گروه بین الملل - سهیل مرتضوی - یک گزارش اطلاعاتی منتشر شده از سوی ارتش آمریکا که با کمک هوش مصنوعی تهیه شده بود، به اشتباه ادعا کرده بود که یک کشتی چینی قطعات مرتبط با برنامه تسلیحات هسته‌ای را به ایران حمل می‌کند؛ اشتباهی که نزدیک بود به درگیری نظامی میان واشنگتن و پکن منجر شود. این گزارش چند هفته پیش و در میانه جنگ با ایران در بهار سال‌جاری در بخش‌هایی از ارتش آمریکا توزیع شد و چنان جدی تلقی شد که نیروهای آمریکایی برای رهگیری و توقیف کشتی آماده شدند.
حالا شبکه خبری آمریکایی سی‌ان‌ان که این خبر را منتشر کرده و به نقل از منابع آگاه نوشته است که نظامیان مسلح آماده سوار شدن به کشتی بودند و هواپیماهای نظامی آمریکا نیز برای اجرای عملیات به پرواز درآمده بودند. اما پیش از آغاز عملیات، بررسی دقیق‌تر اطلاعات اولیه از سوی تحلیلگران باتجربه‌تر و کارشناسان نشان داد که چت‌بات محموله کشتی را به اشتباه شناسایی کرده است. هنوز مشخص نیست محموله واقعی این کشتی چه بوده است. بر اساس اطلاعات منتشرشده، یک تحلیلگر نظامی آمریکایی درباره داده‌هایی که فرماندهی عملیات ویژه آمریکا در اقیانوس آرام درباره این کشتی در اختیار داشت، از یک چت‌بات پرس‌وجو کرده بود.
استفاده از هوش مصنوعی در بخش‌های مختلف ارتش ایالات متحده آمریکا به سرعت در حال گسترش است. شنبه هفته جاری بود که دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا از برنامه‌ریزی برای ایجاد نیروهای نظامی مبتنی بر هوش مصنوعی (AI Force) صحبت کرده بود. با این حال یکی از نگرانی‌های مطرح شده درباره استفاده از توان هوش مصنوعی در عملیات نظامی این است که اطلاعات نادرست تولید شده توسط این سامانه‌ها، در صورت بررسی ناکافی از سوی کارشناسان انسانی، بتواند مبنای تصمیم‌های نظامی پرخطر قرار گیرد و حتی به تشدید ناخواسته یک بحران بین‌المللی منجر شود.

از پرسش اطلاعاتی تا آماده‌سازی برای حمله
اهمیت گزارش زمانی مشخص شد که مقام‌های نظامی آمریکا آن را جدی تلقی کردند و برای رهگیری کشتی آماده شدند. بنا بر اطلاعاتی که چهار منبع مطلع در اختیار CNN قرار داده‌اند، نیروهای مسلح آمریکا برای سوار شدن به کشتی آماده شده بودند و هواپیماهای نظامی نیز در آسمان حضور داشتند. اما درست پیش از اجرای عملیات، بررسی دقیق‌تر نشان داد که گزارش اطلاعاتی با کمک یک چت‌بات هوش مصنوعی تهیه شده و این سامانه، ماهیت محموله کشتی را به اشتباه تشخیص داده است.
خبرگزارش CNN نتوانسته مشخص کند محموله واقعی کشتی چه بوده است. همچنین هنوز مشخص نیست سامانه مورد استفاده یک محصول تجاری بوده یا ابزار اختصاصی دولت آمریکا. یکی از منابع CNN این گزارش را «کاملاً نادرست» توصیف کرده و گفته است این حادثه «تقریباً باعث شروع یک جنگ شد». در این میان برخی از کارشناسان معتقدند که نکته مهم‌تر از خود خطای هوش مصنوعی، مسیری است که این خطا طی کرده است.
براساس گزارش CNN، یک تحلیلگر وابسته به ساختار عملیات ویژه آمریکا، اطلاعات مربوط به فهرست محموله کشتی را در اختیار چت‌بات قرار داده است. این داده‌ها خود از اطلاعات جمع‌آوری‌شده توسط فرماندهی عملیات ویژه آمریکا در اقیانوس آرام سرچشمه گرفته بود. سامانه هوش مصنوعی، اطلاعات منابع باز را با اطلاعات محرمانه و اطلاعات سیگنالی ترکیب کرده و در نهایت به نتیجه‌ای نادرست درباره محموله کشتی رسیده است.
در مرحله بعد، از هوش مصنوعی برای تبدیل این یافته به قالب یک گزارش اطلاعاتی استاندارد استفاده شده است؛ گزارشی که سپس در ساختار نظامی منتشر شد. این مرحله از حادثه اهمیت زیادی دارد. خطا دیگر صرفاً در یک صفحه چت باقی نماند، بلکه وارد قالبی شد که برای تصمیم‌گیران نظامی ظاهر و اعتبار یک محصول اطلاعاتی رسمی را داشت. به این ترتیب، مشکل فقط «توهم» هوش مصنوعی نبود؛ مشکل تبدیل خروجی احتمالی و خطاپذیر یک مدل زبانی به داده‌ای بود که می‌توانست مبنای تصمیم عملیاتی قرار گیرد.

