اقتصادسرآمد-  سهیل مرتضوی - صنعت آبزی‌پروری قرار بود بخشی از پاسخ جهان به کاهش ذخایر ماهیان و افزایش تقاضا برای پروتئین دریایی باشد، اما گزارش تازه‌ای در اروپا هشدار می‌دهد که بخشی از این صنعت برای تولید ماهی پرورشی همچنان به صید ماهیان وحشی وابسته است؛ چرخه‌ای که به گفته منتقدان، می‌تواند فشار بر اقیانوس‌ها و منابع غذایی جوامع ساحلی را بیشتر کند.
آبزی‌پروری طی چند دهه گذشته از یک فعالیت محدود به یکی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصاد دریایی جهان تبدیل شده است. ماهی، میگو، صدف و دیگر آبزیان اکنون در حجم گسترده در مزارع دریایی و خشکی تولید می‌شوند و این صنعت در بسیاری از کشورها همزمان با افزایش تقاضا برای غذا و کاهش ظرفیت صید طبیعی توسعه یافته است.
به گزارش اقتصادسرآمد، گزارش سازمان Foodrise با عنوان «کشتی در حال غرق شدن؛ چرا ماهیان وحشی اتحادیه اروپا باید از آبزی‌پروری استخراجی محافظت شوند» که در سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده، بر یکی از مهم‌ترین تناقض‌های صنعت آبزی‌پروری تمرکز دارد. در بخش تحلیلی این گزارش آمده است که برای تولید برخی ماهی‌های پرورشی، همچنان از ماهیان صید شده از دریا به عنوان خوراک استفاده می‌شود. این موضوع در نشستی در پارلمان اروپا در بروکسل نیز مورد بحث قرار گرفت و روزنامه Brussels Times در گزارشی به ابعاد مختلف آن پرداخت.

ماهی وحشی، خوراک ماهی پرورشی
آبزی‌پروری در نگاه نخست باید راهی برای کاهش فشار بر ذخایر طبیعی ماهی باشد. به این معنا که به جای صید بیشتر از دریا، بخشی از نیاز بازار از طریق مزارع پرورش ماهی تأمین شود. اما همه گونه‌های پرورشی چنین شرایطی ندارند. ماهی‌هایی مانند سالمون، قزل‌آلا و برخی گونه‌های دریایی گوشتخوار برای رشد به خوراک پرپروتئین نیاز دارند. یکی از مواد اصلی این خوراک نیز پودر ماهی و روغن ماهی است؛ محصولاتی که بخشی از آنها از ماهی‌های وحشی صیدشده از دریا تولید می‌شود.
سازمان بین‌المللی Foodrise در گزارش خود می‌گوید در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۷ درصد از کل فرود ماهی در اتحادیه اروپا، معادل بیش از ۶۰۰ هزار تن، برای تولید پودر ماهی و روغن ماهی استفاده شده است. این میزان در کشورهای مختلف یکسان نیست. برای نمونه، طبق داده‌های مورد استفاده این سازمان، در سال ۲۰۲۴ حدود ۶۸ درصد از ماهی فرودآمده در دانمارک برای تولید پودر و روغن ماهی اختصاص یافته است. این سهم در فنلاند حتی به ۸۱ درصد رسیده، در حالی که در اسپانیا حدود یک درصد بوده است. این اختلاف نشان می‌دهد که نقش صنعت پودر و روغن ماهی در اقتصاد شیلات کشورهای اروپایی بسیار متفاوت است.
یک زنجیره عجیب در بازار ماهی
یکی از نکات مهم گزارش Foodrise، مسیر گردش این محصولات در بازار جهانی است. بخشی از ماهی‌هایی که در آب‌های اروپا صید می‌شوند، به جای آنکه مستقیماً وارد بازار مصرف انسان شوند، به پودر و روغن ماهی تبدیل می‌شوند. این محصولات سپس به کشورهایی مانند نروژ و بریتانیا صادر می‌شوند؛ کشورهایی که از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان سالمون پرورشی جهان هستند. در نهایت، ماهی پرورشی تولیدشده در این کشورها دوباره به بازار اروپا راه پیدا می‌کند.
