«مات» شدن قشموندان و رسانه نگاران در رویداد پرحاشیه «کیش»
​​​​​​​گروه گزارش - مهدی ده دار، روزنامه نگار و پژوهشگر پیشرفت دریاپایه  - آیین رونمایی از طرح تردد خودروهای پلاک مناطق آزاد قشم و کیش، قرار بود جشن پایان یکی از قدیمی‌ترین مطالبات مردم هرمزگان باشد؛ اما برای بسیاری از ناظران، این مراسم بیش از آنکه تصویر یک پیروزی مشترک باشد، صحنه‌ای بود که در آن «عدالت» درست مانند یک مهاجم در موقعیت آفساید، از بازی بیرون ماند. با این توضیح که خطای «آفساید» در فوتبال(بسان تجربه حسرت بار تیم ملی ایران در جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ آمریکا)، لحظه‌ای است که بازیکن نوک حمله و تلاش او، پیش از آنکه توپ به او برسد یا گل بزند، با سوت داور از جریان بازی کنار گذاشته می‌شود؛ حتی اگر بهترین موقعیت گل را داشته باشد. گاهی نیز در عرصه حکمرانی، «عدالت» و همچنین «عقلانیت اجرایی» به همین سرنوشت دچار می‌شود؛ نه به این دلیل که قانون یا تدبیر امور وجود ندارد، بلکه چون در طراحی صحنه، توزیع فرصت‌ها و مدیریت روایت، سوت آفساید به صدا درمی‌آید، پیش از آنکه نتایج یک طرح موثر اقتصادی- اجتماعی بتواند خود را در کف جامعه و در سفره ذینفعان نمود عینی و ملموس پیدا کند. 
برقرار شدن امکان تردد خودروهای مناطق آزاد در سرزمین اصلی [ از جمله جغرافیای هرمزگان] مطالبه‌ ای ۲۰ ساله محسوب می شود که سال‌ها میان بخشنامه‌ها، مکاتبات اداری و اختلاف برداشت دستگاه‌های اجرایی معطل مانده بود. سرانجام این طرح با حضور عالی‌ترین مقامات استانی در غرب هرمزگان رونمایی شد؛ اما انتخاب جزیره کیش، در فاصله بیش از ۳۰۰ کیلومتری مرکز استان هرمزگان، به‌عنوان محل برگزاری رویداد پرحاشیه محل بحث روزهای اخیر، در مقایسه با جزیره قشم با فاصله کمتر از ۳۰ کیلومتری سفر دریایی با بندرعباس، از همان ابتدا پرسش‌هایی را درباره منطق اجرایی و پیوست اقناعی این تصمیم در اذهان عمومی برانگیخت.
از دیدگاه آقای آشوری، استاندار هرمزگان ، طرح تردد خودروهای پلاک مناطق آزاد مصداق بارز «حکمرانی مطلوب»، «همدلی» و «تحقق عدالت» قلمداد می‌شود. اما تنها چند ساعت پس از برگزاری رویداد آغاز طرح تردد خودروهای پلاک منطقه آزاد در بندرگاه کیش، روایت دیگری در فضای رسانه‌ای استان و منطقه جنوب ایران به ویژه به صورت پررنگ تر در جزیره قشم و بندرعباس شکل گرفت؛ روایتی که نه اصل تصمیم، بلکه شیوه اجرای آن را به چالش کشیده است.

حذف شدگان طرح مشترک!
تناقض و پارادوکس ماجرا دقیقاً از همین نقطه آغاز می‌شود. در حالی که محمد آشوری اجرای این طرح را محصول وفاق میان ارکان حکمرانی و اقدامی برای ادای احترام به حقوق مردمان هرمزگان توصیف کرد، بخشی از افکار عمومی قشم و فعالان رسانه‌ای آن، خود را حذف‌شدگان همان مراسمی دیدند که قرار بود نماد همگرایی دو منطقه آزاد قدیمی استان هرمزگان باشد.
طنز تلخ ماجرا آنجاست که آیین آغاز یک «طرح مشترک» برای قشم و کیش، در عمل بیش از آن‌که تصویری از «مشارکت عادلانه و برابر» دو منطقه آزاد در کمترین سطح انتظارات ارائه کند، به صحنه‌ای برای معرفی دستاوردها، نمایش ظرفیت‌ها و برندسازی مدیریتی سازمان منطقه آزاد کیش( با پخش نماهنگی نامربوط به ماجرای محوری رویداد و صرفا کلیپ بازدیدها و جزیره گردی های آقای مدیرعامل!) تبدیل شد.
