اقتصادسرآمد- امید اسماعیلی - جنوبگان سال‌هاست در گزارش‌ها، گفت‌وگوها و پرونده‌های تخصصی روزنامه دریایی اقتصادسرآمد حضوری پررنگ دارد. از بررسی ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی و علمی این قاره یخی گرفته تا گفت‌وگو با کارشناسان، پژوهشگران و مدیران حوزه علوم دریایی، همواره این پرسش مطرح بوده است که آیا ایران می‌تواند از مرحله علاقه‌مندی و مطالعات مقدماتی عبور کرده و به بازیگری مؤثر در تحقیقات جنوبگان تبدیل شود؟
«اقتصادسرآمد» طی سال‌های گذشته در گزارش‌های متعددی به موضوع حضور ایران در جنوبگان پرداخته و ابعاد مختلف این مسئله را از منظر علمی، پژوهشی، حقوقی، دریایی و حتی گردشگری مورد واکاوی قرار داده است. گفت‌وگو با مسئولان پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی و همچنین رئیس مرکز ملی تحقیقات جنوبگان نیز همواره یک پیام مشترک داشت؛ این‌که ایران برای حضور مؤثر در جنوبگان بیش از هر چیز به عزم ملی، برنامه راهبردی و پشتیبانی مالی نیاز دارد.
در همین چارچوب، چندی پیش نیز دکتر حسین فرجامی، سردبیر روزنامه دریایی اقتصادسرآمد را در جریان پیگیری آخرین وضعیت برنامه‌های مرتبط با جنوبگان گذاشت، و در همین راستا منتظر خبری خوش بودیم تا این‌که با خبری مواجه شدیم که برای جامعه علمی کشور امیدوارکننده است. در حالی که طی سال‌های اخیر یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های متخصصان این حوزه، محدودیت منابع مالی و نبود سازوکارهای حمایتی پایدار عنوان می‌شد، نشانه‌هایی از فعال شدن مسیرهای حمایتی جدید به چشم می‌خورد؛ موضوعی که تنها دو روز بعد با انتشار یک فراخوان رسمی رنگ واقعیت به خود گرفت.
بر اساس گزارش اقتصادسرآمد، اکنون انتشار فراخوان مشترک بنیاد ملی علم ایران و مرکز ملی تحقیقات جنوبگان را می‌توان یکی از مهم‌ترین اتفاقات سال‌های اخیر در حوزه مطالعات جنوبگان دانست؛ فراخوانی که نشان می‌دهد بخشی از نیازهای مالی و حمایتی این حوزه در حال تأمین شدن است و برنامه‌ریزان علمی کشور قصد دارند از مرحله ظرفیت‌سازی اولیه عبور کرده و وارد فاز توسعه جدی پژوهش‌های جنوبگان شوند.

«جنوبگان» فراتر از یک قاره یخی
 جنوبگان علی رغم این‌که یک منطقه دورافتاده و پوشیده از یخ است نقشی تعیین‌کننده در تنظیم اقلیم جهانی، گردش اقیانوسی، چرخه کربن، تغییرات سطح آب دریاها و پایداری زیست‌بوم‌های زمین ایفا می‌کند. به همین دلیل، بسیاری از قدرت‌های علمی جهان سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای را برای حضور مستمر در این منطقه انجام داده‌اند.
در دهه‌های اخیر، حضور علمی در جنوبگان به یکی از شاخص‌های قدرت علمی کشورها تبدیل شده است. هر اندازه حضور پژوهشی یک کشور در این منطقه گسترده‌تر باشد، سهم بیشتری در تولید دانش، همکاری‌های بین‌المللی و مشارکت در تصمیم‌سازی‌های مرتبط با آینده جنوبگان خواهد داشت.

ایران و مسیری که از سال ۱۳۷۷ آغاز شد
 فعالیت‌های رسمی ایران در حوزه جنوبگان از سال ۱۳۷۷ با محوریت پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی آغاز شد. تأسیس مرکز ملی تحقیقات جنوبگان در سال ۱۳۹۲ و عضویت ایران در کمیته علمی تحقیقات جنوبگان (SCAR) در سال ۲۰۱۴، گام‌های مهمی در این مسیر به شمار می‌روند.
در این سال‌ها پژوهشگران ایرانی موفق به اجرای پروژه‌های مطالعاتی، انتشار مقالات علمی، برگزاری نشست‌های تخصصی و توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی شده‌اند؛ اما واقعیت این است که کشور هنوز در مرحله ظرفیت‌سازی اولیه قرار دارد و برای دستیابی به حضور پایدار و اثرگذار در جنوبگان، نیازمند توسعه زیرساخت‌های علمی، تربیت نیروی انسانی متخصص و حمایت‌های هدفمند مالی است.

