منجر به اشتغال‌زایی، توسعه فناوری و ارتقاء سطح معیشت جامعه می‌شوند. صنایع تبدیلی می‌توانند در بخش‌های مختلفی نظیر کشاورزی، دامپروری، شیلات و صنایع معدنی قرار گیرند.
صنایع تبدیلی، به عنوان یکی از ارکان مهم اقتصادی، با تبدیل مواد اولیه به محصولات نهایی و نیمه‌نهایی، نه‌تنها ارزش افزوده بالایی را ایجاد می‌کنند، بلکه عاملی اساسی در ایجاد اشتغال، توسعه فناوری و کاهش وابستگی به واردات هستند. این صنایع با بهبود فرآیند تولید و ارتقاء کیفیت محصولات، می‌توانند به دستیابی به خودکفایی اقتصادی و بهبود کیفیت زندگی جامعه کمک کنند.

صنایع تبدیلی حلقه مفقوده شیلات ایران
به‌طور خلاصه، صنایع تبدیلی به بخش‌هایی گفته می‌شود که محصولات اولیه شیلاتی را به محصولات با ارزش افزوده بالاتر تبدیل می‌کنند مانند فرآوری، بسته‌بندی، منجمدسازی، تولید محصولات میانی و نهایی قابل عرضه به بازارهای داخلی و خارجی. این فرآیندها موجب افزایش ماندگاری، کاهش ضایعات و دسترسی به بازارهای بهتر می‌شود.
صنایع تبدیلی نیاز به نیروی کار ثابت در طول سال دارند؛ این امر فصلی نبودن اشتغال را کاهش می‌دهد و باعث ایجاد موقعیت‌های شغلی جدید برای جوامع محلی ساکن در مناطق ساحلی می‌شود. به باور کارشناسان در اقتصاد شیلات، آنچه سود اصلی را خلق می‌کند، نه صرفاً تولید ماهی، بلکه فرآوری و عرضه محصول متناسب با نیاز بازار است. با این حال، بخش قابل توجهی از تولید شیلات کشور همچنان به‌صورت خام یا با حداقل فرآوری عرضه می‌شود؛ مسأله‌ای که نشان‌دهنده ضعف سیاست‌گذاری در توسعه صنایع پایین‌دستی است.
صنایع تبدیلی به‌طور مستقیم ارزش اقتصادی محصول شیلات را افزایش می‌دهند. به‌جای فروش ماهی به‌صورت خام و با قیمت پایین، با فرآوری و بسته‌بندی مناسب می‌توان محصولات نهایی یا نیمه‌نهایی عرضه کرد که قیمت فروش بسیار بالاتری در بازار داخلی و خارجی دارد. این موضوع موجب بهبود حاشیه سود برای تولیدکنندگان و سودآوری بیشتر برای سرمایه‌گذاران می‌شود.
کارشناسان حوزه شیلات و اقتصاد کشاورزی بارها تأکید کرده‌اند که صنایع تبدیلی، حلقه مفقوده توسعه این بخش است. به گفته برخی از متخصصان این حوزه، «تا زمانی که صنایع فرآوری همگام با تولید توسعه نیابد، افزایش تولید نه‌تنها مزیت نیست، بلکه می‌تواند به بحران بازار و کاهش سودآوری منجر شود.» همچنین گزارش‌های رسمی و اظهارات مسئولان بخش شیلات در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که ضعف در ایجاد واحدهای فرآوری، تونل‌های انجماد و صنایع بسته‌بندی، یکی از دلایل اصلی تداوم خام‌فروشی و عقب‌ماندگی صادرات محصولات شیلاتی است.

