ادامه رایزنی‌ها برای باز کردن گره تازه در مسیر تجارت ایران و پاکستان




گروه ترانزیت -  سعید قلیچی - تعلیق فعالیت‌های تجاری در گذرگاه ریمدان ـ گبد پاکستان، در شرایطی رخ داده که محدودیت‌های دریایی و فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ، اهمیت مسیرهای زمینی جایگزین را برای تجارت خارجی ایران افزایش پیدا کرده است. اکنون صدها کامیون در دو سوی مرز متوقف شده‌اند، محموله‌های بازرگانان ایرانی در بندر کراچی تعیین تکلیف نشده‌اند و رایزنی‌های تهران و اسلام‌آباد برای بازگشت فعالیت‌های تجاری ادامه دارد.
توقف فعالیت تجاری مرز ریمدان در جنوب شرق ایران حالا به گره تازه‌ای در مسیر تجارت میان ایران و پاکستان تبدیل شده است. براساس گزارش‌ها هنوز بسیاری کامیون ایرانی در انتظار تعیین تکلیف عبور از مرز هستند. کانتینرهای متعلق به بازرگانان ایرانی در بنادر پاکستان نیز با مشکلات ترخیص و انتقال مواجه‌اند. این درحالی است که مقام‌های دو کشور از ادامه رایزنی‌ها و احتمال بازگشایی گذرگاه سخن می‌گویند. با این حال نگرانی از افزایش هزینه حمل‌ونقل، توقف صادرات و تشدید ریسک تجارت در سایه تحریم‌های آمریکا همچنان پابرجاست.
کارشناسان معتقدند که بسته‌شدن مرز ریمدان ـ گبد پاکستان، آن هم در شرایطی که پس از عملیات غیرقانونی محاصره دریایی آمریکا، بنادر جنوب کشور با چالش مواجه شده‌اند و اهمیت مسیرهای جایگزین برای ورود کالا به کشور بیش از زمان‌های گذشته است؛ بار دیگر آسیب‌پذیری مسیرهای زمینی تجارت خارجی ایران را آشکار کرده است. ریمدان در ماه‌های گذشته و هم‌زمان با تشدید محدودیت‌های دریایی و دشوارتر شدن فعالیت بنادر جنوبی، نقش پررنگ‌تری در انتقال کالاهای صادراتی و ترانزیتی پیدا کرده بود.
 ریمدان کجاست؟
مرز ریمدان در شهرستان دشتیاری استان سیستان و بلوچستان قرار دارد و از طریق گذرگاه گبد به ایالت بلوچستان پاکستان متصل می‌شود. موقعیت جغرافیایی این مرز، امکان دسترسی به بازار پاکستان و استفاده از مسیرهای زمینی برای جابه‌جایی کالا را فراهم می‌کند. با این حال، اهمیت اقتصادی ریمدان فقط به مبادلات دوجانبه محدود نیست؛ این گذرگاه می‌تواند بخشی از مسیرهای جایگزین انتقال کالا در شرایط اختلال در شبکه حمل‌ونقل دریایی ایران باشد.
از زمان آغاز محدودیت‌های دریایی آمریکا علیه بنادر جنوبی ایران، ضرورت استفاده از ظرفیت مرزهای زمینی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. اختلال در مسیرهای کشتیرانی، افزایش ریسک حمل‌ونقل و دشوارتر شدن برنامه‌ریزی برای ورود و خروج کالا، بازرگانان را به سمت مسیرهای جایگزین سوق داده است. در چنین شرایطی، مرزهایی مانند ریمدان می‌توانند بخشی از فشار واردشده بر شبکه حمل‌ونقل کشور را کاهش دهند؛ البته مشروط به آنکه ظرفیت گمرکی، زیرساخت جاده‌ای و امکان عبور مستمر کامیون‌ها در دو سوی مرز فراهم باشد.
