کاهش ریسک توقیف نفتکش‌های ایرانی با حرکت به سوی شفافیت در دریاها
​​​​​​​گروه انرژی– سه‌شنبه بعدازظهر بود که رسانه «تانکر تراکرز» به عنوان یکی از منابع بین‌المللی رصد حرکت و ردیابی نفتکش‌های جهان در خبری غیرمنتظره اعلام کرد که «اکثر نفتکش‌های با پرچم ایران برای نخستین‌بار پس از 7‌سال‌و‌نیم، داده‌های واقعی موقعیت خود را از طریق سامانه‌AIS و بدون جعل اطلاعات مخابره کرده‌اند». انتشار این خبر از همان ساعت‌های ابتدایی با بهت و حیرت بسیاری از کارشناسان و تحلیلگران بازار جهانی نفت همراه شد. بسیاری این اقدام نفتکش‌های ایرانی را آغاز مرحله جدیدی از شفافیت در حوزه صادرات نفت تولیدشده توسط جمهوری اسلامی ایران می‌دانند.
به گزارش اقتصاد سرآمد، در روزهایی که بسیاری درباره افزایش احتمال توقیف کشتی‌های ایرانی به سبب بازگشت تحریم‌های شورای امنیت پس از فعال‌شدن مکانیسم ماشه، صحبت می‌کنند؛ برخی کارشناسان حوزه انرژی این باور را دارند که ایجاد شفافیت کنترل‌شده در زمینه حرکت نفتکش‌های ایرانی می‌تواند موجب کاهش ریسک توقیف احتمالی، برخورد نظامی و حتی تحریم‌های ثانویه شود. از طرف دیگر، روشن‌شدن سامانه موقعیت‌یاب نفتکش‌های ایران پس از نزدیک به یک‌دهه، حامل پیام اقتدار و همچنین ایجاد اطمینان برای کانال‌های صادراتی نفت در کشورهای چین و هند و حتی سایر مشتری‌ها خواهد بود.
از سال 2018 و درست در همان روزهایی که شاهد آغاز موج جدید تحریم‌ها علیه اقتصاد ایران بودیم، خاموش‌شدن سامانه‌های مسیریاب در نفتکش‌های تحت پرچم جمهوری اسلامی ایران، مسیر صادرات نفت را تغییر داد. از آن سال تا همین روزهای اخیر همواره مسیریاب‌های نفتکش‌های ایرانی تا رسیدن به مقصد مورد نظر خاموش بودند. به بیان دیگر، می‌توان گفت که در تمام این سال‌ها مسیر نفتکش‌های ایرانی به صورت پنهان درآمده بود. بیش از 7سال صادرات نفت ایران، به صورت پنهانی و با هزینه‌های بسیار بالا انجام شده و حالا آنطور که رسانه‌ها اعلام کرده‌اند سیاست فروش و صادرات ایران تغییر کرده است. حالا تصمیم به حرکت به سوی شفافیت گرفته شده است؛ سیاستی که می‌تواند با کاهش ریسک توقیف نفتکش‌های حامل نفت ایران نیز همراه باشد.
خاموش‌ بودن سیستم داده‌های دریایی سامانه بین‌المللی در حقیقت یک ابزار اساسی برای انتقال نفت و دور زدن تحریم‌ها در سال‌های گذشته بوده است. در طول این سال‌ها نفتکش‌های حامل نفت جمهوری اسلامی ایران بدون اعلام دقیق موقعیت مکانی مشخص در میانه آب‌های خلیج‌فارس، دریای عمان، آب‌های آسیایی و مسیرهای طولانی به چین یا مالزی در تردد بودند. این سیاست در عمل با افزایش هزینه‌های متعددی نیز همراه بوده است. برخی کارشناسان حوزه بازار جهانی نفت معتقدند که در طول بیش از 7سال گذشته به‌واسطه مشخص نبودن موقعیت دقیق مکانی نفتکش‌ها و تلاش برای دور زدن تحریم‌ها، این کشتی‌ها از شرایط بیمه‌ای خوبی برخوردار نبودند. این موضوع موجب شده است که در صورت بروز مشکل، هزینه‌های بیشتری توسط کشور مبدأ یعنی ایران پرداخت شود.
