حمید الماسی نیا- وقتی از توسعه دریامحور سخن گفته می‌شود، معمولاً نگاه‌ها به سمت بنادر، کشتی‌ها، کریدورهای ترانزیتی و سرمایه‌گذاری‌های چند هزار میلیارد تومانی معطوف می‌شود. در اغلب برنامه‌ها، توسعه اسکله‌ها، افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری، نوسازی ناوگان و گسترش زیرساخت‌های لجستیکی به‌عنوان شاخص‌های اصلی پیشرفت معرفی می‌شوند. اما در میان این حجم از توجه به تجهیزات و زیرساخت‌ها، یک پرسش بنیادین کمتر مطرح می‌شود؛ چه کسانی قرار است این اقتصاد را اداره کنند؟
اقتصاددریاپایه پیش از آنکه به فولاد، جرثقیل و موتور وابسته باشد، به انسان وابسته است. هیچ کشتی بدون خدمه، هیچ بندر بدون نیروی متخصص و هیچ زنجیره حمل‌ونقلی بدون سرمایه انسانی کارآمد معنا ندارد. با این حال، در بسیاری از برنامه‌های توسعه‌ای، سرمایه انسانی دریایی همچنان حلقه‌ای کم‌رنگ و گاه فراموش‌شده به شمار می‌رود.
روز جهانی دریانورد در سال ۲۰۲۶ با شعاری برگزار می‌شود که بیش از هر زمان دیگری این واقعیت را یادآوری می‌کند؛ «حمل تجارت جهانی؛ حمل مخاطرات». شعاری که نشان می‌دهد جامعه جهانی دریایی نیز دریافته است که آینده حمل‌ونقل دریایی تنها به کشتی‌ها وابسته نیست، بلکه به انسان‌هایی وابسته است که در شرایط دشوار، چرخ تجارت جهانی را به حرکت درمی‌آورند.
سال‌هاست که در ادبیات توسعه کشور، از اقتصاد دریامحور به عنوان یکی از راهبردهای کلیدی رشد اقتصادی یاد می‌شود. از سواحل مکران تا بنادر جنوبی و شمالی، همه جا سخن از ظرفیت‌های دریا برای افزایش تولید، تجارت و ترانزیت است.
اما توسعه دریامحور تنها با ساخت بندر محقق نمی‌شود. بندر بدون نیروی انسانی متخصص، چیزی بیش از مجموعه‌ای از سازه‌های ساحلی نیست. کشتی بدون افسران و مهندسان آموزش‌دیده، تنها یک سرمایه راکد محسوب می‌شود. به همین دلیل بسیاری از کشورهای دریایی جهان در کنار توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری سنگینی روی آموزش، رفاه و حفظ نیروی انسانی انجام می‌دهند.
در ایران نیز اگرچه طی سال‌های اخیر ظرفیت‌های آموزشی و دانشگاهی توسعه یافته، اما همچنان پرسش‌های مهمی درباره آینده نیروی انسانی دریایی وجود دارد. آیا تعداد دانشجویان و فارغ‌التحصیلان رشته‌های دریایی متناسب با نیازهای آینده کشور است؟ آیا مسیر شغلی مشخصی برای آنها تعریف شده است؟ آیا صنعت و دانشگاه به زبان مشترکی برای تربیت نیروهای آینده رسیده‌اند؟

جهان در آستانه کمبود دریانورد
تحولات جهانی نیز اهمیت این موضوع را دوچندان کرده است. بسیاری از نهادهای بین‌المللی دریایی نسبت به کمبود نیروهای متخصص در سال‌های آینده هشدار می‌دهند. افزایش سن نیروهای فعال، سخت‌تر شدن شرایط کاری، تغییر انتظارات نسل جدید و فشارهای ناشی از تحولات ژئوپلیتیکی، صنعت کشتیرانی را با چالشی جدی مواجه کرده است.
نسل جدید دیگر مانند گذشته صرفاً به درآمد نگاه نمی‌کند. کیفیت زندگی، امکان حضور در کنار خانواده، امنیت شغلی، سلامت روان و چشم‌انداز پیشرفت حرفه‌ای به عوامل تعیین‌کننده تبدیل شده‌اند. این در حالی است که حرفه دریانوردی ذاتاً با دوری طولانی از خانواده، مسئولیت‌های سنگین و فشارهای عملیاتی همراه است.
اگر این روند ادامه یابد، رقابت جهانی برای جذب دریانوردان متخصص شدت خواهد گرفت؛ رقابتی که کشورهای فاقد برنامه مشخص در حوزه سرمایه انسانی را با چالش‌های جدی مواجه خواهد کرد.