گزارش‌های منتشر شده از سوی خبرگزاری‌ها در ماه‌های گذشته نشان می‌دهد که افزایش تردد کامیون‌ها در ریمدان، حتی پیش از توقف اخیر نیز فشار زیادی بر امکانات مرزی وارد کرده بود. به این ترتیب، بسته‌شدن گذرگاه در شرایطی اتفاق افتاده که این مسیر با افزایش تقاضا برای جابه‌جایی کالا روبه‌رو بود و نقش آن در تجارت ایران اهمیت بیشتری پیدا کرده بود.
 توقف فعالیت تجاری و ادامه رایزنی‌ها
براساس گزارش‌های روز شنبه هفته جاری (۲۵ مهر)، فعالیت تجاری مرز ریمدان از سوی پاکستان متوقف شد؛ تصمیمی که عبور محموله‌های تجاری را تحت تأثیر قرار داد و نگرانی‌هایی درباره سرنوشت کامیون‌های مستقر در مرز و کالاهای در انتظار ترخیص ایجاد کرد. سیدحسین حسینی، مدیرکل دفتر ترانزیت سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای، در اظهاراتی که از سوی خبرگزاری‌ها منعکس شده، از توقف فعالیت تجاری مرز از سوی پاکستان و ادامه رایزنی‌ها برای رفع مشکل خبر داد.
گزارش‌ها البته تاکید دارند که تردد مسافران از این مسیر همچنان برقرار بوده و تلاش‌ها برای ازسرگیری فعالیت‌های تجاری ادامه داشته است. در سوی دیگر، رسانه پاکستانی «دان» در گزارشی در روز یکشنبه (۱۸ اکتبر) اعلام کرد که وزارت بازرگانی پاکستان دستورالعمل قبلی درباره ترتیبات واردات از ایران را لغو کرده و فعالیت تجاری در گذرگاه‌های گبد ـ ریمدان و تفتان را به حالت تعلیق درآورده است. گزارش این رسانه پاکستانی به نگرانی‌های مربوط به امنیت مرزی، قاچاق و اصلاح سازوکارهای اداری اشاره داشت.
شاهد ریند، مشاور رسانه‌ای و امور سیاسی سروزیر ایالت بلوچستان پاکستان، نیز از موقتی بودن تصمیم و ادامه مذاکرات برای حل مسائل اداری سخن گفته است. این اظهارات از احتمال بازگشایی مرز حکایت دارد، اما تا زمانی که تصمیم رسمی و زمان‌بندی مشخصی برای ازسرگیری فعالیت تجاری اعلام نشود، نمی‌توان مذاکرات را به معنای رفع قطعی محدودیت‌ها دانست. بررسی اخبار منتشر شده از سوی رسانه‌های پاکستانی نشان می‌دهد که مقام‌های پاکستانی بیشتر بر مسائل امنیتی، مقابله با قاچاق و ترتیبات اداری تأکید کرده‌اند، در حالی که مقام‌های ایرانی از مشکلات مرزی و ادامه پیگیری‌ها برای بازگشایی سخن گفته‌اند.  از سوی دیگر پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، در گفتگویی با مهر گفت: «مرز مشترک ایران و پاکستان برای تجارت زمینی بسته نشده، اما صادرکنندگان ایرانی و واردکنندگان پاکستانی با مشکلات بانکی روبه‌رو شده‌اند. واردکنندگان پاکستانی برای خرید کالا از ایران باید اطلاعات محموله‌های خود را از طریق سامانهbواردات و شبکه بانکی پاکستان ثبت کنند، اما تحریم بانک‌های ایرانی انجام این فرایند را دشوار کرده است».
رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران همچنین هشدار داد که اگر محدودیت‌های بانکی ادامه پیدا کند و امکان انجام تشریفات مالی لازم فراهم نشود، صادرات ایران به پاکستان عملاً متوقف خواهد شد. این مقام اتاق بازرگانی در عین حال گفت واردات کالا از پاکستان به ایران همچنان امکان‌پذیر است، اما ادامه این روند به میزان همکاری طرف پاکستانی بستگی دارد.