خروج ناوگان نفتکش‌های ایران از سایه
روز سه‌شنبه بود که تانکر ترکرز، به عنوان موسسه ردیاب کشتی‌ها و نفتکش‌ها در جهان مدعی شد: «به دلایلی که هنوز مشخص نیست، اکثر نفتکش‌های با پرچم ایران اکنون پس از حدود 7سال‌و‌نیم، موقعیت خود را از طریق سامانه‌AIS به صورت واقعی و بدون جعل مخابره می‌کنند. این تغییر از امروز‌(روز سه‌شنبه) آغاز شده است. لازم به ذکر است که دومنبع مستقل ارائه‌دهنده داده‌های‌AIS این موضوع را تایید کرده‌اند». نکته قابل‌توجه آن است که گرچه نفتکش‌ها سیستم ردیاب خود را روشن کرده و قابل‌شناسایی هستند، اما مقصد آن‌ها به‌طور دقیق مشخص نیست، در حالی‌که مسیر نفتکش‌های دیگر کشورها مشخص است. همچنین لازم به ذکر است که در سایت‌های ردیاب کشتی مشخص است که برخی نفتکش‌های ایرانی که ردیاب خود را روشن کرده‌اند، تحت تحریم آمریکا هستند.
«ناوگان سایه» اصطلاحی است که پیش از این برای توصیف مجموعه‌ای از نفتکش‌ها به‌کار می‌رود که برای دور زدن تحریم‌ها، از دید سامانه‌های ردیابی بین‌المللی پنهان می‌مانند. این نفتکش‌ها به‌طور معمول متعلق به کشورهایی مانند ایران، روسیه یا ونزوئلا هستند که با محدودیت‌های صادراتی مواجه‌اند. این کشورها با روش‌هایی پیچیده تلاش می‌کنند مسیر واقعی حمل‌ونقل نفت خود را مخفی کنند. روش‌های معمول ناوگان سایه شامل خاموش‌کردن سیستم موقعیت‌یابی خودکار، جعل اطلاعات مسیر یا پرچم، انتقال محموله از کشتی به کشتی در آب‌های آزاد و استفاده از شرکت‌های صوری در کشورهایی با نظارت ضعیف است. هدف اصلی از این اقدامات، فروش نفت در بازار جهانی بدون رهگیری و شناسایی توسط نهادهای تحریم‌کننده است.
برخی گزارش‌ها حاکی از این است که در طول سال‌های اخیر، ایران بخش بزرگی از صادرات نفت خود را از طریق این ناوگان انجام داده است. نفتکش‌های ایرانی اغلب با پرچم کشورهای ثالث حرکت می‌کردند، موقعیت جغرافیایی خود را جعل می‌کردند یا در مناطق خاصی مانند خلیج عمان، دریای چین جنوبی و تنگه مالاکا اقدام به انتقال نفت به کشتی‌های دیگر می‌کردند، اما براساس گزارش جدید، برای نخستین‌بار پس از حدود 7سال‌و‌نیم، بیشتر نفتکش‌های با پرچم ایران دوباره به‌ صورت رسمی و بدون جعل در سامانه‌AIS فعال شده‌اند. هنوز دلیل این تغییر مشخص نیست، اما چنین تحولی می‌تواند نشانه‌ای از تغییر در سیاست صادرات نفت ایران، افزایش شفافیت در تبادلات نفتی یا هماهنگی با برخی طرف‌های تجاری بین‌المللی باشد.

سیگنال اقتدار و شفافیت به مشتریان نفت ایران
در رابطه با سیاست روشن‌شدن سامانه‌های موقعیت‌یاب در نفتکش‌های تحت پرچم جمهوری اسلامی ایران گمانه‌زنی‌های متفاوتی از سوی کارشناسان و تحلیلگران مطرح شده است. بسیاری باور دارند که بازگشت نفتکش‌های ایرانی به ارسال موقعیت واقعی می‌تواند به عنوان علامتی از تمایل به شفافیت بیشتر باشد. در حقیقت اگر ایران همچنان به روش‌های مخفیانه ادامه دهد، فشار بیشتری به کشور وارد خواهد شد و به نظر می‌رسد به همین دلیل است که تغییر در رفتار نفتکش‌ها می‌تواند نوعی تلاش برای کاهش تنش در منطقه تلقی شود.
