راهبردهای شش گانه توسعه حمل‌ونقل بین‌المللی و ترانزیت با مشارکت فعالان تولید، تجارت و لجستیک


گروه حمل و نقل-جبارعلی ذاکری - معاون وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران - شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران در دو سال گذشته، توسعه حمل‌ونقل بین‌المللی را با تمرکز بر ترانزیت ریل‌پایه، بنادر ریل‌پایه، توسعه مراکز لجستیکی کریدوری و مرزی و دیپلماسی فعال ریلی دنبال کرده است. مشارکت با صنایع، بازرگانان، شهرک‌های صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی برای اتصال به شبکه، ارتقای ظرفیت عملیات مرزی و خدمات گمرکی، گسترش همکاری با شرکت‌های حمل‌ونقل و فورواردرها و پیگیری جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، اجزای مکمل این برنامه بوده‌اند. این اقدامات، همراه با توافقات عملیاتی و تعرفه‌ای و توسعه قطارهای برنامه‌ای، به ارتقای کمی و کیفی خدمات بین‌المللی کمک کرده و زمینه انتخاب راه‌آهن به‌عنوان دستگاه برتر حامی صادرات و تقدیر رئیس‌جمهور محترم در روز ملی صادرات را فراهم آورده است. این تقدیر را حاصل تلاش کارکنان صنعت ریلی و همکاری دستگاه‌های اجرایی، شرکت‌های حمل‌ونقل و فعالان اقتصادی می‌دانیم؛ دستاوردی که مسئولیت ما را برای تداوم مسیر افزایش می‌دهد. جهت‌گیری ما، تکمیل برنامه‌های آغازشده و تبدیل ظرفیت‌های ریلی به مزیتی ملموس برای تجارت کشور است؛ مزیتی که تولیدکننده و بازرگان بتوانند آن را در هزینه مناسب، زمان قابل پیش‌بینی، دسترسی بهتر به بازار و استمرار خدمت تجربه کنند. اهمیت این مأموریت در شرایط بحرانی و جنگی نیز آشکارتر می‌شود. حفظ جریان کالاهای اساسی، مواد اولیه و محصولات تولیدی، به شبکه حمل‌ونقلی نیاز دارد که توان پشتیبانی از زنجیره تأمین و بازیابی خدمت پس از اختلال را داشته باشد. بر این اساس، توسعه حمل‌ونقل بین‌المللی و ترانزیت را در پیوند با رقابت‌پذیری تجارت و تاب‌آوری اقتصاد ایران دنبال می‌کنیم. راهبردهای ما برای پیشبرد این مسیر، در شش محور سامان یافته‌اند.
راهبرد نخست؛ توسعه ترانزیت ریل‌پایه و تکمیل زیرساخت‌های لجستیکی
هدف این راهبرد، تأمین ظرفیت و پیوستگی فیزیکی لازم برای جابه‌جایی کالا در کریدورهای بین‌المللی است. توسعه مراکز لجستیکی کریدوری و مرزی، افزایش ظرفیت تخلیه و بارگیری و تقویت امکانات پذیرش و تبادل محموله در مبادی مرزی، در این چارچوب ادامه خواهد یافت. پیگیری «بنادر ریل‌پایه» نیز بر تقویت ارتباط عملیاتی بنادر با شبکه ریلی متمرکز است؛ ارتباطی که علاوه بر خطوط دسترسی، به محوطه‌ها، تجهیزات و ظرفیت مناسب بارگیری و تخلیه نیاز دارد. استقرار و ارتقای امکانات ارائه خدمات گمرکی در پایانه‌ها و مراکز لجستیکی مجاز، مکمل این زیرساخت‌ها خواهد بود. اولویت ما در این بخش، رفع گلوگاه‌هایی است که ظرفیت کل مسیر را محدود می‌کنند. توسعه هر پایانه و مرکز لجستیکی باید متناسب با جریان کالا و ظرفیت حلقه‌های پیشین و پسین آن انجام شود تا سرمایه‌گذاری، به افزایش توان واقعی حمل و کاهش توقف محموله منجر شود. 
راهبرد دوم؛ اتصال مراکز تولید به شبکه و توسعه بازارهای هدف
هدف این راهبرد، گسترش دسترسی صنایع و فعالان تجاری به حمل ریلی و ایجاد جریان پایدار کالا میان مراکز تولید و بازارهاست. مشارکت‌های آغازشده با صنایع، بازرگانان، شهرک‌های صنعتی و مناطق ویژه اقتصادی برای اتصال به شبکه، بر پایه حجم بار، نیاز بنگاه و توجیه اقتصادی ادامه خواهد یافت. هر اتصال باید با برنامه مشخص بهره‌برداری همراه باشد تا هزینه و زمان حمل را برای استفاده‌کننده کاهش دهد. در بخش توسعه بازار، شناخت کالا، مبدأ، مقصد، حجم و استمرار تقاضا، مبنای انتخاب مسیرها خواهد بود. تکمیل اطلس حمل بار ریلی بین‌المللی با رویکرد اتصال چشمه‌های بار به بازارهای هدف، ابزار ساماندهی این اطلاعات و شناسایی فرصت‌های تجاری است.