در سوی دیگر ماجرا و در آب‌های کرانه‌ای آبراهه پُرآشوب و سراسر اضطراب «تنگه هرمز»، سالن خلیج فارس سازمان منطقه آزاد قشم میزبان امام جمعه، فرماندار، اعضای هیات مدیره منطقه آزاد، مدیران اجرایی شهرستان، فرماندهان نظامی و انتظامی و اصحاب رسانه بود. زیرساخت ارتباط برخط( ویدئوکنفرانس) فراهم شده بود و همه منتظر بودند تا سهم روایت توسعه و مطالبه گری مردمان قشم نیز از این طرح و «مراسم مشترک» آغاز شود؛ انتظاری که بنا به دلایلی مهندسی شده، هرگز محقق نشد.

برنامه ی بی برنامه!
در این «برنامه ی بی برنامه!»، نه فرصتی برای سخن گفتن مسئولان قشم فراهم شد، نه روایت مستقلی از بزرگ‌ترین جزیره خلیج فارس ارائه شد و نه حتی جایگاهی متناسب با نقش جزیره قشم و سازمان توسعه گر آن یعنی منطقه آزاد در سناریوی ایده پردازی تا اجرای طرح تردد خودروهای پلاک مناطق آزاد دیده شد. این در حالی است که بیش از ۲۰ هزار خودروی پلاک منطقه آزاد قشم و حدود ۱۸۰ هزار شهروند این جزیره، از اصلی‌ترین ذی‌نفعان اجرای همین طرح به شمار می‌روند و از قضا فلسفه اصلی شکل گیری ایده و مطالبه گری برای پیاده سازی آن طی دو دهه اخیر از مدیران و ساکنان جزیره قشم به دلیل همجواری با مرکز استان و فراهم شدن امکان تردد خودروها برای بهره مندی بیشتر از امکانات شهر بندرعباس کلید خورده بود!
اگر عدالت، آن‌گونه که جناب استاندار از آن سخن می‌گوید، ستون حکمرانی مطلوب است، آیا این عدالت تنها در صدور مجوز تردد خودروها معنا پیدا می‌کند یا باید در طراحی صحنه روایت، توزیع تریبون، ذینفع سازی از «فرصت های مشترک»،  تشریفات یک «رویداد مشترک» و احترام به شرکای اجتماعی یک «طرح مشترک» نیز متجلی شود؟
پرسش مهم‌تر اما متوجه اتاق فکر و برگزارکنندگان مراسم است. چه کسی تصمیم گرفت عنوان برنامه «مشترک» باشد، اما تریبون «نامشترک» باشد؟ چرا در سناریوی مراسم، سهمی برای روایت توسعه قشم در نظر گرفته نشد؟ چرا ارتباط برخطی که از پیش پیش‌بینی شده بود، هرگز به سخنرانی مسئولان این جزیره ختم نشد؟ و چرا میز آماده‌شده برای سخنرانان قشم تا پایان مراسم خالی ماند؟!
پاسخ به این پرسش‌ها صرفاً یک بحث تشریفاتی یا دیدگاه فانتزی و یا دغدغه محلی نیست؛ بلکه آزمونی برای سنجش میزان پایبندی به همان مفهومی است که برگزارکنندگان بارها از آن با عنوان «عدالت» یاد کردند.
هیچ‌کس، از بنده کوچکترین تا سایر فعالان رسانه ای و کنشگران اجتماعی و حتی کلیت افکارعمومی جزیره قشم تا لحظه نگارش این یادداشت، اصل اجرای طرح تردد خودروهای پلاک مناطق آزاد را زیر سؤال نبرده‌اند. تقریباً همه جریان‌های سیاسی، اقتصادی و رسانه‌ای هرمزگان، امکان تردد خودروهای مناطق آزاد را گامی مثبت در پاسخ به مطالبه مردم می‌دانند. اما تجربه حکمرانی نشان می‌دهد که موفقیت یک سیاست عمومی تنها به تصویب و اجرای آن وابسته نیست؛ نحوه روایت، شیوه اجرا و احساس مشارکتی که در جامعه محلی و شبکه ذینفعان ایجاد می‌کند نیز بخشی از همان سیاست است.