براساس داده‌های مورد استناد Foodrise، در سال ۲۰۲۴ حدود ۹۲ درصد روغن ماهی و ۶۹ درصد پودر ماهی صادراتی اتحادیه اروپا به مقصد نروژ و بریتانیا رفته است. در نتیجه، بخشی از ماهی وحشی اروپا وارد یک زنجیره چندمرحله‌ای می‌شود: ابتدا صید، سپس تبدیل به خوراک، بعد استفاده در پرورش سالمون و در نهایت ورود محصول پرورشی به بازار. سازمان Foodrise معتقد است این چرخه از منظر امنیت غذایی قابل بحث است؛ زیرا منابع ماهی وحشی که می‌توانند مستقیماً مورد استفاده انسان قرار گیرند، به خوراک تولید ماهی دیگری تبدیل می‌شوند.
با این حال، تصویر ارائه‌شده درباره صنعت آبزی‌پروری نباید به همه بخش‌های این صنعت تعمیم داده شود. گونه‌هایی مانند صدف، جلبک دریایی و برخی گونه‌های کم‌تغذیه به خوراک ماهی وابستگی بسیار کمتری دارند. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند آینده آبزی‌پروری لزوماً به معنای گسترش مزارع پرورش ماهیان گوشتخوار نیست. در واقع، یکی از محورهای اصلی سیاست‌های جدید اروپا نیز حرکت به سمت همین مدل است؛ یعنی توسعه گونه‌هایی که نیاز کمتری به خوراک حاصل از ماهی وحشی دارند و می‌توانند با فشار کمتر بر اکوسیستم‌های دریایی تولید شوند. اتحادیه اروپا همچنین بر استفاده بیشتر از ضایعات و محصولات جانبی صنعت فرآوری ماهی، خوراک‌های گیاهی، جلبک، حشرات و سایر منابع جایگزین تأکید دارد. یکی از بحث‌برانگیزترین بخش‌های گزارش Foodrise به نسبت ماهی وحشی مورد نیاز برای تولید ماهی پرورشی مربوط می‌شود. طبق اطلاعات مطرح‌شده در گزارش Brussels Times، استفاده از پروتئین‌های گیاهی و منابع جایگزین باعث شده نسبت ماهی ورودی به ماهی خروجی در صنعت سالمون طی سال‌های اخیر به حدود ۱.۲ تا ۲.۵ کیلوگرم نزدیک شود. بحث اصلی این است که چه میزان از خوراک آبزیان از ماهی وحشی کامل تأمین می‌شود و چه میزان از ضایعات و محصولات جانبی صنعت شیلات به دست می‌آید.

 ماهی‌های کوچک؛ غذای دریا
نگرانی دیگر Foodrise به نقش اکولوژیک ماهی‌های کوچک بازمی‌گردد. گونه‌هایی مانند شاه‌ماهی، sprat و ساندیل تنها ماده اولیه کارخانه‌های تولید پودر ماهی نیستند. این ماهی‌ها بخش مهمی از زنجیره غذایی دریا را تشکیل می‌دهند و غذای گونه‌های بزرگ‌تر، پرندگان دریایی و پستانداران دریایی هستند. به همین دلیل، افزایش صید آنها می‌تواند پیامدهایی فراتر از صنعت آبزی‌پروری داشته باشد. سازمان Foodrise با اشاره به وضعیت شاه‌ماهی در دریای بالتیک، کاهش شدید ذخایر این گونه را یکی از نشانه‌های فشار بر اکوسیستم می‌داند. این سازمان همچنین به اهمیت ساندیل برای پرندگان دریایی اشاره کرده است.
کارشناسان معتقدند که یکی دیگر از محورهای بحث، ارتباط میان آبزی‌پروری صنعتی و امنیت غذایی است. طرفداران توسعه آبزی‌پروری معتقدند این صنعت می‌تواند منبع مهمی از پروتئین برای جمعیت جهان باشد و در عین حال اشتغال و درآمد ایجاد کند. اما منتقدان می‌گویند اگر ماهی‌های کوچک صیدشده در آب‌های کشورهای ساحلی به جای مصرف مستقیم مردم، به خوراک صنعت آبزی‌پروری کشورهای ثروتمند تبدیل شوند، بخشی از منابع غذایی محلی از زنجیره مصرف جوامع ساحلی خارج می‌شود.
این نگرانی به‌خصوص درباره غرب آفریقا اهمیت دارد؛ منطقه‌ای که ماهیان کوچک پلاژیک بخش مهمی از رژیم غذایی و اقتصاد جوامع ساحلی را تشکیل می‌دهند. در اینجا یک مسئله اقتصادی مهم شکل می‌گیرد: منابع طبیعی یک منطقه ممکن است به عنوان ماده اولیه وارد یک زنجیره ارزش جهانی شوند، اما بخش مهمی از ارزش افزوده نهایی در جای دیگری ایجاد شود. این همان نقطه‌ای است که مسئله آبزی‌پروری از یک موضوع صرفاً زیست‌محیطی خارج و به موضوعی اقتصادی و اجتماعی تبدیل می‌شود.