بازارهای آسیای میانه، کشورهای عضو اتحادیه اقتصادی اوراسیا و چین، همراه با افغانستان، پاکستان، ترکیه و عراق، در برنامه توسعه همکاری اهمیت دارند. نحوه گسترش خدمات در هر بازار، متناسب با وضعیت اتصال، ظرفیت عملیاتی و امکان ارائه خدمت اقتصادی تعیین خواهد شد. در این مسیر، همکاری با سازمان توسعه تجارت و استفاده از ظرفیت رایزنان بازرگانی، اتاق ایران، اتاق‌های مشترک و تشکل‌های تخصصی را تقویت خواهیم کرد. شناخت بازار و ارتباط مستقیم با صاحبان کالا باید به انتخاب فرصت‌هایی منجر شود که قابلیت تبدیل شدن به تقاضای مستمر حمل را دارند.
راهبرد سوم؛ ارائه خدمات رقابتی، منظم و قابل پیش‌بینی
هدف این راهبرد، بهبود هزینه، زمان و کیفیت خدمتی است که به صاحب کالا عرضه می‌شود. برای بازرگان، مجموع هزینه تحویل و اطمینان از انجام تعهد تجاری، مبنای انتخاب مسیر است. بنابراین، ارزیابی خدمات ما نیز باید با همین معیار انجام شود. طراحی بسته‌های تعرفه‌ای رقابت‌پذیر و بررسی تخفیف‌های هدفمند در حق دسترسی و خدمات ایستگاهی و پایانه‌ای، با رعایت مقررات و توجیه اقتصادی، ادامه خواهد یافت. تجمیع محموله‌ها و استفاده از ظرفیت بار برگشت نیز باید به بهبود اقتصاد خدمت و دسترسی بنگاه‌های دارای بار کمتر کمک کند. در بخش عملیاتی، توسعه قطارهای برنامه‌ای و ویژه، اولویت‌بخشی به حمل‌ونقل بین‌المللی در برنامه‌ریزی ظرفیت، تعیین زمان هدف حمل و توسعه رهگیری محموله دنبال خواهد شد. تعهدات سطح خدمت در مسیرهای منتخب نیز باید متناسب با توان اجرایی و مسئولیت هر ارائه‌دهنده تنظیم شوند. کاهش توقف‌های ناشی از فرایندهای داخلی و مرزی، به همکاری نزدیک با گمرک وابسته است. بررسی اسناد پیش از رسیدن محموله، کاهش مراحل تکراری، هماهنگی ساعات خدمات با برنامه قطارها و تبادل الکترونیکی اطلاعات میان دستگاه‌های داخلی، از زمینه‌های این همکاری است. این اقدامات، با حفظ الزامات قانونی، باید به کاهش زمان تحویل و افزایش قابلیت پیش‌بینی آن منجر شوند.
راهبرد چهارم؛ دیپلماسی ریلی برای هماهنگی خدمات در سراسر کریدور
هدف این راهبرد، رفع موانعی است که حل آنها به همکاری کشورهای مسیر نیاز دارد. کیفیت خدمت در داخل کشور زمانی به مزیت بین‌المللی تبدیل می‌شود که با ترتیبات اجرایی سایر کشورهای کریدور هماهنگ باشد.  دیپلماسی فعال ریلی و توافقات دوجانبه و چندجانبه با راه‌آهن‌ها و مراجع مرتبط کشورهای همجوار و ذی‌نفع کریدورها، با تمرکز بر اجرای ترتیبات مشترک ادامه خواهد یافت. هماهنگی برنامه حرکت، پذیرش و تبادل قطار و ناوگان و همکاری‌های فنی، محور عملیاتی این تعاملات است.  در بخش اقتصادی، پیگیری تعرفه‌های مشترک سراسری مسیر و تخفیف‌های هماهنگ، امکان ارائه برآورد روشن‌تری از هزینه حمل بین‌المللی را فراهم می‌کند. تبادل الکترونیکی داده‌ها میان کشورهای مسیر و هماهنگی خدمات مرزی نیز باید به آمادگی بهتر برای پذیرش محموله و کاهش توقف کمک کند. برای ما، معیار اثربخشی دیپلماسی ریلی، نتیجه‌ای است که در جریان واقعی تجارت ایجاد می‌کند. توافقات باید به ترتیباتی تبدیل شوند که شرکت حمل‌ونقل و صاحب کالا بتوانند در قرارداد و برنامه تجاری خود بر آنها اتکا کنند.
