پدافند غیر عامل به مجموعه اقدامات غیر مسلحانه ای که موجب افزایش بازدارندگی، کاهش آسیب پذیری، تداوم فعالیت های ضروری، ارتقاء پایداری ملی و تسهیل مدیریت بحران در مقابل تهدیدها و اقدامات نظامی دشمن می شود.در تعریفی دیگر پدافند غیر عامل، تمهیداتی است که در زمان صلح صورت می گیرد و امروزه مردم نیازمند خدمات متفاوتی بوده و نیز به دنبال محیطی آرام و قابل سکونت درون شهرها با آسایش می باشند و عمده ترین هدف پدافند غیر عامل، ایمن سازی و کاهش آسیب پذیری زیرساخت های مورد نیاز مردم است که باید با یک برنامه ریزی و طراحی در توسعه پایدار کشور نهادینه شود. و برای اصلاح زیرساخت های فعلی راهکارهایی با مهندسی مجدد لازم است.پدافند غیر عامل به دو بخش پدافند سخت و پدافند نرم تقسیم می شود.در پدافند سخت اقدامات سخت افزاری مثل اقدامات مهندسی، پیشگیری، پیش بینی و کاهش مخاطرات و در پدافند نرم استفاده از تاکتیک هایی است که مشتمل بر برنامه ریزی و آماده سازی سیستم و سازمان هاست اما پدافند غیرعامل که در منابع لاتین ،معادل دقیق آن Passive Defense است به شکل ‏های مختلفی تعریف شده که در ذیل به بخشی از این تعاریف اشاره می‏گردد:راهکارهای پدافند غیرعامل نسخه اثربخش برای کاهش خسارات در بحران‌ها است و اجرای ضابطه‌مند آن، می‌تواند از وارد شدن آسیب‌های جدی به تجهیزات، تأسیسات حیاتی و تلفات انسانی جلوگیری کند. پدافند غیرعامل عبارت است از به کارگیری هرگونه ابزار ،شرایط و موقعیت‏ها به طوری که خود به خود و بدون نیاز به عامل انسانی با مراحل مختلف حملات دشمن مقابله کند.زیرساخت‌ها، محور فعالیت‌ها در بخش‌های مختلف کشور هستند و مراقبت از آن‌ها نیز از مهم‌ترین وظایف مدیران برای استمرار فعالیت‌ها و خدمات‌دهی است. این وظیفه به ویژه در شرایطی که تهدیدات پیچیده‌تر و متفاوت‌تر از همیشه است، بیشتر اهمیت خود را نشان می‌دهد و تلاش برای افزایش تحمل و تاب‌آوری زیرساخت‌ها در مقابل خسارات احتمالی رویدادها، راهبردی موفق برای مدیران محسوب می‌گردد.یقیناً، نگرش نسبت به این موضوع بر افزایش ساختارها اولویت دارد و آموزش این مفاهیم، مدیریت بحران‌های احتمالی را نیز تسهیل می‌نماید. باید باور عمومی برای مصون سازی دارایی ها در هر سیستمی اتفاق بیافتدکه نقش و سهم مدیران نیز بیش از هر زمان دیگری در این زمینه نمود یابد و بهترین ابزار برای توسعه این مفاهیم در مدیران و کارشناسان، آموزش و آگاهی دادن است تا جاییکه عباراتی مانند؛ رصد و پایش، هشدار دهی، تشخیص و تصمیم، کنترل، محافظت، پیشگیری، بازیابی و باز توانی منابع، بیشترین کاربری را در محاورات روزمره اداری مورداستفاده قرار گیرند. راهکارهای پدافند غیرعامل نسخه اثربخش برای کاهش خسارات در بحران‌ها است و اجرای ضابطه‌مند آن، می‌تواند از وارد شدن آسیب‌های جدی به تجهیزات، تأسیسات حیاتی و تلفات انسانی جلوگیری کند. این راهکارها، بدون استفاده از اقدامات نظامی و صرفاً با بهره‌گیری از فعالیت‌های فنی و مدیریتی است. مکان‌یابی، اعلام خبر، پیشگیری، سازه‌های امن، واحدهای پشتیبان، آموزش، مانور و آمادگی و ... شاخصه‌های تلاش‌هایی به ظاهر کوچک، اما بسیار مهم و حیاتی برای بقاء زیرساخت‌ها در مواقع بحران هستند. در پدافند غیرعامل همه نیروهای سازمان‌ نقش مؤثری ایفا می‌کنند و مشارکت عمومی، ضریب اطمینان سیستم‌ها را در رعایت اصول پدافند غیرعامل بالا خواهد برد. کسب امنیت پایدار در توسعه، تولید علم و ارتقاء دانش، کاهش آسیب‌پذیری‌ها در تهدیدات، دستیابی به زیرساخت‌های امن، ایجاد ساختار و عملیات تداوم خدمات‌رسانی در شرایط بحران، ارتقاء بهره‌مندی از ظرفیت‌ها و توانمندی‌ها، از مهم‌ترین دستاوردهای رعایت الزامات پدافند غیرعامل می‌باشند. پرواضح است که هوانوردی با مفاهیم پدافند غیرعامل سازگاری دیرینه دارد و بسیاری از الزامات پدافند غیرعامل در ایجاد سامانه‌های هوانوردی، لحاظ گردیده‌اند. طرح‌های اضطراری در پروازها و فرودگاه‌ها، سامانه‌های پشتیبان، تعدد سیستم‌ها و حتی حضور کمک‌خلبان در پروازها و برخی موارد دیگر، مصادیق پدافند غیرعامل هستند که در هوانوردی رعایت می‌گردند. لیکن، تنوع تهدیدات در انواع بحران‌های احتمالی سایبری، کالبدی، زیستی، شیمیایی، تروریستی، اقتصادی و ... مدیران و مسئولان بخش‌های مختلف این صنعت را برای ایجاد زیرساخت‌های ایمن با هدف خدمت‌رسانی پایدار، ناگزیر به رعایت همه الزامات پدافند غیرعامل در اجرای طرح‌ها و پروژه‌ها می‌نماید که این، تفکر راهبردی برای بقاء در همه شرایط است.
*جانشین رئیس سازمان هواپیمایی کشوری
 در مدیریت بحران و پدافند غیرعامل