گروه شیلات  - امید اسماعیلی- صنعت شیلات ایران در سال‌های اخیر مسیر متفاوتی را تجربه کرده است. از یک سو تولید آبزیان، توسعه آبزی‌پروری، افزایش ظرفیت مزارع پرورش ماهیان خاویاری و گسترش بازارهای صادراتی، تصویری از یک بخش رو به رشد را به نمایش گذاشته و از سوی دیگر، پایین بودن مصرف داخلی آبزیان همچنان به عنوان یکی از دغدغه‌های اصلی این صنعت مطرح است.
اکنون سازمان شیلات ایران از اختصاص ۱.۷ میلیارد دلار اعتبار برای توسعه این بخش خبر داده و این اعتبار قرار است در بخش‌های مختلف به‌ویژه آبزی‌پروری، توسعه زیرساخت‌ها، حمایت از سرمایه‌گذاران و افزایش تولید به کار گرفته شود. در نگاه سیاست‌گذاران، این اعتبار می‌تواند نقطه عطفی برای جهش صنعت شیلات باشد؛ اما پرسش اصلی آن است که آیا این توسعه به سفره مردم نیز خواهد رسید؟

۱.۷ میلیارد دلار برای توسعه شیلات
 سازمان شیلات ایران معتقد است مسیر آینده این صنعت از توسعه فناوری، هوشمندسازی و نوآوری عبور می‌کند. وجود ده‌ها اسکله صیادی، هزاران شناور فعال و ظرفیت گسترده سواحل شمالی و جنوبی کشور، زمینه‌ای فراهم کرده تا شیلات به یکی از بخش‌های مهم اقتصاد دریامحور تبدیل شود.
در همین راستا، همراهی دولت با سرمایه‌گذاران بخش خصوصی برای توسعه مزارع پرورش ماهیان خاویاری و سایر آبزیان در دستور کار قرار گرفته است. سیاست‌گذاران بر این باورند که بدون حضور سرمایه‌گذاران، دستیابی به اهداف تعیین شده در حوزه تولید و صادرات امکان‌پذیر نخواهد بود.

"خاویار ایرانی" برند جهانی در جست‌وجوی سهم بیشتر
 در میان بخش‌های مختلف شیلات، صنعت ماهیان خاویاری جایگاه ویژه‌ای دارد. ایران همچنان یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌ها در بازار جهانی خاویار محسوب می‌شود و برند «خاویار ایرانی» از اعتبار تاریخی بالایی برخوردار است.
با این حال رقابت جهانی در این حوزه شدت گرفته و کشورهایی مانند چین، ایتالیا، فرانسه و آلمان سهم قابل توجهی از بازار را در اختیار گرفته‌اند. در چنین شرایطی، فعالان این حوزه معتقدند حفظ جایگاه تاریخی ایران تنها با افزایش تولید امکان‌پذیر نیست و باید به موضوعاتی مانند فرآوری، بسته‌بندی، بازاریابی، برندینگ و توسعه بازارهای صادراتی نیز توجه 
ویژه‌ای شود.

ضرورت تکمیل زنجیره ارزش
یکی از موضوعاتی که بارها از سوی مسئولان و فعالان این صنعت مطرح شده، تکمیل زنجیره ارزش در صنعت خاویار است. تولیدکنندگان، فرآوری‌کنندگان، صادرکنندگان و فعالان بازار باید در قالب یک ساختار منسجم فعالیت کنند تا بتوانند از ظرفیت‌های موجود حداکثر بهره را ببرند.
بر همین اساس، تشکیل کارگروه‌های تخصصی و ایجاد سازوکارهای مشترک میان دولت و بخش خصوصی به عنوان یکی از الزامات توسعه صنعت ماهیان خاویاری مطرح شده است.

بازار جهانی در انتظار سهم بیشتر ایران
 بازار جهانی خاویار همچنان بازاری جذاب و رو به رشد به شمار می‌رود. افزایش تقاضا برای محصولات با ارزش افزوده بالا و رشد مصرف فرآورده‌های لوکس غذایی باعث شده تولیدکنندگان در کشورهای مختلف برای کسب سهم بیشتر از این بازار رقابت کنند.
در چنین شرایطی، ایران علاوه بر برخورداری از برند تاریخی خاویار، از ظرفیت‌های گسترده پرورش ماهیان خاویاری نیز بهره‌مند است. توسعه مزارع پرورشی در استان‌های مختلف کشور و افزایش تولید گوشت ماهیان خاویاری می‌تواند زمینه حضور پررنگ‌تر ایران در بازارهای جهانی را فراهم کند.