آغاز یک حرکت جدید در پژوهشگاه اقیانوس شناسی
 فراخوان تازه بنیاد ملی علم ایران با همکاری مرکز ملی تحقیقات جنوبگان را می‌توان پاسخی به همین نیاز دانست. این برنامه با هدف تقویت زیرساخت‌های علمی، پژوهشی و انسانی مورد نیاز برای حضور مؤثر جمهوری اسلامی ایران در تحقیقات جنوبگان طراحی شده و قرار است از طرح‌های پژوهشی، رساله‌های دکتری و دوره‌های پسادکتری در حوزه‌های تخصصی مرتبط حمایت کند.
تقویت جایگاه مرکز ملی تحقیقات جنوبگان، توسعه زیرساخت‌های داده‌ای، تربیت نیروی انسانی متخصص، گسترش همکاری‌های بین‌المللی و ارتقای جایگاه علمی ایران در مجامع مرتبط از مهم‌ترین اهداف این برنامه اعلام شده است.

تمرکز بر فناوری‌های نوین و علوم قطبی
 نگاهی به محورهای اولویت‌دار این فراخوان نشان می‌دهد که سیاست‌گذاران علمی کشور تلاش کرده‌اند حوزه‌هایی را هدف قرار دهند که در آینده تحقیقات جنوبگان نقش تعیین‌کننده خواهند داشت.
توسعه بانک داده‌های جنوبگان، طراحی همزاد دیجیتال اقیانوس جنوبی، پایش محیطی اقیانوس‌ها، مطالعات یخچال‌شناسی، زمین‌شناسی و ژئوفیزیک قطبی، مدل‌سازی اقلیم و سامانه‌های هوشمند از جمله مهم‌ترین موضوعاتی هستند که در این فراخوان مورد حمایت قرار می‌گیرند.
همچنین برای نخستین بار مطالعات حقوقی و حکمرانی جنوبگان نیز در فهرست اولویت‌های حمایتی قرار گرفته است؛ موضوعی که می‌تواند در آینده نقش مهمی در ارتقای جایگاه ایران در سازوکارهای بین‌المللی مرتبط با جنوبگان ایفا کند.

حمایت مالی قابل توجه برای پژوهشگران
 یکی از نکات قابل توجه این فراخوان، پیش‌بینی حمایت‌های مالی نسبتاً مناسب برای پژوهشگران است. بر اساس اعلام بنیاد ملی علم ایران، طرح‌های پژوهشی اعضای هیئت علمی تا سقف سه میلیارد تومان حمایت خواهند شد. همچنین برای پژوهش‌های پسادکتری و رساله‌های دکتری نیز حمایت‌های مستقلی در نظر گرفته شده که می‌تواند زمینه ورود نسل جدیدی از پژوهشگران ایرانی به مطالعات جنوبگان را فراهم کند.

نتیجه‌گیری اقتصادسرآمد
 اگرچه هنوز تا دستیابی ایران به حضور مستمر میدانی در جنوبگان، ایجاد پایگاه تحقیقاتی و ایفای نقش مؤثر در شبکه جهانی تحقیقات قطبی فاصله وجود دارد، اما انتشار این فراخوان را باید یک گام مهم و امیدوارکننده تلقی کرد.
سال‌ها بود که متخصصان حوزه دریا و اقیانوس‌شناسی از ضرورت شکل‌گیری یک برنامه ملی برای جنوبگان سخن می‌گفتند. اکنون به نظر می‌رسد بخشی از زیرساخت مالی و حمایتی این مسیر در حال شکل‌گیری است و جامعه علمی کشور نیز برای ورود جدی‌تر به این عرصه فراخوانده شده است.
شاید هنوز برای سخن گفتن از حضور گسترده ایران در جنوبگان زود باشد، اما آن‌چه امروز مشاهده می‌شود، نشانه‌ای روشن از آغاز فصلی تازه در نگاه علمی کشور به آخرین قاره بکر زمین است فصلی که در صورت تداوم حمایت‌ها، می‌تواند نام ایران را پررنگ‌تر از گذشته در نقشه تحقیقات جنوبگان ثبت کند.