ایران نیز ممکن است تمایل داشته باشد تا سهم بیشتری از بازار نفت به دست آورد. برای رسیدن به هدف با بازگشت به مسیرهای شفاف حمل‌ونقل نفت، ایران می‌تواند اعتماد برخی مشتریان جدید را به دست آورد. از این رو، ممکن است تغییر رفتار نفتکش‌ها سیگنالی برای تمایل به ورود ایران به معاملات شفاف تلقی شود. در این میان برخی کارشناسان معتقدند؛ این موضوع یک گشایش آزمایشی خواهد بود که نخستین گام برای سنجش واکنش بازارهای بین‌المللی است و در اصل کشور با سنجش نیاز جهانی در شرایط فعلی خود را برای افزایش صادرات آماده می‌کند.
اگر این روند طی هفته‌های پیش‌رو ادامه‌دار باشد، می‌توان گفت که کشور یکی از سخت‌ترین و پیچیده‌ترین دوران تحریم خود را به پایان رسانده است و اگر این روند ادامه‌دار باشد ایران می‌تواند بیشترین صادرات را در کشورهای منطقه داشته باشد. در این حال برخی کارشناسان حوزه انرژی معتقدند که آشکارسازی موقعیت نفتکش‌ها می‌تواند به عنوان حرکت پیش‌دستانه برای اثبات شفافیت در تجارت انرژی مورد بررسی قرار گیرد. همچنین این ایجاد شفافیت می‌تواند حامل پیام دیپلماسی در راستای مذاکره یا پیام غیرمستقیم به اروپا و چین تفسیر شود. در حقیقت این رویداد سیگنال تمایل جمهوری اسلامی برای جلوگیری از توقیف نفتکش‌ها، افزایش هزینه‌های حمل، جلوگیری از تحریم‌های ثانویه و همچنین تلاش برای کسب سهم تجارت انرژی در جهان به‌ صورت رسمی و قابل‌رهگیری است.

رشد تولید و رکوردشکنی صادرات نفت
هفته گذشته بود که محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت درباره آخرین وضع فروش نفت‌خام تصریح کرد: در طول یک‌سال گذشته با وجود محدودیت‌های بسیار زیاد، در مواردی حتی رکوردهای فروش نفت‌خام و صادرات آن را داشتند. همزمان در حوزه تولید نفت‌خام با افزایش بیش از ۱۲۰هزار بشکه‌ای در روز مواجه بودیم و مردم بدانند فرزندان‌شان در صنعت نفت، با وجود سختی‌ها و تحریم‌هایی که وجود دارد، مشغول فعالیت هستند. وی با اشاره به نگرانی اذهان عمومی کشور در زمینه مکانیسم ماشه و تأثیرات آن در حوزه فروش نفت‌خام، تاکید کرد: در طول سنوات گذشته و به‌ویژه از خرداد سال گذشته، با تصویب قانون «شیپ‌اَکت» با محدودیت‌های بسیار سنگین مواجه شدیم، اما با تدابیر لازم توانستیم عملاً این تحریم را نیز دور بزنیم و فروش نفت را به نحو مطلوب انجام دهیم. این عضو کابینه دولت چهاردهم خاطرنشان کرد: از این رو با اجرای اسنپ‌بک قرار نیست محدودیت‌های سنگین‌تر از آنچه در گذشته داشتیم به ما اعمال شود. البته ممکن است اجرای این تحریم حواشی داشته باشد، اما در زمان مقتضی برای آن‌ها نیز تدابیر لازم اتخاذ می‌شود. از این رو در این حوزه مردم عزیزمان قطعاً نباید نگرانی داشته باشند و به حول و قوه الهی، کار صادرات نفت به‌خوبی انجام می‌شود.