چرا مصرف آبزیان همچنان پایین است؟
 با وجود موفقیت‌های صادراتی، چالش اصلی صنعت شیلات همچنان در بازار داخلی قرار دارد. سرانه مصرف آبزیان در کشور با ظرفیت‌های تولیدی فاصله قابل توجهی دارد و این موضوع سال‌هاست مورد انتقاد کارشناسان حوزه سلامت و تغذیه قرار گرفته است.
متخصصان تغذیه معتقدند مصرف آبزیان نقش مهمی در کاهش بیماری‌های غیرواگیر، ارتقای سلامت عمومی و بهبود کیفیت زندگی دارد. با این حال عوامل متعددی از جمله الگوی مصرف، فرهنگ غذایی، شیوه عرضه، دسترسی و قیمت، باعث شده آبزیان هنوز جایگاه شایسته‌ای در سبد غذایی بسیاری از خانوارهای ایرانی نداشته باشند.

نقشه راه افزایش مصرف آبزیان
در همین راستا، تدوین نقشه راه افزایش مصرف آبزیان در کشور در دستور کار قرار گرفته است. تولید محصولات متناسب با ذائقه خانواده‌ها، توسعه محصولات فرآوری شده، اجرای برنامه‌های فرهنگی و آموزشی، حمایت از مصرف‌کنندگان و بهبود شبکه توزیع از جمله محورهای این برنامه عنوان شده است.
کارشناسان معتقدند افزایش مصرف آبزیان تنها با رشد تولید محقق نمی‌شود و نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات فرهنگی، اقتصادی و تجاری است؛ اقداماتی که بتواند فاصله میان مزرعه، بازار و سفره خانوارها را کاهش دهد.
صادرات به ۴۲ کشور؛ ظرفیت‌های پیش رو
صادرات محصولات خاویاری ایران طی سال‌های اخیر به ده‌ها کشور جهان گسترش یافته و فعالان این صنعت موفق شده‌اند بازارهای جدیدی را در نقاط مختلف جهان به دست آورند. حتی در مقاطع دشوار اقتصادی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و تنش‌های منطقه‌ای نیز صادرات آبزیان متوقف نشده و مسیر خود را ادامه داده است.
این موضوع نشان می‌دهد که شیلات می‌تواند یکی از بخش‌های ارزآور اقتصاد کشور باشد؛ به شرط آنکه همزمان با توسعه صادرات، بازار داخلی نیز
 تقویت شود.

"احیای ذخایر خزر" مأموریتی فراتر از اقتصاد 
در کنار موضوع تولید و تجارت، حفظ ذخایر طبیعی ماهیان خاویاری نیز همچنان اهمیت بالایی دارد. کاهش ذخایر طبیعی دریای خزر در سال‌های گذشته، ممنوعیت صید تجاری و اجرای برنامه‌های بازسازی ذخایر، نشان می‌دهد آینده این صنعت بدون توجه به حفاظت از منابع طبیعی امکان‌پذیر نخواهد بود.
از این منظر، توسعه پرورش ماهیان خاویاری در کنار برنامه‌های احیای ذخایر طبیعی، دو بال اصلی آینده این صنعت محسوب می‌شوند.

تولید بیشتر یا مصرف بیشتر؟
صنعت شیلات امروز بیش از هر زمان دیگری در حال توسعه است؛ از افزایش تولید و صادرات گرفته تا جذب سرمایه‌گذاری و توسعه مزارع پرورشی. اما پرسش اساسی همچنان پابرجاست؛ آیا این دستاوردها به زندگی روزمره مردم نیز راه پیدا کرده‌اند؟
واقعیت آن است که موفقیت صنعت شیلات تنها با رکوردهای تولید و صادرات سنجیده نخواهد شد. موفقیت واقعی زمانی رقم می‌خورد که آبزیان سهم بیشتری در سبد غذایی خانوارهای ایرانی پیدا کنند، سرانه مصرف افزایش یابد و دستاوردهای تولیدی به بهبود امنیت غذایی و سلامت جامعه منجر شود. شاید بتوان گفت حلقه مفقوده توسعه شیلات، نه در مزرعه و نه در بازارهای جهانی، بلکه در فاصله میان تولید و سفره مردم نهفته است.