مسیر اشتباه در سیاست‌گذاری شیلات
با وجود تمامی برنامه‌های اجرایی شده از سوی سازمان شیلات کشور همچنان یکی از نقدهای جدی کارشناسان به سیاست‌های فعلی در حوزه شیلات کشور، تمرکز نامتوازن بر افزایش تولید بدون فراهم‌سازی زیرساخت‌های فرآوری و بازار است. در چنین شرایطی، تولیدکننده ناچار است محصول خود را در کوتاه‌ترین زمان و با کمترین قیمت به فروش برساند؛ چرا که امکانات نگهداری، بسته‌بندی و فرآوری در اختیار ندارد. به بیان دیگر، رشد کمی تولید، بدون توسعه صنایع تبدیلی، نه‌تنها به افزایش درآمد منجر نمی‌شود، بلکه در بسیاری موارد باعث زیان تولیدکننده و تشدید نوسانات قیمتی در بازار می‌شود. این چرخه معیوب، انگیزه سرمایه‌گذاری در بخش شیلات را نیز تضعیف کرده است.
در این میان برآوردها نشان می‌دهد بخش قابل توجهی از آبزیان تولیدی کشور به دلیل نبود امکانات فرآوری و زنجیره سرد مناسب، با افت کیفیت یا ضایعات مواجه می‌شوند. صنایع تبدیلی با افزایش ماندگاری محصول و تنوع‌بخشی به شیوه عرضه، می‌توانند ضریب اتلاف را به‌طور معناداری کاهش دهند. توسعه صنایع تبدیلی شیلات، علاوه بر افزایش ارزش افزوده، از ظرفیت بالایی برای ایجاد اشتغال پایدار برخوردار است؛ به‌ویژه در مناطق ساحلی و کمترتوسعه‌یافته. برخلاف صید و پرورش که اغلب ماهیت فصلی دارند، صنایع تبدیلی می‌توانند اشتغال مستمر و پایدار ایجاد کنند.

چالش‌های توسعه شیلات در نبود صنایع تبدیلی
از سوی دیگر، ورود به بازارهای صادراتی بدون رعایت استانداردهای فرآوری و بسته‌بندی عملاً غیرممکن است. در نتیجه، ضعف صنایع تبدیلی به معنای محدود شدن سهم شیلات کشور از بازارهای منطقه‌ای و جهانی و از دست رفتن فرصت‌های ارزآوری است. بررسی‌ها نشان می‌دهد موانعی همچون کمبود سرمایه‌گذاری، ضعف تسهیلات بانکی، نبود زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل، و پیچیدگی‌های اداری از مهم‌ترین دلایل کندی توسعه صنایع تبدیلی شیلات هستند. این در حالی است که سیاست‌های حمایتی موجود، اغلب مقطعی و فاقد نگاه زنجیره‌ای بوده‌اند.
صنایع تبدیلی شیلات، نه یک گزینه اختیاری، بلکه پیش‌شرط توسعه پایدار و اقتصادی این بخش است. تا زمانی که سیاست‌گذاری‌ها از تمرکز صرف بر تولید فاصله نگرفته و به تکمیل زنجیره ارزش نپردازد، شیلات کشور همچنان با چالش خام‌فروشی، ناپایداری بازار و کاهش بهره‌وری اقتصادی مواجه خواهد بود. از طرف دیگر توسعه هدفمند صنایع تبدیلی می‌تواند شیلات را از یک بخش صرفاً تولیدمحور، به یک بخش ارزش‌آفرین، صادرات‌محور و اشتغال‌زا تبدیل کند؛ مسیری که بدون آن، تحقق رونق اقتصادی در این حوزه دور از انتظار خواهد بود.
برخی کارشناسان معتقدند که با توجه به ظرفیت بیش از ۳۰۰ میلیارد دلاری بازار جهانی آبزیان (با پیش‌بینی رشد به ۴۵۰ میلیارد دلار در دهه آینده)، ایران با داشتن خطوط ساحلی طولانی و تنوع گونه‌های آبزی، می‌تواند سهم بیشتری از این بازار را کسب کند؛ اما شرط اصلی، سرمایه‌گذاری هدفمند در صنایع تبدیلی، توسعه زنجیره سرد، استانداردسازی و حمایت از بخش خصوصی است. در غیر این صورت، ظرفیت‌های عظیم شیلاتی کشور همچنان در دام خام‌فروشی و ضایعات بالا باقی خواهد ماند و فرصت‌های اشتغال، ارزآوری و امنیت غذایی از دست خواهد رفت.