 افزایش روزانه هزینه توقف کامیون‌ها
یکی از مهمترین پیامدهای بسته‌شدن جعفری، فعال اقتصادی عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی ایران، در گفتگو با خبرنگار «اقتصاد سرآمد» می‌گوید: «توقف کامیون‌ها به معنای افزایش هزینه‌هایی است که به‌طور مستقیم و غیرمستقیم بر دوش رانندگان، شرکت‌های حمل‌ونقل و صاحبان کالا قرار می‌گیرد. هزینه سوخت، دستمزد راننده، استهلاک وسیله نقلیه و خواب سرمایه از جمله هزینه‌هایی است که با طولانی‌شدن زمان توقف افزایش می‌یابد. افزون بر این، تمامی این افزایش هزینه‌ها به چرخه تامین کالا در کشور تحمیل می‌شود».
این فعال اقتصادی با اشاره به دشواری‌های بسته شدن مرز برای بازرگانان ایرانی، تصریح کرد: «برای صادرکنندگان تأخیر در تحویل کالا می‌تواند به از دست رفتن مشتری، جریمه قراردادی یا کاهش اعتماد طرف تجاری منجر شود».
 ادامه رایزنی‌ها برای احیای تجارت
ادامه رایزنی‌های ایران و پاکستان و اظهارات مقام‌های دو کشور درباره احتمال بازگشایی ریمدان، می‌تواند زمینه حل کوتاه‌مدت بحران را فراهم کند. با این حال، ازسرگیری فعالیت تجاری زمانی اثرگذار خواهد بود که با تعیین تکلیف کامیون‌های معطل، روشن شدن وضعیت کانتینرهای کراچی و اعلام برنامه مشخص برای عبور محموله‌های موجود همراه شود. هماهنگی میان گمرک‌های دو کشور، شفاف‌سازی دستورالعمل‌های واردات و صادرات، تسریع در رسیدگی به اسناد و اطلاع‌رسانی منظم به رانندگان و صاحبان کالا، از اقداماتی است که می‌تواند هزینه‌های توقف را کاهش دهد.
در این میان روز شنبه هفته جاری اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه روز گذشته و در گفتگو با ایرنا، اظهار کرد: «به دلیل بروز برخی مشکلات فنی و لزوم اتخاذ تدابیر احتیاطی، ترددها و مراودات مرزی موقتا متوقف شده است اما مراجع ذیربط دو کشور در تماس نزدیک با یکدیگر، در حال بررسی و مشورت برای رفع مشکل مذکور در اسرع وقت هستند تا فعالیت گذرگاه‌های مرزی به روال عادی بازگردد.»
در طرف مقابل روز یکشنبه بختیار اسماعیل بلوچ، معاون کمیسر منطقه مرزی چاغی در ایالت بلوچستان پاکستان در حساب رسمی اداره معاون کمیسر در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) نوشت: «بستن مرز پاکستان و ایران اقدامی موقت برای بهبود مدیریت مرزی و حمایت از تلاش‌های ضدتروریستی است. به محض اتخاذ تدابیر مؤثر، مرز بازگشایی خواهد شد».
تجربه ریمدان نشان می‌دهد که جایگزینی مسیرهای دریایی با گذرگاه‌های زمینی، بدون توافق پایدار با کشور مقابل و آمادگی زیرساختی، راهکاری مطمئن برای حفظ تجارت خارجی نیست. ایران در شرایط محدودیت‌های دریایی به مسیرهایی نیاز دارد که علاوه بر ظرفیت جابه‌جایی کالا، از ثبات مقررات و هماهنگی عملیاتی برخوردار باشند. اهمیت اقتصادی ریمدان از آنجا ناشی می‌شود که این مرز در دوره فشار بر مسیرهای دریایی می‌تواند بخشی از بار تجارت خارجی ایران را به دوش بکشد. اما توقف اخیر نشان داده است که اتکا به مسیرهای جایگزین، بدون حل موانع گمرکی، اداری و زیرساختی، خود می‌تواند به منشأ تازه‌ای از اختلال تبدیل شود. به باور کارشناسان در حال حاضر مسئله دیگر فقط اعلام زمان بازگشایی مرز نیست؛ بلکه توان ایران و پاکستان برای ایجاد سازوکاری پایدار برای این مسیر تجارت میان ایران و پاکستان است.