اروپا به دنبال خوراک جایگزین
کمیسیون اروپا در واکنش به این چالش، اصل آبزی‌پروری را زیر سؤال نبرده است. سیاست رسمی اتحادیه اروپا همچنان توسعه یک صنعت آبزی‌پروری رقابت‌پذیر و پایدار است. اما همزمان، کاهش وابستگی به پودر و روغن ماهی حاصل از ذخایر وحشی به یکی از اهداف مهم تبدیل شده است. در گزارش منتشر شده از سوی کمیسیون اروپا در ژوئن ۲۰۲۶ درباره جایگزینی خوراک ماهی با خوراک‌های مبتنی بر جلبک نیز بر همین موضوع تأکید شده است. جلبک‌ها، پروتئین‌های جایگزین، حشرات، محصولات جانبی صنایع غذایی و فناوری‌های جدید تولید پروتئین می‌توانند در آینده بخشی از نیاز صنعت را تأمین کنند.
با این حال، Foodrise معتقد است تغییر فرمول خوراک به تنهایی کافی نیست. این سازمان خواستار محدودیت بیشتر بر استفاده از ماهی کامل برای تولید پودر و روغن ماهی، توقف حمایت مالی از آبزی‌پروری موسوم به «استخراجی» و افزایش حمایت از پرورش جلبک، صدف و سایر گونه‌های کم‌تغذیه است. سازمان Foodrise همچنین خواهان توقف توسعه آبزی‌پروری ماهیان گوشتخوار و تعیین سقف برای تولید این گونه‌ها شده است. این پیشنهادها البته سیاست رسمی اتحادیه اروپا نیست و بیشتر بازتاب دیدگاه یک سازمان فعال در حوزه محیط زیست و امنیت غذایی است.

نیاز صنعت آبزی‌پروری به تغییر شکل
در طرف مقابل، صنعت آبزی‌پروری معتقد است تصویر ارائه‌شده از وابستگی آن به ماهی وحشی با شرایط امروز تفاوت دارد و استفاده از مواد اولیه جایگزین و محصولات جانبی طی سال‌های اخیر افزایش یافته است. کارشناسان باور دارند که آبزی‌پروری دیگر یک صنعت کوچک و حاشیه‌ای نیست. این بخش اکنون یکی از اجزای اصلی اقتصاد جهانی غذاهای دریایی است و حذف آن از معادله امنیت غذایی جهان امکان‌پذیر نیست. در چنین شرایطی اگر رشد تولید بر پایه افزایش برداشت از ماهیان وحشی باشد، فشار بر اقیانوس‌ها می‌تواند از یک بخش به بخش دیگر منتقل شود.
در طرف مقابل اگر صنعت بتواند وابستگی خود را به ماهی وحشی کاهش دهد، از ضایعات و محصولات جانبی استفاده کند، خوراک‌های جدید توسعه دهد و سهم گونه‌های کم‌تغذیه مانند صدف و جلبک را افزایش دهد، آبزی‌پروری می‌تواند نقش متفاوتی در اقتصاد دریایی پیدا کند. در چنین مدلی، هدف دیگر فقط تولید بیشتر ماهی نیست؛ بلکه تولید غذای بیشتر با مصرف کمتر منابع طبیعی است. گزارش Foodrise در نهایت یک هشدار جدی برای سیاست‌گذاران دارد؛ حتی اگر با همه نتیجه‌گیری‌های آن موافق نباشیم. آبزی‌پروری قرار است فشار بر اقیانوس‌ها را کاهش دهد، نه اینکه شکل دیگری از فشار بر منابع دریایی ایجاد کند.
برای رسیدن به این هدف، رشد کمی تولید به تنهایی کافی نیست. باید مشخص شود ماهی پرورشی با چه خوراکی تولید می‌شود، این خوراک از کجا می‌آید، چه مقدار از منابع وحشی را مصرف می‌کند و چه اثری بر جوامع ساحلی و زنجیره غذایی دریا دارد. در واقع، آینده این صنعت شاید نه در تعداد مزارع جدید، بلکه در تغییر مواد اولیه خوراک آبزیان رقم بخورد. اگر خوراک‌های جایگزین بتوانند به اندازه کافی توسعه پیدا کنند، همین صنعت می‌تواند به یکی از ابزارهای مهم برای تأمین پروتئین، ایجاد اشتغال و توسعه اقتصاد آبی تبدیل شود.