در عصر رسانه، گاهی یک تصویر، اثرگذارتر از ده‌ها سخنرانی است. تصویر «میز خالی سخنرانان قشم»، شاید ماندگارتر از تمام ادعاها و سخنانی باشد که آن روز درباره عدالت، همدلی و حکمرانی مطلوب ایراد شد. اکنون توپ در زمین استانداری هرمزگان، سازمان منطقه آزاد کیش و برگزارکنندگان این مراسم قرار دارد. اگر آنچه رخ داد، حاصل یک خطای اجرایی یا ضعف در طراحی برنامه بوده است، یک عذرخواهی رسانه ای، یک دلجویی هوشمندانه از قشموندان و شفاف‌سازی از پشت صحنه رویداد حاشیه دار جزیره کیش، می‌تواند از تبدیل این «حاشیه» به یک «شکاف اجتماعی» و نشانه رفتن «سرمایه اجتماعی» دولت محلی جلوگیری کند.
اما اگر اراده‌ای برای این شفاف سازی در متولیان امر نباشد یا کمترین پاسخی هم ارائه نشود، این پرسش همچنان باقی خواهد ماند: چگونه رویدادی که با شعار عدالت آغاز در گوشه ای جغرافیای هرمزگان برگزار می شود، در نخستین آزمون خود، احساس «نادیده گرفته شدن» و «حذف کردن» یا «تبعیض» را در بخشی از همان هرمزگانی های ساکن بزرگترین جزیره خلیج فارس در گوشه ای دیگر از این استان ایجاد کرد که قرار بود مخاطب اصلی این عدالت باشند.
شاید مهم‌ترین درس «رویداد حاشیه ساز کیش» آن باشد که توسعه تنها با افتتاح طرح‌ها و گفتاردرمانی مسئولان - که امیدوارم صرفا برای عکس یادگاری و خبرسازی و برندسازی شخصی آنان نباشد- محقق نمی‌شود؛ توسعه از «احترام به ذینفعان» آغاز می‌شود و احترام، پیش از آنکه در متن قوانین نوشته شود، باید در رفتار، روایت، میدان و صحنه اجرا دیده شود.
ایده «عدالت در آفساید» و به تعبیری جامع‌تر «حکمرانی محلی در آفساید» بسیار ظرفیت بالایی برای آسیب‌شناسی در امر توسعه گری دارد، اما بهتر است آن را به یک استعاره سیاسی-رسانه‌ای تبدیل کنیم.

وقتی رسانه نگاران هم قربانی خطای 
آفساید می‌‌شوند!
اگر قرار است از «حکمرانی مطلوب» سخن گفته شود، نخستین نشانه آن، احترام به زمان، امنیت و کرامت ذی‌نفعان است؛ اصلی که به نظر می‌رسد در برگزاری مراسم رونمایی از طرح تردد خودروهای پلاک مناطق آزاد به میزبانی منطقه آزاد کیش نیز چندان مورد توجه قرار نگرفت.