ریسک؛ واژه‌ای که به زندگی دریانوردان گره خورده است
شعار امسال روز جهانی دریانورد از دل واقعیت‌های تلخ سال‌های اخیر بیرون آمده است. تنش‌های ژئوپلیتیکی در آبراه‌های راهبردی جهان، از دریای سرخ تا تنگه هرمز، بار دیگر نشان داده که نخستین قربانیان نااطمینانی‌های سیاسی و امنیتی، دریانوردان هستند. سازمان بین‌المللی دریانوردی امسال به‌طور ویژه بر وضعیت دریانوردانی تمرکز کرده که در مناطق پرخطر و درگیر منازعات فعالیت می‌کنند.
در هفته‌های اخیر، هزاران دریانورد در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز تحت تأثیر تحولات امنیتی قرار گرفتند. گزارش‌ها از سرگردانی شمار قابل توجهی از کشتی‌ها و فشارهای روانی و عملیاتی بر خدمه حکایت دارد. حتی برخی برآوردها از گرفتار شدن ده‌ها هزار دریانورد در پیامدهای اختلالات منطقه‌ای خبر می‌دهد.
برای بسیاری از مردم، بحران‌های دریایی تنها با افزایش قیمت کالاها یا اختلال در زنجیره تأمین معنا پیدا می‌کند؛ اما برای دریانوردان، این بحران‌ها به معنای ماه‌ها بلاتکلیفی، دوری بیشتر از خانواده، افزایش خطرات جانی و فشارهای روحی است.

توسعه دریامحور بدون سرمایه انسانی
 ممکن نیست
در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی در بخش بنادر، ناوگان و زیرساخت‌های حمل‌ونقل دریایی انجام شده است. اما تجربه جهانی نشان می‌دهد که توسعه پایدار زمانی محقق می‌شود که سرمایه‌گذاری در زیرساخت و سرمایه انسانی به صورت همزمان پیش برود.
اگر امروز درباره کریدورهای بین‌المللی و افزایش سهم ایران در تجارت منطقه‌ای سخن گفته می‌شود، باید پرسید نیروی انسانی مورد نیاز این هدف از کجا تأمین خواهد شد؟ آیا برنامه‌ای برای حفظ افسران و مهندسان باتجربه وجود دارد؟ آیا برای جلوگیری از خروج نیروهای متخصص و افزایش جذابیت حرفه دریانوردی اقدامی صورت گرفته است؟
این پرسش‌ها صرفاً دغدغه صنفی نیستند. پاسخ آنها مستقیماً با آینده اقتصاد کشور ارتباط دارد.

دانشگاه‌ها در خط مقدم
یکی از مهم‌ترین حلقه‌های این زنجیره، مراکز آموزشی و دانشگاه‌های دریایی هستند. آینده صنعت دریایی ایران تا حد زیادی در کلاس‌های درس و مراکز آموزش مهارتی امروز شکل می‌گیرد.
اما آموزش به تنهایی کافی نیست. دانشجو زمانی وارد این مسیر می‌شود که آینده‌ای روشن در برابر خود ببیند. اگر فاصله میان دانشگاه و صنعت افزایش یابد، اگر فرآیند جذب نیرو با ابهام همراه باشد و اگر امنیت شغلی مورد انتظار فراهم نشود، طبیعی است که بخشی از استعدادها به سمت سایر حوزه‌ها حرکت کنند.از این منظر، سرمایه انسانی دریایی صرفاً یک موضوع آموزشی نیست؛ مسئله‌ای راهبردی در حوزه اقتصاد ملی است.

از اقتصاد دریا تا اقتصاد دریانورد
شاید یکی از خطاهای رایج در سیاست‌گذاری این باشد که اقتصاد دریا را صرفاً با زیرساخت‌ها تعریف می‌کنیم. در حالی که اقتصاد دریا در نهایت توسط انسان‌ها اداره می‌شود. بندرها، کشتی‌ها، تجهیزات و فناوری‌ها بدون حضور نیروی انسانی متخصص و باانگیزه نمی‌توانند ارزش‌آفرینی کنند.
به همین دلیل، روز جهانی دریانورد نباید تنها به فرصتی برای صدور پیام‌های تبریک تبدیل شود. این روز باید بهانه‌ای برای بازنگری در سیاست‌های نیروی انسانی صنعت دریایی باشد؛ صنعتی که قرار است نقش مهمی در آینده اقتصاد کشور ایفا کند.

پرسش اصلی
شاید مهم‌ترین پرسش امروز این نباشد که چند اسکله جدید ساخته خواهد شد یا چند فروند کشتی به ناوگان اضافه می‌شود.
پرسش اصلی این است:در شرایطی که جهان با کمبود نیروی انسانی دریایی، افزایش ریسک‌های عملیاتی و رقابت برای جذب نیروهای متخصص مواجه است، آیا ایران برای حفظ و توسعه سرمایه انسانی دریایی خود برنامه‌ای متناسب با اهداف اقتصاد دریامحور دارد؟
پاسخ به این پرسش، سرنوشت بسیاری از اهدافی را تعیین خواهد کرد که امروز در قالب توسعه دریامحور از آنها سخن گفته می‌شود.زیرا توسعه دریامحور، پیش از آنکه از ساحل آغاز شود، از عرشه آغاز
 می‌شود.