راهبرد پنجم؛ گسترش مشارکت بخش خصوصی و جذب سرمایه‌گذاری
هدف این راهبرد، به‌کارگیری توان تجاری، مدیریتی و مالی ذی‌نفعان برای توسعه خدمات است. شرکت‌های حمل‌ونقل، متصدیان ساماندهی حمل بین‌المللی یا فورواردرها، بهره‌برداران پایانه‌ها و صاحبان کالا، شرکای اصلی ما در این مسیر هستند. همکاری با آنان باید بر مسئولیت‌ها و ترتیبات قراردادی روشن استوار باشد. در حوزه تأمین سرمایه، فرصت‌های سرمایه‌گذاری در پایانه‌ها، ناوگان، تجهیزات، انبارها و خطوط فرعی باید با اطلاعات مشخص درباره تقاضا، هزینه و چشم‌انداز بهره‌برداری معرفی شوند. پیگیری جذب سرمایه‌گذار داخلی و خارجی، به‌ویژه در پایانه‌های آپرین تهران و آستارا، در امتداد همین رویکرد ادامه خواهد یافت. افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری، به پیوند پروژه با جریان معتبر بار و روشن بودن شرایط فعالیت وابسته است. تلاش ما، فراهم کردن زمینه‌ای است که سرمایه‌گذار بتواند ابعاد اقتصادی پروژه و مسئولیت طرف‌های همکاری را ارزیابی کند. شفافیت، دسترسی منصفانه و رعایت رقابت، پایه‌های مشارکت پایدارند. تعامل منظم با تشکل‌های اقتصادی و دریافت بازخورد مشتریان نیز باید به اصلاح خدمات و رفع موانع اجرایی منجر شود.
 راهبرد ششم؛ تقویت تاب‌آوری و استمرار خدمت در شرایط بحرانی
هدف این راهبرد، حفظ قابلیت شبکه برای پشتیبانی از زنجیره تأمین در شرایط اختلال، بحران و جنگ است. ظرفیت حمل انبوه و اتصال مراکز تولید، بنادر، مرزها و مراکز مصرف، به راه‌آهن نقشی مهم در استمرار جابه‌جایی کالاهای اساسی، نهاده‌ها و محصولات تولیدی می‌دهد. صیانت از این قابلیت، به نگهداری زیرساخت و ناوگان، تأمین قطعات و تجهیزات، حفاظت از نقاط حساس و آمادگی نیروی انسانی وابسته است. برنامه‌های توسعه باید با حفظ ظرفیت موجود و الزامات تداوم خدمت همراه شوند. پیش‌بینی ترتیبات عملیاتی جایگزین در بخش‌های ممکن شبکه، هماهنگی با سایر شیوه‌های حمل و برنامه‌ریزی برای جابه‌جایی محموله‌های ضروری، بخشی از این آمادگی است. همکاری با صنایع و صاحبان کالا برای شناخت نیازهای حیاتی و الزامات تداوم تولید نیز اهمیت دارد. تقویت تاب‌آوری ریلی، هم توان حفظ جریان کالا و بازیابی خدمت پس از اختلال را افزایش می‌دهد و هم اطمینان فعالان اقتصادی به شبکه را تقویت می‌کند. از این منظر، سرمایه‌گذاری در قابلیت اتکای راه‌آهن، پشتوانه‌ای برای استمرار تولید و تجارت کشور است.
بستر نهادی همکاری و اجرای راهبردها
برای هماهنگی و پیگیری مشترک برنامه‌های توسعه تجارت ریلی، تفاهم‌نامه چهارجانبه میان شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، سازمان توسعه تجارت ایران، اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران و گمرک جمهوری اسلامی ایران به امضا رسیده است. این تفاهم‌نامه، بستر نهادی پیوند ظرفیت حمل، شناخت بازار، مشارکت بخش خصوصی و تسهیل تشریفات تجارت را فراهم می‌کند. کمیته راهبری و کارگروه اجرایی پیش‌بینی‌شده در این چارچوب باید اولویت‌ها، برنامه اقدام و مسئولیت‌ها را مشخص کنند و موانع را تا حصول نتیجه پیگیری نمایند. رشد ارزش و حجم تجارت ریلی، کاهش هزینه و زمان حمل، پایبندی به برنامه حرکت و رضایت مشتریان، معیارهای ارزیابی پیشرفت خواهند بود. شرکت راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران آمادگی دارد با همه ذی‌نفعان، از صنایع و بازرگانان تا شهرک‌های صنعتی، مناطق ویژه اقتصادی، بنادر، تشکل‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی، برای طراحی و ارائه خدمات رقابتی همکاری کند. از فعالان اقتصادی دعوت می‌کنیم نیازهای مشخص خود را درباره کالا، مسیر، حجم و تناوب حمل و سطح خدمت مورد انتظار، مبنای گفت‌وگو و همکاری با راه‌آهن قرار دهند. مسئولیت ما، فراهم کردن زمینه‌ای است که این گفت‌وگو به راه‌حل اقتصادی و قابل اجرا تبدیل شود؛ تا تولیدکننده ایرانی با اطمینان بیشتری به بازار دسترسی پیدا کند، بازرگان داخلی و خارجی برای همکاری پایدار برنامه‌ریزی کند و راه‌آهن، شریکی قابل اتکا در توسعه تجارت و پایداری زنجیره تأمین ایران باشد.