چرا احتمال ایجاد بحران وجود داشت؟
اگر عملیات متوقف نمی‌شد، ایالات متحده با یک کشتی متعلق به چین وارد رویارویی مستقیم می‌شد؛ آن هم در شرایطی که روابط واشنگتن و پکن از قبل تحت تأثیر رقابت ژئوپلیتیکی، تجاری، فناوری و نظامی قرار دارد. یک بازرسی اجباری، توقیف یا حتی شلیک هشدار به یک کشتی چینی می‌توانست از نگاه پکن یک اقدام نظامی مستقیم تلقی شود. در چنین شرایطی، حتی اگر واشنگتن بعداً اعلام می‌کرد اطلاعات اولیه اشتباه بوده است، ممکن بود بحران از مرحله «اشتباه اطلاعاتی» عبور کرده و وارد مرحله واکنش متقابل شود.
اهمیت این موضوع در شرایط جنگی بیشتر می‌شود؛ زیرا در زمان بحران، زمان تصمیم‌گیری کوتاه‌تر، سطح آمادگی نیروها بالاتر و حساسیت فرماندهان نسبت به تهدیدهای احتمالی بیشتر است. چتم‌هاوس در تحلیل خود درباره پیامدهای بسته شدن تنگه هرمز نیز هشدار داده بود که تجمع نیروهای دریایی، افزایش ترافیک در مسیرهای جایگزین و حضور هم‌زمان قدرت‌های مختلف در آب‌های شلوغ می‌تواند احتمال حوادث و سوءبرداشت‌های نظامی را افزایش دهد. به بیان دیگر، حادثه کشتی چینی در محیطی اتفاق افتاد که خود از قبل مستعد سوءمحاسبه بود.
چین بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان است و بخش مهمی از انرژی مورد نیاز این کشور از خاورمیانه تأمین می‌شود. پس از آغاز جنگ، اختلال در تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز مستقیماً منافع انرژی و تجاری چین را تحت تأثیر قرار داد. مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا در مارس ۲۰۲۶ گزارش داد که پس از آغاز جنگ، تردد دریایی در تنگه هرمز تقریباً متوقف شد و حتی نفتکش‌ها و کشتی‌های کانتینری چینی نیز برای مدتی از عبور از تنگه خودداری کردند و تعدادی از کشتی‌های چینی در خلیج فارس گرفتار شدند.
پکن از یک سو خواستار باز ماندن مسیر کشتیرانی بود و از طرف دیگر نمی‌خواست برای تأمین انرژی خود وارد رویارویی مستقیم با ایران یا آمریکا شود. وزارت خارجه چین در اوایل مارس خواستار توقف عملیات نظامی و تضمین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز شد. این موضع در ادامه بحران نیز ادامه یافت و در شهریورماه، وانگ‌یی، وزیر خارجه چین، بار دیگر خواستار خویشتنداری تهران و واشنگتن و بازگشایی تنگه هرمز برای حفاظت از جریان انرژی و زنجیره‌های تأمین جهانی شد.

کریدور امن ایران و عبور کشتی چینی
در روزهای نخست جنگ، چین تلاش کرد برای خروج برخی کشتی‌های خود از خلیج فارس راه‌هایی پیدا کند. گزارش Caixin در مارس نشان داد که پس از ایجاد یک مسیر موسوم به «کریدور امن» از سوی ایران، یک کشتی متعلق به یک شرکت چینی توانست از این مسیر عبور کند. اما همین روند نشان می‌داد که پکن برای حفظ تردد کشتی‌هایش ناچار است با واقعیت جدید منطقه کنار بیاید: تنگه هرمز دیگر یک مسیر عادی تجاری نبود و عبور از آن به مجموعه‌ای از هماهنگی‌های امنیتی، سیاسی و عملیاتی وابسته شده بود.
از سوی دیگر، برخی کشتی‌ها برای دور زدن هرمز مسیرهای بسیار طولانی‌تری را انتخاب کردند. Caixin گزارش داده بود یک نفتکش چینی برای بارگیری نفت در عربستان، مسیر طولانی‌تری را انتخاب کرد؛ اقدامی که هزینه و زمان حمل را افزایش می‌داد اما ریسک عبور مستقیم از منطقه بحرانی را کاهش می‌داد.