بر اساس اطلاعات دریافتی از همکاران رسانه ای اعزامی به جزیره کیش، یک پرسش ساده در ذهن کنشگران حوزه افکار عمومی و ناظران توسعه مطرح می‌شود؛ چه ضرورتی وجود دارد که بیش از ۴۰ خبرنگار از بندرعباس، آنهم از ساعت چهار بامداد یکشنبه هفتم تیرماه، خانه‌های خود را ترک کنند و پس از سفری نزدیک به پنج ساعت با اتوبوس در مسیری بیش از سیصد کیلومتری، در گرمای طاقت‌فرسا و شرجی کرانه‌های خلیج فارس، برای پوشش مراسمی به جزیره کیش اعزام شوند؛ آن هم در شرایطی که فضای منطقه، هنوز تحت تأثیر تنش‌های امنیتی خلیج فارس، پیامدهای تجاوز نظامی اخیر و نقض مکرر آتش‌بس از سوی آمریکا قرار دارد؟ بخش بدتر ماجرا اینکه بازگشت این هیات مطبوعاتی و رسانه ای نیز تا حوالی ساعت یک بامداد روز بعد(دوشنبه هشتم تیرماه) به طول بینجامد؟
این نقد نگارنده نوشتار حاضر را تنها نباید به یک مسئله رفاهی یا صنفی جامعه رسانه ای تقلیل داد؛ بلکه پرسشی درباره منطق تصمیم‌گیری در حوزه تدبیر امور است. در ادبیات حکمرانی، هر تصمیم اجرایی باید بر مبنای نسبت «هزینه به منفعت» سنجیده شود. آیا منافع رسانه‌ای این مراسم، ارزش تحمیل حدود ۲۱ ساعت فرسایش جسمی و روانی به ده‌ها
خبرنگار، تصویربردار و عوامل رسانه‌ای ساکن بندرعباس را داشت؟ آیا نمی‌شد همین مراسم در خود شهر بندرعباس یا جزیره قشم با فاصله کمتر از یک ساعتی مرکز استان برگزار شود؛ یا دست‌کم با استفاده از زیرساخت‌های ارتباطی، بخش عمده‌ای از پوشش رسانه‌ای بدون این حجم از ترابری انسان‌ها و جابه‌جایی های پرزحمت آن‌هم در شرایط شکننده امنیتی منطقه و اوج گرمای تابستانی جنوب انجام گیرد؟
تناقض ماجرا آن‌جاست که سکان‌داران دولت محلی( استانداری) و برگزارکنندگان این رویداد از «دولت هوشمند»، «حکمرانی مطلوب» و «عدالت» سخن می‌گویند، اما در عمل، ابتدایی‌ترین اصل مدیریت رویدادهای عمومی یعنی احترام به وقت، امنیت، سلامت و بهره‌وری انسانها ها و اهالی رسانه‌ را نادیده می گیرند. رسانه، صرفا ابزار تبلیغات پروپاگاندایی دولتمردان نیست که هر زمان اراده شد، ساعت‌ها در مسیرهای زمینی و دریایی جابه‌جا شوند تا صرفاً قابی از یک مراسم را ثبت کنند. رسانه، یکی از ذی‌نفعان حکمرانی است و همان اندازه که انتظار می‌رود «روایتگر توسعه» باشد، حق دارد خود نیز «موضوع احترام» در فرآیند توسعه قرار گیرد.
از منظر اقتصاد حکمرانی نیز این تصمیم محل تأمل بسیار است. ده‌ها خودرو، چندین شناور، پذیرایی، هماهنگی‌های اجرایی، ساعت‌های کاری غیرمفید مدیران و خبرنگاران و هزینه فرصت از دست‌رفته آنان، همگی بخشی از بهای برگزاری مراسمی بود که می‌توانست با طراحی متفاوت، کم‌هزینه‌تر، ایمن‌تر و اثربخش‌تر در خود بندرعباس برگزار شود. حکمرانی مطلوب تنها در اجرای یک سیاست خلاصه نمی‌شود؛ در نحوه مصرف منابع عمومی نیز معنا پیدا می‌کند.
شاید برگزارکنندگان تصور می‌کردند که انتخاب «جزیره زیبای کیش»، بر شکوه مراسم می‌افزاید؛ اما در عصر ارتباطات، اعتبار یک رویداد نه از لوکیشن برگزاری، بلکه از کیفیت تصمیم‌سازی، احترام به ذی‌نفعان و عقلانیت در مدیریت آن حاصل می‌شود. هرچه مراسم پرزرق‌وبرق‌تر باشد، اگر منطق اجرایی آن قابل دفاع نباشد، بیش از آنکه به تقویت سرمایه اجتماعی بینجامد، پرسش‌های تازه‌ای درباره اولویت‌های مدیریتی ایجاد خواهد کرد.

زمین بازی توسعه را درست طراحی کنیم
 در نهایت، این نیز بخشی از همان استعاره مورد نظر نگارنده این نوشتار یعنی «عدالت در آفساید» است. اگر در متن مراسم، قشم و قشموندان و جزیرتی ها از تریبون بازماندند، در حاشیه مراسم نیز رسانه‌ها از حق طبیعی خود برای برخورداری از یک برنامه‌ریزی منطقی، متناسب با شرایط زمانی و امنیتی و مبتنی بر احترام حرفه‌ای محروم شدند. گویی در این مسابقه سوداگرانه، نه تنها عدالت، بلکه «عقلانیت اجرایی» و «تدبیر امور» نیز پیش از آنکه فرصت بازی پیدا کند، در موقعیت آفساید قرار
 گرفت.