واکاوی جايگاه آروماتيك‌ها در زنجيره ارزش صنعت پتروشيمي 



گروه نفت و انرژی - حسين ايزدپناه - به طور كلي خانواده آروماتيك‌ها را در قالب محصولاتي مانند بنزن، تولوئن و زايلين يا به صورت اختصار BTX ديده مي‌شود اما اين نگاه و خلاصه شدن در توليدات پايه به بهای از دست دادن ارزش‌های اقتصادي و عدم حركت از محصولات پايه و برش‌های سودآور به سمت محصولات مياني و دارای ارزش افزوده مانند پليمرها، مواد صنعتي و مواد شيميايي است.
به گزارش اقتصادسرآمد، حسين ايزدپناه، كارشناس ارشد بازرگاني و عضو انجمن دوستي ايران و چين در نوشتاری به «سرآمد» جايگاه آروماتيك‌ها در زنجيره ارزش صنعت پتروشيمي واکاوی کرده است: مطالعات صنعتي همواره بر اين مسير كه در زنجيره شيميايي كه از خوراك‌هايی مانند نفتا، گاز طبيعي و ميعانات گازی به آروماتيك‌ها ،الفين‌ها و مواد مياني و پليمرها و در نهايت مواد تخصصی و برش‌های نهايي مانند لاستيك‌ها ختم می‌شود تاكيد بر برآورد سود بالا همراه با بهره‌گيری در بازار صنايع پايين دست پتروشيمي دارد .
بنزن (BENZENE) يكي از مهمترين زنجيره‌هاي ارزش حلقه اروماتيك به حساب مي‌آيد كه از اين طريق به استايلن و پلي استايرن و يا از طريق فنول به رزين‌ها و مواد شيميايي و يا هم سيكلوهاگزان و بعد نايلون تبديل مي‌شود و همانطور كه قابل درك است محصول پايه به نام بنزن مي‌تواند محور گسترده‌اي از بازار كالاهاي پتروشيمي و مورد استفاده در بازارهای  جهان اعم  از پلاستيك، لاستيك مصنوعي، رزين،پلي يورتان، الياف شوينده‌ها و مواد شيميايي را در برگيرد. تولوئن و زنجيره متصل به آن را نيز نمي‌توان صرف در قالب يك محصول پايه نگاه كرد وقتي كه مسير زنجيره ارزشي آن با عبور از برش‌های TDI راه خود را به سمت رنگ ها، پلي يورتان طي مي‌كند. اما در خصوص زنجيره ارزش زايلين‌ها نيز كه بخش‌هاي استراتژيك آروماتيك‌ها را تشكيل مي‌دهند در قالب سه هم تركيب ox-MX  وPX  و در مسير ارزش محور زنجيره نهايي به PTA  و PET  و موادي مانند پلي استرو فيبر ختم مي‌شوند و در نهايت به منسوجات و بسته‌بندي‌ها مي‌رسد.
بر اساس گزارشي از Grand View Research  بازار جهاني پارازايلين از حدود 83.3 ميليارد دلار در سال 2024 به حدود 159.8 ميليارد دلار در سال 2030 خواهد رسيد. اما اين مسئله را هم نبايد از نظر دور داشت كه كه نتايجي كه كه بين موسسات به‌دست مي‌آيد تفاوت قابل توجهي باهم  دارند و بايد با عنوان جهت بازار ديده شود تا يك آمار به دست آمده قطعي . هر دو محصول PX  OX از محورهای مهم استراتژي در مجتمع‌هاي آروماتيك را  تشكيل مي‌دهند و در مرحله نهايي موادي چون رزين‌ها، مواد صنعتي، پوشش‌ها و مواد صنعتي به دست مي‌آيد كه كامپوزيت‌ها، بطري‌ها، منسوجات و الكتريك در زمره اين موادها مي‌باشند.
نكته قابل اهميت اين است كه نبايد چشم‌انداز رشد آروماتيك‌ها را در بازارهاي آينده جهاني فقط مبني بر رشد BTX كه همان بنزن، ترولوئن و پازايلين مي‌باشد مقايسه كرد، چرا كه اين بازار در حال حركت از آروماتيك پايه (Commodity Aromatics) به سمت آروماتيك يكپارچه (Integrated Aromatics ) مي‌باشد يعني توجه به سياست‌های ارزش اقتصادی در ساختار پايين دست.
اين نكته را هم بايد در نظر گرفت كه به صورت كلي پتروشيمي‌ها يكي از محرك‌هاي مهم در تقاضاي نفت هستند و تامين خوراك‌هاي مشتق شده از نفت در كنار ميزان تقاضای جهاني و مدل عرضه اين محصول از طریق آبراه‌های بین‌المللی همچنین تنش‌های سیاسی موجود، نقش مهمي در آينده بازار و ميزان عرضه آن در جهان داردهمچنين رشد مصرف مواد پتروشيمي در اقتصادهای نوظهور از آن منظر دارای اهميت است كه كشورهای در حال توسعه برای دسترسي به رقابت مورد نياز جهت تكيل مسير توسعه هستند.
در خصوص چشم انداز بازار، بر اساس گزارش‌های منتشر شده از سوي آژانس بين‌المللي انرژي( IEA) رشد تقاضاي محصولات پتروشيمي در دهه‌های آينده به اقتصادهای در حال توسعه آسيا وابسته است. بنا بر نتايج به‌دست آمده از اين آژانس، تقاضاي جهاني به مواد شيميايي پايه شامل اتيلن، پروپيلن و آروماتيك‌ها از سال 2016 الي 2030بايد حدود 60 درصد امكان رشد را دارند و در اين ميان آسيا و اقيانوسيه سهم عمده‌ای از رشد را به خود اختصاص مي‌دهند .البته اين يك برآورد بر اساس پيش بيني‌های سنتی به دست آمده است و مي‌تواند با رشد اختصاصي تغييراتي داشته باشند .
اما در خصوص رتبه بندي بازارهای هدف براي ايران در خصوص محصول آروماتيك و ميزان تقاضاي صنايع پايين دست مرتبط با اين محصول تا سال 2040 مي‌توان گفت كشور چين و بازار بزرگ صنايع شيميايي آن كه با رقابت توليد كنندگان داخلي علي‌رغم افزايش تقاضا براي محصول همراه خواهد بود در رتبه نخست قرار دارد. 
پس از چين مي‌توان از هند به‌واسطه رشد بالقوه استفاده از پلي استر،حلال‌ها و مواد شيميايي نام برد. جنوب شرق آسيا كشورهايي مانند اندونزي، وييتنام نيز به‌واسطه صنايع توليد سخت افزار مرتبط با فناوري ديجيتال همچنين كشورهاي منتخب داراي صنايع نساجي و شيميايي در رتبه بعدي جاي مي‌گيرند.
تركيه نيز يك بازار در دسترس براي صنايع پايين دست ايران به حساب خواهد آمد در كنار آن كره جنوبي و تايوان نيز داراي بازار صنعتي پيشرفته هستند كه نيازمند آروماتيك خواهند بود.
اما در خصوص اروپا كه يك بازار با محمريت تخصصي به حساب مي‌آيد، الزامات زيست محيطي و مقررات مربوط آلايندگي‌هاي صنعتي در تقاضاي مواد شيميايي از جمله آروماتيك بسيار مورد توجه خواهد بود.
به صورت كلي نبايد توجه روي حجم و امكان در اختيار داشتن بازارهاي وسيع بيشتر از داشتن تقاضاي مستمر و زمينه‌هاي سودآوري همچنين داشتن قابليت مديريت چالش‌هاي مرتبط با بازاريابي بيشتر باشد.