چالش اعتماد ارتش آمریکا به هوش مصنوعی
این حادثه در زمانی رخ داده که پنتاگون به‌شدت در حال گسترش استفاده از هوش مصنوعی در ساختار نظامی است. کاربردهای مورد نظر شامل تحلیل حجم عظیم داده‌های اطلاعاتی، شناسایی اهداف، پشتیبانی از تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی عملیاتی، لجستیک و حتی بخش‌هایی از زنجیره تصمیم‌گیری نظامی است. مزیت هوش مصنوعی در چنین ساختاری روشن است: سرعت پردازش داده‌ها بسیار بالاست و سامانه می‌تواند حجم عظیمی از اطلاعات را در زمانی کوتاه بررسی کند.
اما همین مزیت می‌تواند به نقطه ضعف تبدیل شود. اگر خروجی اشتباه باشد، سرعت بالاتر به معنای انتشار سریع‌تر اطلاعات نادرست نیز خواهد بود. در پرونده کشتی چینی، یک خطای تحلیلی ظاهراً به گزارش رسمی تبدیل شد، گزارش در ساختار نظامی گردش کرد و سپس به مرحله آماده‌سازی عملیات رسید. این همان نقطه‌ای است که نگرانی درباره «هوش مصنوعی در میدان جنگ» از بحث‌های نظری خارج می‌شود. برخی کارشناسان معتقدند که خطر تنها این نیست که هوش مصنوعی محموله یک کشتی را اشتباه
 شناسایی کند.
تحلیلگران نظامی باور دارند که هرچه استفاده از هوش مصنوعی در تحلیل اطلاعات، شناسایی اهداف و جنگ الکترونیک افزایش پیدا کند، رقابت کشورها برای سرعت بخشیدن به تصمیم‌گیری نیز بیشتر خواهد شد. اما سرعت تصمیم‌گیری نظامی با یک اصل قدیمی در تضاد قرار می‌گیرد: هرچه هزینه اشتباه بالاتر باشد، ضرورت راستی‌آزمایی مستقل بیشتر است. در حوزه نظامی، این موضوع اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا اشتباه در یک گزارش اقتصادی ممکن است میلیاردها دلار خسارت ایجاد کند، اما اشتباه در گزارش نظامی می‌تواند به شلیک موشک، توقیف کشتی، کشته شدن نیروها یا آغاز یک درگیری میان دو قدرت هسته‌ای 
منجر شود.

هشداری برای آینده جنگ‌ها
گزارش CNN درباره پرونده کشتی چینی و احتمال ایجاد یک بحران نظامی و کشتیرانی میان ایالات متحده آمریکا و چین نشان می‌دهد در این مورد، یک مرحله بررسی انسانی در آخرین لحظات توانست خطا را آشکار کند و عملیات متوقف شود. اما مسئله اساسی این است که این کنترل انسانی در چه مرحله‌ای انجام شده و آیا در همه عملیات‌ها چنین فرصت و امکانی وجود خواهد داشت یا نه. در جنگ‌های آینده، احتمالاً مشکل اصلی این نخواهد بود که هوش مصنوعی اشتباه می‌کند؛ مدل‌های هوش مصنوعی اساساً می‌توانند خطا کنند.
مسئله خطرناک‌تر زمانی ایجاد می‌شود که انسان‌ها به دلیل سرعت، پیچیدگی یا ظاهر رسمی خروجی، خطای ماشین را به‌عنوان «واقعیت اطلاعاتی» بپذیرند. کارشناسان معتقدند که ماجرای کشتی چینی نشان داد فاصله میان یک پاسخ اشتباه در یک چت‌بات و یک بحران بین‌المللی می‌تواند بسیار کوتاه باشد. در منطقه‌ای که هم‌زمان ایران، آمریکا، چین و دیگر قدرت‌های نظامی در مسیرهای دریایی محدود و پرتنش حضور دارند، یک اشتباه اطلاعاتی دیگر ممکن است به اندازه این پرونده فرصت اصلاح نداشته باشد.